In dit artikel
  1. De prinses de Polignac als opdrachtgever
  2. Het voorstel om drie piano's door twee te vervangen
  3. De inzet van de eerste en de tweede piano
  4. Mozarts partituren en Ravels nieuwe concert
  5. Balinese gamelan in Parijs
  6. Twee premièresolisten met dezelfde leraar
  7. Muziek bij Mahina

Het korte antwoord

De prinses de Polignac wilde Poulenc muziek voor drie piano's laten schrijven. Poulenc stelde een concert voor twee piano's en orkest voor, en zij stemde daarmee in. De componist speelde de première met zijn vriend Jacques Février. De muziek werd beïnvloed door Mozart, van wie hij hield, door de Balinese gamelan die hij in Parijs hoorde en door Ravel, wiens werk hij tijdens de voorbereiding speelde. Voor dit concert uit 1932 veranderde hij de gevraagde bezetting en schreef hij muziek waarin twee pianisten samenspelen.

Meer verdieping

De prinses de Polignac als opdrachtgever

Winnaretta Singer was een dochter van Isaac Singer, de oprichter van het naaimachinebedrijf. Na haar huwelijk met prins Edmond de Polignac stond zij ook bekend als de prinses de Polignac. Het echtpaar hield een muzieksalon, en ook na de dood van haar man bleef zij musici ondersteunen. Door verschillende componisten opdrachten te geven, schiep zij kansen om nieuwe muziek uit te voeren. De prinses, met haar vermogen uit de naaimachinehandel, bestelde nieuwe werken bij musici en bood mogelijkheden om ze te laten horen. Hun salon was een plek waar componisten en uitvoerders elkaar ontmoetten en nieuwe muziek speelden.

Winnaretta Singer, geschilderd door Sargent in 1889.
Winnaretta Singer, geschilderd door Sargent in 1889.

Zij bestelde Socrate bij Satie en El retablo de maese Pedro bij Falla. Poulenc voltooide het Concert voor twee piano's dat zij had besteld in 1932 en het Orgelconcert in 1938. De prinses gaf verschillende componisten opdrachten met uiteenlopende bezettingen en omvang. Bij Poulenc bestelde zij eerst een concert met twee solisten en later ook een werk voor orgel. Door nieuwe composities te laten maken steunde zij de componisten, en aan Poulenc vertrouwde zij muziek toe waarin twee piano's samen zouden spelen.

Het voorstel om drie piano's door twee te vervangen

Een brief van de prinses uit 1931 beschrijft een plan met één solopiano en twee begeleidende piano's. Poulenc stelde voor dit te veranderen in een concert voor twee piano's en orkest. De prinses aanvaardde dat. Het was dus de componist zelf die voorstelde het oorspronkelijk gedachte aantal piano's te verminderen. In haar eerste plan verdeelden de toetsinstrumenten de solo en de begeleiding onderling; in Poulencs voorstel bleven beide piano's solo-instrumenten en speelde het orkest met hen mee. Door het antwoord van de componist veranderde de bezetting van de opdracht.

Op 5 september 1932 speelden Poulenc en Jacques Février de twee pianopartijen bij de première in Venetië. Désiré Defauw dirigeerde het orkest van La Scala uit Milaan. Poulenc nam dus ook als solist deel aan de eerste uitvoering van zijn eigen nieuwe concert. De componist en zijn vriend verdeelden de twee piano's van de bezetting waarmee de opdrachtgever had ingestemd en presenteerden het werk met het orkest. Tijdens de première bespeelde de componist zelf één piano en voerde hij de twee solopartijen met een collega-pianist uit. Het werk dat hij in de zomer had voltooid, klonk datzelfde jaar voor het eerst tijdens het festival van de International Society for Contemporary Music.

De inzet van de eerste en de tweede piano

Het eerste deel begint na twee korte orkestakkoorden met een percussieve beweging van de twee piano's. Hoewel het concert twee piano's gebruikt, krijgt één speler eerst de openingsmelodie van het langzame deel. De solisten spelen hetzelfde soort instrument, maar hebben ieder een eigen partij. Poulenc liet niet eerst een lange orkestinleiding klinken voordat één pianist verscheen, maar gebruikte vanaf het begin beide piano's. Hij startte de solopartijen met bewegingen die het aanslaan van de toetsen benadrukken en schreef dat ze met het orkest verdergaan. Na dit eerste deel volgt het langzame tweede deel, Larghetto.

Het Larghetto begint met een lyrische melodie die de eerste piano alleen presenteert. Wanneer de tweede piano inzet, verandert de muziek naar de stijl die Poulenc destijds graag gebruikte. De twee piano's beginnen op verschillende momenten, en dat verschil wordt in verband gebracht met de stijlverandering. In plaats van beide instrumenten voortdurend hetzelfde te laten spelen, introduceert het langzame deel eerst de melodie van één uitvoerder. Na de inzet van de andere piano komen kenmerken van Poulencs eigen muziek naar voren.

Mozarts partituren en Ravels nieuwe concert

Poulenc verklaarde dat hij in het eerste thema van het Larghetto naar Mozart wilde terugkeren. Hij lichtte ook toe dat melodie hem dierbaar was en dat hij bijzonder veel van Mozart hield. Zelf voegde hij eraan toe dat het langzame deel met een melodie in Mozarts stijl begon, maar snel veranderde naar zijn toenmalige eigen stijl zodra de tweede piano inzette. Het begin dat aan Mozart doet denken en de verandering die erop volgt, zijn dus een opbouw die de componist zelf beschreef. Hij gebruikte de stijl van een bewonderde componist voor het eerste thema en schreef daarna anders verder.

