Bu yazıda
  1. Yeni eserler isteyen Prenses de Polignac
  2. Üç piyanodan iki piyanoya geçen öneri
  3. Birinci ve ikinci piyanonun girişleri
  4. Mozart notaları ve Ravel’in yeni eseri
  5. Paris’te duyduğu Bali gamelanı
  6. Aynı öğretmenin iki öğrencisi
  7. Mahina’da dinlediğiniz müzik

Kısa cevap

Prenses de Polignac, Poulenc’ten üç piyano için müzik sipariş etmeyi düşünüyordu. Poulenc iki piyano ve orkestra konçertosu önerdi; prenses kabul etti. İlk konserde besteci ve dostu Jacques Février solo partilerini çaldı. Sevdiği Mozart, Paris’te duyduğu Bali gamelanı ve hazırlıkta çaldığı Ravel eseri müziği etkiledi. 1932 konçertosu, siparişin çalgı düzeninin değiştirilmesiyle iki kişinin birlikte çalması için yazıldı.

Ayrıntılı okuma

Yeni eserler isteyen Prenses de Polignac

Winnaretta Singer, dikiş makinesi işini kuran Isaac Singer’ın kızıydı. Prens Edmond de Polignac ile evlenince Prenses de Polignac adıyla da tanındı. Çift müzik salonu işletiyordu; prenses kocasının ölümünden sonra da müzisyenleri destekledi. Bestecilere eserler sipariş edip yeni müziğin çalınmasını sağladı. Dikiş makinesi işinden gelen servetle yeni eserler istedi ve konser fırsatları yarattı. Salonları, besteci ve icracıların buluşup yeni müzik çaldığı yerdi.

Sargent’ın 1889’da yaptığı Winnaretta Singer portresi.
Sargent’ın 1889’da yaptığı Winnaretta Singer portresi.

Satie’den Socrate’ı, Falla’dan El retablo de maese Pedro’yu istedi. Poulenc iki piyano konçertosunu 1932’de, org konçertosunu 1938’de tamamladı. Prenses farklı bestecilere farklı boyut ve çalgı kadrolarında müzik sipariş etti. Poulenc’ten önce iki solist için konçerto, sonra org eseri istedi. Yeni müzik siparişleriyle bestecileri desteklerken iki piyanonun birlikte çalacağı müziği de istedi.

Üç piyanodan iki piyanoya geçen öneri

Prensesin 1931 mektubunda bir solo piyano ve ona eşlik eden iki piyano düşüncesi bulunur. Poulenc bunu iki piyano ve orkestra konçertosuna değiştirmeyi önerdi. Prenses kabul etti. Piyano sayısını azaltan öneri besteciden geldi. İlk tasarımda klavyeler solo ve eşliği paylaşırken yeni tasarımda iki piyano da solist kaldı, orkestra eklendi. Bestecinin yanıtından sonra siparişin çalgı düzeni değişti.

Poulenc ile Jacques Février 5 Eylül 1932’de Venedik’te iki piyanoyu çalarak ilk konseri verdi. La Scala Milano Orkestrası’nı Désiré Defauw yönetti. Besteci ilk konserin solistiydi de. Prensesin kabul ettiği iki piyanoyu kendisi ve dostu paylaşarak orkestrayla çaldı. Poulenc bir piyanoyu, meslektaşı diğerini üstlendi; iki solo partisini birlikte seslendirdiler. Yazın tamamlanan eser, aynı yıl Uluslararası Çağdaş Müzik Derneği festivalinde ilk kez duyuruldu.

Birinci ve ikinci piyanonun girişleri

İlk bölüm iki kısa orkestra akorundan sonra piyanoların vurmalı karakterdeki hareketiyle başlar. İki piyanolu konçerto olsa da yavaş bölümün ilk melodisi önce tek kişiye verilir. Aynı tür çalgıyı çalan solistlerin partileri ayrıdır. Poulenc uzun orkestra girişinden sonra tek piyanisti katmak yerine baştan iki piyanoyu kullandı. Tuşların vuruluşunu vurgulayan hareketle solo partilerini başlatıp orkestrayla ilerletti. Bundan sonra yavaş ikinci bölüm Larghetto gelir.

Larghetto, birinci piyanonun tek başına lirik melodiyi sunmasıyla açılır. İkinci katılınca müzik Poulenc’in o dönem sevdiği tarza geçer. Piyanoların giriş zamanı farklıdır; bu fark tarz değişimiyle ilişkilidir. İki çalgı sürekli aynı anda çalmak yerine önce bir solist melodiyi sunar. Diğerinin girişinden sonra Poulenc’in müziğinin özellikleri belirir.

Mozart notaları ve Ravel’in yeni eseri

Poulenc Larghetto’nun ilk temasında Mozart’a dönmek istediğini açıkladı. Melodiyi önemsediğini ve Mozart’ı özellikle sevdiğini anlattı. Başlangıç Mozart tarzında olsa da ikinci piyano katılınca hızla kendi dönemindeki tarzına geçtiğini ekledi. Mozart’ı hatırlatan girişle sonraki değişim, bestecinin kendi açıklamasıdır. Sevdiği bestecinin tarzını ilk temada kullanıp sonrasını farklı yazdı.

