Ushbu maqolada
  1. Yangi asarlar buyurtma qilgan malika de Polignac
  2. Uch pianinoni ikkiga o‘zgartirish taklifi
  3. Birinchi va ikkinchi pianinoning kirishi
  4. Mozart notalari va Ravelning yangi konserti
  5. Parijda eshitilgan Bali gamelani
  6. Bir ustozning ikki shogirdi ilk ijroda
  7. Mahinada tinglanadigan musiqa

Qisqa javob

Malika de Polignac Poulencdan uchta pianino uchun musiqa buyurtma qilmoqchi edi. Poulenc ikkita pianino va orkestr uchun konsert taklif etdi, malika qabul qildi. Bastakor do‘sti Jacques Février bilan ilk ijroda yakkaxon partiyalarni chaldi. Musiqaga u sevgan Mozart, Parijda eshitgan Bali gamelani va konsert tayyorgarligida chalgan Ravel asari ta’sir ko‘rsatdi. Bu buyurtma tarkibini o‘zgartirib, ikki kishi birga chalishi uchun yozilgan 1932-yilgi konsertdir.

Batafsil o‘qish

Yangi asarlar buyurtma qilgan malika de Polignac

Winnaretta Singer tikuv mashinasi biznesini asoslagan Isaac Singerning qizi edi. Shahzoda Edmond de Polignacga turmushga chiqqach, malika de Polignac nomi bilan ham tanildi. Er-xotin musiqiy salon olib bordi, eri vafotidan keyin ham malika musiqachilarni qo‘llab-quvvatladi. Turli bastakorlardan asarlar buyurtma qilib, yangi musiqani ijro etish imkonini yaratdi. Tikuv mashinasi biznesidan olingan boylikka ega malika musiqachilarga yangi asarlar yozishni topshirib, ularni chalish imkonini berdi. Ularning saloni bastakor va ijrochilar uchrashib, yangi musiqa chaladigan joy edi.

Sargent 1889-yilda chizgan Winnaretta Singer.
Sargent 1889-yilda chizgan Winnaretta Singer.

Malika Satiedan Socrate, Falladan El retablo de maese Pedro asarlarini buyurtma qildi. Poulenc uning topshirig‘idagi ikki pianino konsertini 1932-yilda, organ konsertini esa 1938-yilda tugatdi. Malika har bir bastakorga turli tarkib va hajmdagi asarlar topshirdi. Poulencga avval ikki yakkaxonli konsert, so‘ng organ asarini buyurtma qildi. Yangi musiqa topshirib bastakorlarni qo‘llagan malika unga ikki pianino birga chaladigan asar yozishni topshirgan edi.

Uch pianinoni ikkiga o‘zgartirish taklifi

Malikaning 1931-yilgi xatida bir pianino yakkaxon, ikki pianino esa jo‘r bo‘ladigan reja bor. Poulenc uni ikki pianino va orkestr konsertiga o‘zgartirishni taklif etdi. Malika qabul qildi. Dastlab rejalangan pianino sonini kamaytirishni asarni yozadigan Poulencning o‘zi taklif qilgan edi. Malika rejasida klavishli cholg‘ular solo va jo‘rlikni bo‘lishar edi, Poulenc taklifida esa ikkala pianino yakkaxon cholg‘u bo‘lib qoladi va orkestr ham qatnashadi. Bastakor javobi orqali buyurtmaning ijro tarkibi o‘zgardi.

1932-yil 5-sentabrda Venetsiyada Poulenc va Jacques Février ikki pianinoni chalib, asarni ilk bor ijro etdi. Désiré Defauw Milanning La Scala orkestriga dirijyorlik qildi. Yangi konsert muallifi Poulenc yakkaxon sifatida ham qatnashdi. Malika qabul qilgan ikki pianino tarkibini bastakor bilan do‘sti bo‘lib olib, orkestr bilan konsertga qo‘ydi. Ilk ijroda bastakor bir pianinoni o‘zi chalib, hamkasb pianinochi bilan ikkita solo partiyani bajardi. Yozda tugallangan asar o‘sha yil Xalqaro zamonaviy musiqa jamiyati festivalida tanishtirildi.

