در این مقاله
  1. پرنسس دو پولینیاک و سفارش موسیقی تازه
  2. پیشنهاد تغییر سه پیانو به دو پیانو
  3. ورود پیانوی اول و پیانوی دوم
  4. نت‌های موتسارت و اثر تازه راول
  5. گاملان بالی شنیده‌شده در پاریس
  6. دو نوازنده نخستین اجرا با یک استاد مشترک
  7. موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

پاسخ کوتاه

پرنسس دو پولینیاک قصد داشت از پولنک موسیقی‌ای برای سه پیانو سفارش دهد. پولنک کنسرتویی برای دو پیانو و ارکستر پیشنهاد کرد و پرنسس پذیرفت. آهنگساز و دوستش ژاک فوریه تکنوازی نخستین اجرا را بر عهده داشتند. موسیقی از موتسارت محبوب او، گاملان بالی که در پاریس شنیده بود و اثر راول که هنگام آماده کردن کنسرتو نواخته بود تأثیر گرفت. این کنسرتوی سال 1932، با تغییر ترکیب سازهای سفارش و برای اجرای مشترک دو نفر نوشته شد.

مطالعه عمیق‌تر

پرنسس دو پولینیاک و سفارش موسیقی تازه

وینارتا سینگر دختر آیزاک سینگر، بنیان‌گذار کسب‌وکار چرخ خیاطی، بود. پس از ازدواج با پرنس ادمون دو پولینیاک، با نام پرنسس دو پولینیاک نیز شناخته شد. این زوج محفل موسیقی داشتند و پس از درگذشت شوهر، پرنسس همچنان از موسیقی‌دانان حمایت کرد. او با سفارش اثر به آهنگسازان مختلف، فرصت اجرای موسیقی تازه فراهم می‌کرد. پرنسس با ثروتی که از کسب‌وکار چرخ خیاطی به دست آمده بود، آثار تازه سفارش می‌داد و امکان اجرای آن‌ها را فراهم می‌کرد. محفل آن‌ها جایی بود که آهنگسازان و نوازندگان دیدار و موسیقی تازه اجرا می‌کردند.

وینارتا سینگر در نقاشی سارجنت در سال 1889.
وینارتا سینگر در نقاشی سارجنت در سال 1889.

پرنسس «سقراط» را به ساتی و «نمایش عروسکی استاد پدرو» را به فایا سفارش داد. پولنک کنسرتوی دو پیانوی سفارش‌شده او را در 1932 و کنسرتوی ارگ را در 1938 تکمیل کرد. او برای آهنگسازان مختلف، آثاری با ترکیب سازی و اندازه متفاوت سفارش می‌داد. از پولنک ابتدا کنسرتویی برای دو تکنواز خواست و سپس اثری برای ارگ سفارش داد. او که با سفارش آثار تازه از آهنگسازان پشتیبانی می‌کرد، به پولنک نیز موسیقی‌ای برای نواختن هم‌زمان دو پیانو سپرد.

پیشنهاد تغییر سه پیانو به دو پیانو

در نامه سال 1931 پرنسس، طرحی وجود دارد که یک پیانو تکنوازی کند و دو پیانو همراه باشند. پولنک پیشنهاد داد طرح به کنسرتویی برای دو پیانو و ارکستر تغییر کند و پرنسس پذیرفت. کسی که پیشنهاد کاهش تعداد پیانوهای اولیه را داد، خود پولنک بود که قرار بود اثر را بنویسد. در طرح نخست، سازهای کلاویه‌دار تکنوازی و همراهی را میان خود تقسیم می‌کردند، اما در پیشنهاد پولنک هر دو پیانو تکنواز ماندند و ارکستر نیز به آن‌ها پیوست. پس از پاسخ آهنگساز، ترکیب سازی سفارش تغییر کرد.

در 5 سپتامبر 1932، پولنک و ژاک فوریه دو پیانوی نخستین اجرا را در ونیز نواختند. دزیره دفو ارکستر لا اسکالای میلان را رهبری کرد. پولنک که کنسرتوی تازه را نوشته بود، به‌عنوان تکنواز نخستین اجرا نیز شرکت کرد. آهنگساز و دوستش ترکیب دوپیانویی پذیرفته‌شده توسط حامی اثر را میان خود تقسیم کردند و با ارکستر به اجرا گذاشتند. در نخستین اجرا، آهنگساز شخصاً پشت یک پیانو نشست و همراه پیانیست همکار دو پارت تکنوازی را نواخت. اثری که در تابستان تمام شده بود، همان سال در جشنواره انجمن بین‌المللی موسیقی معاصر نخستین بار شنیده شد.

