W tym artykule
  1. Księżna de Polignac zamawia nowy utwór
  2. Propozycja zmiany trzech fortepianów na dwa
  3. Wejścia pierwszego i drugiego fortepianu
  4. Partytury Mozarta i nowe dzieło Ravela
  5. Balijski gamelan usłyszany w Paryżu
  6. Dwaj wykonawcy premiery i wspólny nauczyciel
  7. Muzyka słuchana w Mahinie

Krótka odpowiedź

Księżna de Polignac zamierzała zamówić u Poulenca muzykę na trzy fortepiany. Kompozytor zaproponował koncert na dwa fortepiany i orkiestrę, a księżna przyjęła ten pomysł. Podczas prawykonania grał partie solowe ze swoim przyjacielem Jacques’em Févrierem. Na muzykę wpłynęli ukochany przez niego Mozart, balijski gamelan usłyszany w Paryżu oraz dzieło Ravela, które grał, przygotowując własny koncert. Powstały w 1932 roku utwór zmienił pierwotnie zamówioną obsadę i pozwolił dwóm pianistom wystąpić razem.

W szczegółach

Księżna de Polignac zamawia nowy utwór

Winnaretta Singer była córką Isaaca Singera, założyciela przedsiębiorstwa produkującego maszyny do szycia. Po ślubie z księciem Edmondem de Polignac stała się znana również jako księżna de Polignac. Małżonkowie prowadzili salon muzyczny, a po śmierci męża księżna nadal wspierała muzyków. Zamawiając dzieła u różnych kompozytorów, stwarzała okazje do wykonywania nowej muzyki. Majątek pochodzący z produkcji maszyn do szycia umożliwiał jej zlecanie nowych utworów i zapewnianie warunków do ich wykonania. W salonie małżonków kompozytorzy i wykonawcy spotykali się, by grać nowe dzieła.

Winnaretta Singer na portrecie namalowanym przez Sargenta w 1889 roku.
Winnaretta Singer na portrecie namalowanym przez Sargenta w 1889 roku.

Księżna zamówiła u Satiego „Sokratesa”, a u Falli „Kukiełki mistrza Piotra”. Poulenc ukończył zamówiony przez nią Koncert na dwa fortepiany w 1932 roku, a Koncert organowy w 1938 roku. Poszczególnym kompozytorom zlecała dzieła o różnej obsadzie i rozmiarach. Poulencowi najpierw powierzyła koncert z dwojgiem solistów, a później utwór na organy. Wspierając kompozytorów przez zamawianie nowych dzieł, zleciła mu także muzykę, w której dwa fortepiany grają razem.

Propozycja zmiany trzech fortepianów na dwa

W liście księżnej z 1931 roku pojawia się pomysł jednego fortepianu solowego i dwóch akompaniujących. Poulenc zaproponował zmianę na koncert wykorzystujący dwa fortepiany i orkiestrę. Księżna się zgodziła. Zmniejszenie pierwotnie przewidzianej liczby fortepianów zaproponował sam autor przyszłego utworu. W pierwszym pomyśle księżnej instrumenty klawiszowe dzieliły między siebie rolę solową i akompaniament; w propozycji Poulenca oba fortepiany pozostawały instrumentami solowymi, którym towarzyszyła orkiestra. Odpowiedź kompozytora zmieniła więc obsadę zamówienia.

Prawykonanie odbyło się 5 września 1932 roku w Wenecji, a przy dwóch fortepianach zasiedli Poulenc i Jacques Février. Désiré Defauw dyrygował orkiestrą mediolańskiej La Scali. Autor nowego koncertu wystąpił zatem również jako solista. Kompozytor i jego przyjaciel podzielili między siebie dwa fortepiany w obsadzie zaakceptowanej przez patronkę i wykonali utwór z orkiestrą. Podczas premiery Poulenc osobiście zagrał na jednym fortepianie, wykonując dwie partie solowe razem z kolegą pianistą. Dzieło ukończone latem zabrzmiało po raz pierwszy jeszcze w tym samym roku na festiwalu Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej.

Wejścia pierwszego i drugiego fortepianu

Pierwszą część otwierają dwa krótkie akordy orkiestry, po których oba fortepiany podejmują grę o perkusyjnym charakterze. Choć jest to koncert na dwa fortepiany, pierwszą melodię wolnej części kompozytor powierzył początkowo tylko jednemu wykonawcy. Obaj soliści grają na tym samym rodzaju instrumentu, ale każdy ma własną partię. Zamiast wprowadzać jednego pianistę po długim wstępie orkiestrowym, Poulenc wykorzystał oba fortepiany od początku. Partie solowe rozpoczynają się figurami uwydatniającymi uderzenia w klawisze i rozwijają się razem z orkiestrą. Po takiej pierwszej części następuje wolna część druga, Larghetto.