Birinchi va ikkinchi pianinoning kirishi

Birinchi qism orkestrning ikki qisqa akkordidan so‘ng ikki pianinoning zarbli harakati bilan boshlanadi. Konsertda ikki pianino bo‘lsa ham, sekin qismning ilk kuyi avval bir ijrochiga beriladi. Ikki yakkaxon bir xil cholg‘uda chaladi, lekin har birining alohida partiyasi bor. Poulenc uzoq orkestr kirishidan keyin bir pianinochi kiritish o‘rniga boshidanoq ikkala pianinoni ishlatdi. Solo partiya klavishlarning zarbli ovozini ta’kidlab boshlanadi va orkestr bilan davom etadi. Shunday birinchi qismdan keyin sekin ikkinchi qism Larghetto keladi.

Larghetto birinchi pianino lirik kuyni yolg‘iz taqdim etishi bilan boshlanadi. Ikkinchi pianino kirganda, musiqa Poulenc o‘sha payt ko‘p ishlatgan uslubga o‘tadi. Birinchi va ikkinchi pianino kirish vaqtlari farq qiladi, shu farq uslub o‘zgarishi bilan bog‘lab tushuntiriladi. Ikki cholg‘u bir xil tarzda uzluksiz chaladigan tuzilishdan farqli ravishda, sekin qism avval bir ijrochi kuyini beradi. Ikkinchi pianino qatnashgach, Poulenc musiqasining xususiyatlari namoyon bo‘ladi.

Mozart notalari va Ravelning yangi konserti

Poulenc Larghettoning birinchi mavzusida Mozartga qaytmoqchi bo‘lganini aytdi. Kuyni qadrlashi va Mozartni ayniqsa sevishini ham tushuntirdi. Sekin qism avval Mozart uslubidagi kuy bilan boshlanadi, ikkinchi pianino kirishi bilan esa o‘zining o‘sha davrdagi uslubiga tez o‘tishini uning o‘zi qo‘shdi. Mozartni eslatuvchi boshlanish va keyingi o‘zgarish bastakorning o‘zi tushuntirgan tuzilishdir. Hurmat qilgan bastakor uslubini ilk mavzuda qo‘llab, keyingi musiqani boshqacha yozdi.

Barbara Krafft 1819-yilda Mozart vafotidan keyin chizgan portret.
Barbara Krafft 1819-yilda Mozart vafotidan keyin chizgan portret.

Konsertga tayyorlanayotganda Poulenc Mozart va Liszt konsertlarini o‘rgandi, ayni yil ilk bor chalingan Ravel sol major konsertiga ham qiziqdi. Malikaning uyida Février bilan Ravel asarini ikki pianinoda chaldi. Yangi konsert yozadigan bastakor ilk ijrodagi hamkori bilan avval boshqa muallifning yangi musiqasini ijro etdi. Mozart notalarini o‘rganish va Ravel musiqasini ikki klavishli cholg‘uda sinash birga olib borildi. Zamondosh konsert ham yangi asar tayyorlash materiali bo‘ldi.

Pierre Petit taxminan 1905-yilda suratga olgan Maurice Ravel portreti.
Pierre Petit taxminan 1905-yilda suratga olgan Maurice Ravel portreti.

Elliott Carter 1938-yilda konsertni baholab, Scarlatti, Mozart, Schumann, Chabrier va Stravinsky musiqasini eslatuvchi joylarni tilga oldi. Poulenc garmoniyasi, orkestr sezgisi va turli material birlashgan asar jo‘shqinligini ham yuqori baholadi. Carter konsertda o‘ziga tanish turli bastakorlar musiqasi bilan Poulencning o‘zligini birga eshitdi. Muallif tayyorgarlikda o‘rgangan asarlar va boshqa musiqachi tayyor konsertda tanigan ta’sirlar alohida qayd etilgan. Carter turli davr bastakorlarini sanab, Poulencning konsert tuzish mahoratini ham baholadi.