Een postuum portret van Mozart, geschilderd door Barbara Krafft in 1819.
Een postuum portret van Mozart, geschilderd door Barbara Krafft in 1819.

Tijdens de voorbereiding bestudeerde Poulenc concerten van Mozart en Liszt. Hij besteedde ook aandacht aan Ravels Concert in G groot, dat eerder datzelfde jaar in première was gegaan. Samen met Février speelde hij Ravels werk op twee piano's in het huis van de prinses. De componist die een nieuw concert zou schrijven, speelde dus eerst een nieuw werk van een andere componist met zijn toekomstige premièrepartner. Hij onderzocht partituren van Mozart en probeerde tegelijk Ravels muziek op twee klavieren uit. Ook een eigentijds concert werd materiaal voor de voorbereiding van zijn nieuwe werk.

Een portretfoto van Maurice Ravel rond 1905, gemaakt door Pierre Petit.
Een portretfoto van Maurice Ravel rond 1905, gemaakt door Pierre Petit.

In zijn bespreking van het concert uit 1938 noemde Elliott Carter passages die hem deden denken aan Scarlatti, Mozart, Schumann, Chabrier en Stravinsky. Hij waardeerde ook Poulencs gevoel voor harmonie en orkestratie en de levendigheid waarmee hij verschillende materialen combineerde. Carter hoorde in het concert zowel muziek van uiteenlopende componisten die hij kende als Poulencs eigen persoonlijkheid. De werken die de componist tijdens zijn voorbereiding onderzocht en de invloeden die een andere musicus in het voltooide concert herkende, werden zo elk afzonderlijk vastgelegd. Terwijl Carter componisten uit verschillende perioden noemde, beoordeelde hij ook Poulencs vaardigheid in het samenstellen van het concert.

Balinese gamelan in Parijs

Poulenc hoorde in 1931 Balinese gamelan op de koloniale tentoonstelling in Parijs. Dit ensemble beïnvloedde hem later bij het schrijven van het Concert voor twee piano's. De herhalende, percussieve pianoklanken die later in het eerste deel terugkeren, worden met deze muziek verbonden. Naast de Europese concerten die hij uit partituren kende en zelf op de piano speelde, gebruikte hij dus ook muziek die hij op een tentoonstelling had gehoord. Poulenc zette het Balinese ensemble niet letterlijk om naar twee piano's, maar verwerkte kenmerken van de gehoorde klank in de herhalingen en het percussieve karakter van zijn solopartijen.

In het eerste deel keren percussieve figuren terug; in het Larghetto begint een nieuw deel met een melodie in Mozarts stijl. Verschillende materialen staan zo in aangrenzende delen. Ook de manier waarop Poulenc korte muzikale passages presenteert, herhaalt of verandert, hoort bij de opbouw van het concert. Na de herhalingen van de twee piano's in het eerste deel speelt in het volgende deel de eerste piano de melodie alleen. Terwijl de solo-instrumenten dezelfde blijven, verandert hij het aantal spelers dat begint en het karakter van de muziek. Na de inzet van de tweede piano volgt opnieuw een stijlverandering.

Zijn moeder leerde hem Mozart, Schubert en Chopin spelen, maar liet hem ook destijds populaire romances uitvoeren. In plaats van naar het conservatorium te gaan, studeerde Poulenc piano bij Ricardo Viñes. Viñes liet hem kennismaken met muziek van Debussy, Stravinsky en Satie. Thuis hoorde hij klassieke pianowerken en vertrouwde liederen; van zijn leraar leerde hij nieuwe muziek. Het repertoire dat hij van zijn moeder kende en dat wat Viñes hem onderwees, omvatten verschillende componisten en werken. Al voordat hij het concert schreef, had hij dus muziek uit meerdere perioden leren spelen.

Twee premièresolisten met dezelfde leraar

Février en Poulenc werden beiden in 1899 geboren en studeerden piano bij Viñes. De twee musici die in hetzelfde jaar geboren waren en dezelfde leraar hadden gehad, namen samen plaats achter de piano's voor de eerste uitvoering van het nieuwe concert. Viñes was een pianist die verschillende nieuwe werken van Debussy en Ravel voor het eerst speelde. Twee leerlingen van een latere generatie verdeelden nu de pianopartijen bij de première van hetzelfde concert. Février, die Ravels concert al met Poulenc in het huis van de prinses had gespeeld, bereidde ook Poulencs nieuwe concert met hem voor. De rollen van de prinses als opdrachtgever, Poulenc als componist en Février als solist kwamen bij deze voorbereiding en uitvoering samen.

Pianist Ricardo Viñes, geschilderd door Redon in 1903.
Pianist Ricardo Viñes, geschilderd door Redon in 1903.

Op de lunch- en dinerafspeellijsten van Mahina staat het Larghetto, gespeeld door Anne Queffélec en Jean-Bernard Pommier. Latere pianisten verdelen de twee solopartijen die Poulenc en Février bij de première speelden. Eerst speelt de eerste piano alleen een melodie in Mozarts stijl; na de inzet van de tweede piano verandert de muziek naar Poulencs eigen stijl. De drie piano's die de prinses aanvankelijk had bedacht, werden twee solopiano's met een orkest. Binnen de bezetting die de componist voorstelde, spelen twee musici dus hetzelfde soort instrument, maar beginnen zij hun melodieën op verschillende momenten.

Muziek bij Mahina

Bij de muziek van Mahina hoort het Larghetto dat Anne Queffélec en Jean-Bernard Pommier samen spelen. Achter de muziek waarin twee piano's de melodie verdelen, staan de opdrachtgever die het werk bestelde en de vriend die aan de première meewerkte. Wanneer het tijdens uw maaltijd klinkt, kunt u ook luisteren in welke volgorde de twee spelers inzetten.