ورود پیانوی اول و پیانوی دوم

موومان نخست پس از دو آکورد کوتاه ارکستر، با حرکت کوبه‌ای دو پیانو آغاز می‌شود. اگرچه کنسرتو دو پیانو دارد، نخستین ملودی موومان آهسته ابتدا به یک نوازنده سپرده شده است. دو تکنواز ساز هم‌نوع می‌نوازند، اما هر یک پارت خودش را دارد. پولنک به جای ورود یک پیانیست پس از مقدمه طولانی ارکستری، از همان ابتدا دو پیانو را به کار گرفت. بخش تکنوازی را با حرکتی آغاز کرد که صدای ضربه بر کلیدها را برجسته می‌کند و آن را برای پیش رفتن همراه ارکستر نوشت. پس از این موومان نخست، موومان دوم آهسته، لارگتو (Larghetto)، می‌آید.

لارگتو با پیانوی اول آغاز می‌شود که به‌تنهایی ملودی تغزلی را ارائه می‌کند. با ورود پیانوی دوم، موسیقی به سبکی تغییر می‌کند که پولنک در آن زمان دوست داشت به کار ببرد. زمان ورود پیانوی اول و دوم متفاوت است و این تفاوت با تغییر سبک توضیح داده می‌شود. برخلاف ساختاری که در آن دو ساز همیشه یکسان می‌نوازند، در موومان آهسته ابتدا ملودی یک نوازنده ارائه می‌شود. پس از پیوستن پیانوی دیگر، ویژگی‌های موسیقی خود پولنک آشکار می‌شوند.

نت‌های موتسارت و اثر تازه راول

پولنک گفت که در نخستین تم لارگتو می‌خواسته به موتسارت بازگردد. همچنین توضیح داد که ملودی برایش ارزشمند است و به‌ویژه موتسارت را دوست دارد. خود او افزود که در آغاز موومان آهسته از ملودی به سبک موتسارت استفاده کرده، اما با ورود پیانوی دوم، موسیقی به‌سرعت به سبک آن دوره خودش تغییر می‌کند. آغاز یادآور موتسارت و تغییر بعدی، ساختاری است که خود آهنگساز توضیح داده است. او سبک آهنگساز مورد احترامش را در تم نخست به کار گرفت و ادامه را متفاوت نوشت.

پرتره پس از مرگ موتسارت که باربارا کرافت در سال 1819 کشیده است.
پرتره پس از مرگ موتسارت که باربارا کرافت در سال 1819 کشیده است.

پولنک هنگام آماده کردن کنسرتو، کنسرتوهای موتسارت و لیست را بررسی کرد و به کنسرتوی سل ماژور راول که همان سال نخستین بار اجرا شده بود نیز توجه داشت. او در خانه پرنسس، اثر راول را همراه فوریه با دو پیانو نواخت. کسی که قرار بود کنسرتوی تازه‌ای بنویسد، ابتدا اثر تازه آهنگسازی دیگر را با همکار نخستین اجرای خود نواخت. هم نت‌های موتسارت را مطالعه کرد و هم موسیقی راول را با دو ساز کلاویه‌دار آزمود. کنسرتوی هم‌دوره نیز یکی از مواد آماده‌سازی اثر تازه بود.

پرتره عکاسی موریس راول که پیر پتی حدود سال 1905 گرفته است.
پرتره عکاسی موریس راول که پیر پتی حدود سال 1905 گرفته است.

الیوت کارتر در ارزیابی این کنسرتو در 1938، به بخش‌هایی اشاره کرد که موسیقی اسکارلاتی و موتسارت، شومان و شابریه و استراوینسکی را به یاد می‌آورند. او هارمونی و حس ارکستری پولنک و سرزندگی اثری با مواد مختلف را نیز ستود. کارتر در کنسرتو هم موسیقی چند آهنگساز آشنا را شنید و هم شخصیت پولنک را. آثار بررسی‌شده توسط آهنگساز در دوره آماده‌سازی و تأثیرهایی که موسیقی‌دان دیگری در کنسرتوی نهایی تشخیص داد، هر یک به‌طور جدا ثبت شده‌اند. کارتر با نام بردن از آهنگسازان دوره‌های مختلف، مهارت پولنک در ساخت کنسرتو را نیز ارزیابی کرد.