Parijda eshitilgan Bali gamelani

Poulenc 1931-yil Parij Mustamlaka ko‘rgazmasida Bali gamelanini eshitdi. O‘sha ansambl keyingi ikki pianino konsertiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Birinchi qism oxiriga yaqin qaytadigan takroriy zarbli pianino ovozi shu ansamblga bog‘lanadi. Notalardan o‘qib, pianinoda chalgan Yevropa konsertlari bilan birga ko‘rgazmadagi musiqadan ham foydalandi. Poulenc Bali ansamblini ikki pianinoga aynan ko‘chirish o‘rniga, eshitgan ovoz xususiyatlarini solo partiyadagi takror va zarbli ifodaga qo‘lladi.

Birinchi qismda zarbli shakllar yana chalinadi, Larghettoda esa Mozart uslubidagi kuy yangi qismni boshlaydi. Turli material qo‘shni qismlarga joylashtirilgan. Qisqa musiqa taqdim etilib, takrorlanishi yoki o‘zgartirilishi ham konsert tuzilishining xususiyatidir. Birinchi qismda ikki pianino takrorlari eshittirilgach, keyingi qismda birinchi pianino kuyni yolg‘iz chaladi. Ayni yakkaxon cholg‘ular saqlanib, boshlovchi ijrochilar soni va musiqa xususiyati o‘zgartiriladi. Ikkinchi pianino qatnashgach, uslub yana o‘zgaradi.

Onasi unga Mozart, Schubert va Chopinni o‘rgatib, davrda mashhur romanslarni ham chaldirgan. Poulenc konservatoriyaga borish o‘rniga Ricardo Viñesdan pianino o‘rgandi. Viñes uni Debussy, Stravinsky va Satie musiqasi bilan tanishtirdi. Uyda klassik pianino asarlari va tanish qo‘shiqlarni, ustozidan esa yangi musiqani o‘rgandi. Onasidan va Viñesdan o‘rgangan musiqalarda turli bastakorlar va asarlar bor edi. Konsert yozishidan oldinoq turli davr musiqalarini chalib o‘rgangan tajribasi mavjud.

Bir ustozning ikki shogirdi ilk ijroda

Février va Poulenc ikkisi ham 1899-yilda tug‘ilgan va Viñesdan pianino o‘rgangan. Bir yilda tug‘ilib, bir ustozda o‘qigan ikki musiqachi yangi konsertning birinchi ijrosida pianinolar oldiga birga o‘tirdi. Viñes Debussy va Ravelning bir qancha yangi asarlarini ilk bor chalgan pianinochi edi. Keyingi ikki shogird ayni konsert ilk ijrosida pianinolarni bo‘lib oldi. Malika uyida Ravel konsertini birga chalgan Février Poulencning yangi konsertini ham tayyorladi. Buyurtma bergan malika, bastakor Poulenc va yakkaxon Février vazifalari tayyorgarlik va konsertda bir-biriga bog‘landi.

Redon 1903-yilda chizgan pianinochi Ricardo Viñes.
Redon 1903-yilda chizgan pianinochi Ricardo Viñes.

Mahinaning tushlik va kechki ovqat ro‘yxatida Anne Queffélec va Jean-Bernard Pommier chalgan Larghetto bor. Poulenc va Février ilk bor chalgan ikki solo partiyani keyingi pianinochilar bo‘lib oldi. Avval birinchi pianino Mozart uslubidagi kuyni yolg‘iz chaladi, ikkinchisi kirgach esa Poulenc uslubiga o‘tiladi. Malika dastlab o‘ylagan uch pianino ikki yakkaxon pianino va orkestrga aylandi. Bastakor taklif etgan tarkibda ikki ijrochi bir xil cholg‘udan foydalanib, kuyni turli vaqtda boshlaydi.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahina musiqasida Anne Queffélec va Jean-Bernard Pommier birga chalgan Larghetto bor. Ikki pianino kuyni bo‘lishadigan musiqa ortida asarni buyurtma qilgan homiy va ilk ijrodagi do‘st tarixi turadi. Ovqat paytida asar yangrasa, ikki ijrochining kirish tartibiga ham quloq tuting.