Barbara Krafft’ın 1819’da, Mozart’ın ölümünden sonra yaptığı portre.
Barbara Krafft’ın 1819’da, Mozart’ın ölümünden sonra yaptığı portre.

Poulenc hazırlıkta Mozart ve Liszt konçertolarını inceledi; aynı yıl ilk kez çalınan Ravel Sol majör konçertoyla da ilgilendi. Prensesin evinde Février ile Ravel’i iki piyanoda çaldı. Yeni konçertoyu yazacak besteci, prömiyer ortağıyla önce başka bestecinin yeni eserini çalmıştı. Mozart notalarını incelemekle Ravel müziğini iki klavyede denemek birlikte ilerledi. Çağdaş konçerto da yeni çalışmanın malzemesiydi.

Pierre Petit’nin yaklaşık 1905’te çektiği Maurice Ravel portresi.
Pierre Petit’nin yaklaşık 1905’te çektiği Maurice Ravel portresi.

Elliott Carter 1938 değerlendirmesinde Scarlatti, Mozart, Schumann, Chabrier ve Stravinsky’yi hatırlatan kısımları anlattı. Poulenc’in armonisini, orkestra anlayışını ve farklı malzemeleri birleştiren canlılığını övdü. Tanıdığı bestecilerin müziğiyle Poulenc’in kişiliğini birlikte duydu. Hazırlıkta incelenen eserlerle başka müzisyenin bitmiş konçertoda tanıdığı etkiler ayrı ayrı kaydedildi. Carter farklı dönemleri anarken Poulenc’in konçertoyu kurma becerisini de değerlendirdi.

Paris’te duyduğu Bali gamelanı

Poulenc 1931 Paris Sömürge Sergisi’nde Bali gamelanını dinledi. Bu topluluk iki piyano konçertosunu etkiledi. İlk bölümün sonlarında dönen, tekrarlanan vurmalı piyano sesleri bununla ilişkilendirilir. Notalarını okuyup çaldığı Avrupa konçertolarının yanında sergide duyduğu müziği de kullandı. Bali topluluğunu aynen iki piyanoya taşımak yerine ses özelliklerini solo partilerinin tekrarlarına ve vurmalı ifadesine verdi.

İlk bölümde vurmalı motifler geri gelir; Larghetto Mozart tarzı melodiyle yeni bölüm açar. Farklı malzemeler bitişik bölümlerdedir. Kısa müzikleri sunup tekrarlayarak veya değiştirerek konçertoyu kurdu. İki piyanonun tekrarlarından sonra birinci piyano yeni bölümde tek başına melodiyi çalar. Solo çalgıları aynı kalırken başlayan kişi sayısıyla müziğin karakteri değişir. İkinci piyano katılınca yeniden tarz değişir.

Annesi Mozart, Schubert ve Chopin öğretti; dönemin sevilen Romance parçalarını da çaldırdı. Poulenc konservatuvara gitmek yerine Ricardo Viñes’den piyano öğrendi. Viñes Debussy, Stravinsky ve Satie’yi tanıttı. Evde klasik piyano ve tanıdık şarkılar, öğretmeninde yeni müzik vardı. Annesinden ve Viñes’den öğrendikleri farklı besteci ve eserlerdi. Konçertodan önce de farklı dönemlerin müziğini çalarak eğitim aldı.

Aynı öğretmenin iki öğrencisi

Février ve Poulenc 1899’da doğmuş, Viñes’den piyano öğrenmişti. Aynı yıl doğan ve aynı öğretmeni paylaşan iki kişi ilk konserde piyanolara oturdu. Viñes Debussy ve Ravel’in pek çok yeni eserini ilk çalan piyanistti. İki öğrencisi artık aynı konçertoda piyanoları paylaşıyordu. Prensesin evinde Ravel’i Poulenc’le çalan Février yeni konçertoyu da onunla hazırladı. Siparişi veren prenses, besteci Poulenc ve solist Février’in görevleri hazırlıkta ve konserde birleşti.

Redon’un 1903’te yaptığı piyanist Ricardo Viñes portresi.
Redon’un 1903’te yaptığı piyanist Ricardo Viñes portresi.

Mahina’nın öğle ve akşam listesinde Anne Queffélec ile Jean-Bernard Pommier’nin Larghetto kaydı vardır. Poulenc ve Février’in ilk çaldığı partileri sonraki piyanistler paylaşır. Önce birinci piyano Mozart tarzı melodiyi tek başına çalar, ikinci katılınca Poulenc’in tarzına geçilir. Prensesin düşündüğü üç piyano, iki solo piyano ve orkestraya dönüşmüştür. Aynı çalgıyı kullanan iki müzisyen bestecinin bu düzeninde farklı zamanda melodiyi başlatır.

Mahina’da dinlediğiniz müzik

Mahina’nın müziklerinde Queffélec ve Pommier’nin birlikte çaldığı Larghetto bulunuyor. İki piyanonun melodiyi paylaşmasının arkasında eseri sipariş eden destekçiyle ilk konserde çalan dostun hikâyesi var. Yemekte duyduğunuzda iki icracının giriş sırasını da dinleyebilirsiniz.