Simfoniyadan keyin yaratilgan uyga qaytish qo‘shig‘i: Dvořák va Harry Burleighning Yangi dunyosi

Konsert tinglash uchun qorda kutgan yigit

Burleigh AQShning Pennsylvania shtatidagi Erie shahrida o‘sgan. Onasidan musiqa, ona tomondagi bobosidan afroamerikalik spirituallarni o‘rgangan. Bobosi qullikda yashab, o‘z erkinligini pul to‘lab olgan edi. Burleigh cherkov va mahalliy tadbirlarda kuylab, pianino va vokal o‘rgandi. Erie episkopal sobori, presviterian cherkovi va yahudiy ibodatxonasi xorlarida kuyladi; ibodat vaqtlari farq qilgani uchun bir necha joyda ishlay olardi. Oiladagi qo‘shiqlar va mahalliy ibodat musiqasi keyinchalik vokal va moslashtirish faoliyatida davom etdi.

O‘smirligining oxirida Burleigh venger pianinochisi Rafael Joseffy ijrosini eshitish uchun bir uy tashqarisida qor ostida kutdi. Bu onasi ishlaydigan Elizabeth Russell uyi edi. Mehmonlar irq bo‘yicha ajratilgani sababli u tinglovchi sifatida kira olmadi. Oxir-oqibat kasal bo‘ldi; sababini bilgan onasi Russelldan o‘g‘lini eshikbon qilib ishga olishni so‘radi. Burleigh shu ish davomida Teresa Carreño va Italo Campanini kabi musiqachilarni tingladi.

1892-yilda Burleigh stipendiya olib, New York Milliy konservatoriyasiga kirdi. Ayni maktabda Dvořák direktor edi. Bastakor undan tez-tez kuylab berishni so‘rardi. Burleigh keyinchalik eslaganidek, kunduzi ishlagan muallif kechki ovqatdan so‘ng uning qo‘shiqlarini tinglardi. U o‘zi bilgan afroamerikalik qo‘shiqlarni kuyladi. Dvořákning Amerikadagi musiqiy tajribalaridan biri boshqa musiqachining ovozini bevosita eshitish edi.

Amerika musiqasi haqidagi bahs

Dvořákni taklif qilgan konservatoriya asoschisi Jeannette Thurber Amerikada musiqachilar yetishtirmoqchi edi. Maktab oq tanli bo‘lmagan talabalarga ham qabul imkonini berdi. Dvořák bastakorlik o‘rgatib, orkestrga dirijyorlik qildi. Maktabdan tashqarida New Yorkda nemis kelib chiqishli musiqachi va tanqidchilar ko‘p edi; ular bilan nemischa gaplashdi. Chexiyadan kelgan bastakor amerikalik talabalarga dars berib, yevropalik hamkasblari bilan aloqada bo‘lgan muhitda Yangi dunyo simfoniyasini tayyorladi.

1893-yil mayida Dvořák Amerikadagi afroamerikalik kuylar asosida mamlakatning o‘ziga xos bastakorlik an’anasini rivojlantirish mumkinligini ochiq aytdi. O‘sha payt ko‘p musiqachilar nemis simfoniya an’anasini mezon qilgan. Harvarddagi John Knowles Paine gazeta Dvořák so‘zlarini noto‘g‘ri keltirgan bo‘lsa kerak deb o‘yladi. Bastakor Amy Beach xalq musiqasidan foydalanishni ma’qullab, afroamerikalik musiqa butun Amerikani ifodalay olishini savol ostiga qo‘ydi. Bastakorlar qanday musiqani o‘rganishi kerakligi haqida bahs boshlandi.

Dvořák chex xalq musiqasi va G‘arb bastakorlik usullarini birga qo‘llagan edi. Amerikada eshitgan qo‘shiqlardagi besh notaga asoslangan kuylar va sinkopaga ham e’tibor berdi. Sinkopa odatda kuchsiz joyga urg‘u berib, ritmni o‘zgartirish usulidir. U nafaqat tanish qo‘shiq nomlari, balki kuy va ritm tuzish yo‘llariga qiziqdi. Burleigh yetkazgan qo‘shiqlar asosida yangi mavzular yozib, ularni to‘rt qismli simfoniyada rivojlantirdi.

1893-yilgi simfoniya va 1922-yilgi qo‘shiq

Yangi dunyo simfoniyasi 1893-yilda New Yorkda tugallandi. O‘sha yil 16-dekabrda Anton Seidl boshchiligidagi New York filarmoniyasi Carnegie Hallda ilk bor chaldi. Ikkinchi qism Largoning mashhur mavzusi Dvořák yaratgan kuydir. Uni ingliz gorni chaladi. Qadimgi xalq qo‘shig‘idek tuyuladigan sodda jumla bo‘lsa ham, Goin’ Home nomli qo‘shiq keyin yaratilgan. Hozir simfoniya va vokal asarda bir kuyni eshitish turli davrlardagi bastakorlik va moslashtirishga bog‘liq.

Fisher Dvořákdan ta’lim olgan amerikalik musiqachi edi. 1922-yilda Largoning pianino nusxasini chalayotib, uyga qaytish so‘zlari xayoliga kelganini esladi. U so‘zlarni matnga rivojlantirib, Goin’ Homeni yaratdi. Simfoniya kuyiga inson ovozi va jumlalar qo‘shildi. Uyga qaytish nomini bilgan tinglovchi ayni kuyda qo‘shiq mazmunini ham eslaydi. Oldingi orkestr musiqasini keyingi qo‘shiq nomi bilan eslash shu tariqa yuzaga keldi.