گاملان بالی شنیده‌شده در پاریس

پولنک در نمایشگاه استعماری پاریس در سال 1931 گاملان بالی را شنید. گروه‌نوازی بالی در نمایشگاه، بعدها در نوشتن کنسرتوی دو پیانو نیز اثر گذاشت. صدای تکرارشونده و کوبه‌ای پیانو که در بخش پایانی موومان نخست بازمی‌گردد، با این گروه‌نوازی مرتبط دانسته می‌شود. در کنار کنسرتوهای اروپایی که نت‌هایشان را خوانده و با پیانو نواخته بود، از موسیقی شنیده‌شده در نمایشگاه نیز استفاده کرد. پولنک به جای انتقال عین گروه‌نوازی بالی به دو پیانو، ویژگی صداهایی را که آن زمان شنیده بود در تکرارها و بیان کوبه‌ای بخش تکنوازی به کار گرفت.

در موومان نخست، نقش کوبه‌ای دوباره نواخته می‌شود و در لارگتو، موومانی تازه با ملودی به سبک موتسارت آغاز می‌شود. مواد متفاوت در موومان‌های مجاور قرار گرفته‌اند. یکی از ویژگی‌های ساخت کنسرتو نیز ارائه موسیقی کوتاه و تکرار یا تغییر آن است. پس از تکرار دو پیانو در موومان نخست، در موومان بعد پیانوی اول به‌تنهایی ملودی را می‌نوازد. ساز تکنواز همان است، اما تعداد کسانی که اجرا را آغاز می‌کنند و خصلت موسیقی تغییر می‌کنند. پس از ورود پیانوی دوم، تغییر سبک دیگری نیز افزوده می‌شود.

مادر پولنک به او موتسارت، شوبرت و شوپن آموخت و از او می‌خواست رمانس‌های رایج آن زمان را نیز بنوازد. پولنک به جای تحصیل در کنسرواتوار، نزد ریکاردو وینیِس پیانو آموخت. وینیِس او را با موسیقی دبوسی، استراوینسکی و ساتی آشنا کرد. در خانه قطعه‌های کلاسیک پیانو و ترانه‌های آشنا را شنید و از استادش موسیقی تازه را آموخت. موسیقی آموخته‌شده از مادر و موسیقی آموخته‌شده از وینیِس، آهنگسازان و آثار متفاوتی داشتند. او پیش از نوشتن کنسرتو نیز سابقه یادگیری با نواختن موسیقی دوره‌های مختلف داشت.

دو نوازنده نخستین اجرا با یک استاد مشترک

فوریه و پولنک هر دو در سال 1899 به دنیا آمدند و نزد وینیِس پیانو آموختند. این دو که سال تولد و استاد مشترک داشتند، در نخستین اجرای کنسرتوی تازه کنار هم پشت پیانو نشستند. وینیِس پیانیستی بود که چندین اثر تازه دبوسی و راول را نخستین بار اجرا کرده بود. دو شاگرد نسل بعد او در نخستین اجرای یک کنسرتو، پیانوها را میان خود تقسیم کردند. فوریه که در خانه پرنسس کنسرتوی راول را همراه پولنک نواخته بود، کنسرتوی تازه پولنک را نیز با او آماده کرد. نقش پرنسس سفارش‌دهنده، پولنک آهنگساز و فوریه تکنواز، در این آماده‌سازی و اجرا با هم پیوند دارد.

ریکاردو وینیِس، پیانیست، در نقاشی رودون در سال 1903.
ریکاردو وینیِس، پیانیست، در نقاشی رودون در سال 1903.

در فهرست موسیقی ناهار و شام ماهینا، لارگتو با نوازندگی آن کفِلِک و ژان‌برنار پومیه قرار دارد. پیانیست‌های نسل بعد، دو پارت تکنوازی‌ای را که پولنک و فوریه نخستین بار نواخته بودند، میان خود تقسیم کردند. ابتدا پیانوی اول به‌تنهایی ملودی به سبک موتسارت را می‌نوازد و پس از ورود پیانوی دوم، موسیقی به سبک پولنک تغییر می‌کند. سه پیانوی طرح اولیه پرنسس به دو پیانوی تکنواز و ارکستر تبدیل شدند. در ترکیبی که آهنگساز پیشنهاد کرد، دو نوازنده ساز هم‌نوع دارند، اما ملودی را در زمان‌های متفاوت آغاز می‌کنند.

موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

در موسیقی ماهینا، لارگتو با نوازندگی مشترک آن کفِلِک و ژان‌برنار پومیه وجود دارد. پشت موسیقی‌ای که دو پیانو ملودی آن را تقسیم می‌کنند، داستان حامی سفارش‌دهنده و دوستی است که در نخستین اجرا همراه آهنگساز بود. وقتی هنگام غذا این قطعه را می‌شنوید، به ترتیب ورود دو نوازنده نیز گوش بدهید.