Fisherning Goin’ Homesi 1922-yilda Bostondagi Oliver Ditson nashriyotida chiqdi. Past ovoz va pianino uchun dastlabki notalar ham saqlangan. Muqovada Yangi dunyo simfoniyasi Largosidan olingani va Dvořák bilan Fisher ismlari ko‘rsatilgan. Qo‘shiqchi Fisher matnini kuylaydi, pianinochi orkestr o‘rniga jo‘r bo‘ladi. Orkestr chalgan kuy yakkaxon qo‘shiqchi va pianinochi birga ijro etishiga ko‘chirilgan.

Amerikadagi chexcha gaplashiladigan qishloq

Simfoniya tugagach, Dvořák 1893-yil yozini Iowadagi Spillvilleda o‘tkazdi. Yordamchisi Josef Kovařík o‘z qishlog‘ini dam olish joyi sifatida tavsiya qilgan. Chex muhojirlari yashaydigan kichik qishloqda chexcha ibodat qilinadigan cherkov va maktab bor edi. Yevropada qolgan bolalari Amerikaga yetgach, oila birga poyezdda bordi. Vatandagi do‘stlariga xatida Spillville turmushini Bohemiyadagi Vysokáda yashashga qiyosladi.

Dvořák ertalab erta sayr qilib, St. Wenceslaus cherkovida organ chaldi. Ertalab bastakorlik qildi, tushdan keyin oilasi bilan bo‘ldi yoki atrof qishloqlarga bordi. Kechqurun aholining Amerikaga joylashish hikoyalarini tingladi. Keksalar uning tanish madhiyalarni organda chalishini xush ko‘rdi. O‘sha yoz Amerika torli kvarteti va torli kvintetini yozdi. Chexcha suhbatlashadigan qo‘shnilar va qayta jamlangan oilasi yonida yaratilgan ikki asar New Yorkda tugallangan simfoniyadan keyin Amerikadagi hayotini ifodalovchi musiqa bo‘ldi.

Dvořák uchun kuylagan musiqachining keyingi ishlari

Burleigh 1892-yilda soprano Sissieretta Jones bilan Carnegie Hall sahnasiga chiqdi. Konservatoriyadan ketgach ham qo‘shiqchi va bastakor bo‘lib ishladi. Keyin u yerda o‘z qo‘shiqlarini kuylab, moslashtirgan spirituallari boshqa musiqachilar konsertida ishlatilishini davom ettirdi. Dvořákka spiritual eshittirgan talaba Burleigh o‘zi sahnaga chiqqan va musiqa yozgan qo‘shiqchi ham edi. Spiritual kuylagan talaba ayni an’anani konsert va nashr orqali yetkazdi.

1894-yilda Burleigh New York St. George’s episkopal cherkovida yakkaxon qo‘shiqchi o‘rnini oldi. Qora tanliligi sabab qarshi chiqqanlar bo‘lsa ham, u yerda uzoq kuyladi. Boshqa ibodat jamoasida ham kuylab, nashriyotda nota tahrir qildi va o‘z qo‘shiqlari hamda spiritual moslashtirishlarini chiqardi. Dvořák simfoniyasiga spiritual ta’siri haqida o‘qiganda, Burleighning keyingi faoliyatini ham ko‘rish mumkin. Bolaligida oiladan o‘rgangan qo‘shiqlarni konsertga moslashtirish u davom ettirgan ish edi.

Burleigh moslashtirgan Deep River 1916-yilda yozib olindi. Bariton Oscar Seagle orkestr jo‘rligida kuylagan yozuvdir. Burleighning vazifasi yangi qo‘shiq yaratish emas, an’anaviy qo‘shiqni ijroga moslashtirish edi. U avloddan-avlodga o‘tgan qo‘shiqni yakkaxon kuylash uchun tartibladi. Yangi dunyo Largosidan keyin shu yozuvni tinglasangiz, Dvořákka yetkazgan an’ana va o‘z moslashtirishini birga o‘rganishingiz mumkin. Deep River va Goin’ Home qo‘shiqchilar repertuariga turli yo‘llardan kirgan.

Mahinada yangraydigan Largo

Mahinaning tushlik va kechki ovqatida Mariss Jansons boshchiligidagi Largoning boshlanishi bor. Kechki ovqatda Solti va London filarmoniyasi ijrolari ham uchraydi. To‘liq Largoda ingliz gorni kuyidan keyin qarama-qarshi musiqa kelib, dastlabki kuy qaytadi.

Largo bilan birga Burleigh moslashtirgan Deep Riverni ham tinglash mumkin. Goin’ Homeda Fisher orkestr kuyiga yangi matn yozdi. Deep Riverda Burleigh an’anaviy spiritualni yakkaxon ovoz va jo‘rlikka moslashtirdi. Biri simfoniyadan qo‘shiqqa, ikkinchisi esa an’anaviy spiritualdan konsert repertuariga o‘tdi. Burleigh va Fisher nashrlarida har birining ismi saqlanib, qo‘shiqchilar musiqasini davom ettirdi. Ingliz gorni va yakkaxon ovoz bir kuyni ijro etadigan Goin’ Home bilan Burleigh moslashtirishidagi Deep Riverni yonma-yon tinglashingiz mumkin.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahinada Yangi dunyo simfoniyasining Largosini eshittiramiz. Shu kuy sabab hamrohingiz bilan har biringiz vataningizda eshitgan qo‘shiqlarni eslashingiz mumkin. Dvořák va Burleighning qo‘shiq suhbatiga o‘z xotiralaringizni qo‘shadigan muloqot bo‘ladi.