Larghetto zaczyna się od lirycznej melodii przedstawionej przez pierwszy fortepian solo. Wejście drugiego fortepianu przynosi przejście do stylu, którym Poulenc chętnie posługiwał się w tamtym okresie. Pierwszy i drugi fortepian rozpoczynają grę w różnym czasie, a kompozytor łączył tę różnicę ze zmianą stylu. W wolnej części najpierw przedstawia melodię jednego wykonawcy, zamiast przez cały czas traktować dwa instrumenty jednakowo. Charakterystyczne cechy swojej muzyki ujawnia po dołączeniu drugiego fortepianu.

Partytury Mozarta i nowe dzieło Ravela

Poulenc wyjaśniał, że w pierwszym temacie Larghetta chciał powrócić do Mozarta. Mówił również, że ceni melodię i szczególnie lubi Mozarta. Sam dodawał, że choć na początku wolnej części użył melodii w stylu mozartowskim, po wejściu drugiego fortepianu szybko przechodzi do stylu, którym posługiwał się wówczas we własnych utworach. Początek przywodzący na myśl Mozarta i późniejsza zmiana należą do konstrukcji opisanej przez samego kompozytora. W pierwszym temacie sięgnął po styl podziwianego autora, a dalszy ciąg napisał inaczej.

Pośmiertny portret Mozarta namalowany przez Barbarę Krafft w 1819 roku.
Pośmiertny portret Mozarta namalowany przez Barbarę Krafft w 1819 roku.

Przygotowując koncert, Poulenc studiował koncerty Mozarta i Liszta oraz interesował się Koncertem G-dur Ravela, którego prawykonanie odbyło się w tym samym roku. W domu księżnej zagrał dzieło Ravela z Févrierem na dwa fortepiany. Przyszły autor nowego koncertu najpierw wykonał więc nowe dzieło innego kompozytora ze swoim przyszłym partnerem podczas prawykonania. Studiowanie partytur Mozarta łączył z wypróbowywaniem muzyki Ravela na dwóch instrumentach klawiszowych. Także współczesny koncert stanowił materiał do przygotowania własnego utworu.

Portret fotograficzny Maurice’a Ravela wykonany przez Pierre’a Petita około 1905 roku.
Portret fotograficzny Maurice’a Ravela wykonany przez Pierre’a Petita około 1905 roku.

Oceniając koncert w 1938 roku, Elliott Carter wskazał fragmenty przypominające muzykę Scarlattiego, Mozarta, Schumanna, Chabriera i Strawińskiego. Wysoko ocenił także harmonię Poulenca, jego wyczucie orkiestry i żywotność dzieła łączącego różne materiały. W koncercie słyszał zarówno muzykę znanych sobie kompozytorów, jak i osobowość Poulenca. Osobno zachowały się więc informacje o utworach studiowanych przez autora podczas przygotowań oraz o wpływach, które inny muzyk rozpoznał w ukończonym koncercie. Wymieniając kompozytorów różnych epok, Carter zarazem oceniał kunszt, z jakim Poulenc zbudował swój utwór.

Balijski gamelan usłyszany w Paryżu

W 1931 roku Poulenc usłyszał balijski gamelan na paryskiej wystawie kolonialnej. Muzyka balijskiego zespołu wpłynęła później również na jego Koncert na dwa fortepiany. Powracające w dalszej części pierwszego ogniwa repetycje i perkusyjne brzmienia fortepianów wiąże się z tym zespołem. Obok europejskich koncertów, których partytury czytał i które grał na fortepianie, wykorzystał także muzykę usłyszaną na wystawie. Zamiast dosłownie przenosić balijski zespół na dwa fortepiany, użył cech zapamiętanego brzmienia w powtórzeniach partii solowych i ich perkusyjnej ekspresji.

W pierwszej części powracają figury o perkusyjnym charakterze, a w Larghetcie nową część rozpoczyna melodia w stylu mozartowskim. Kompozytor umieścił różne materiały w sąsiadujących ogniwach. W budowie koncertu można także prześledzić przedstawianie krótkich fragmentów, ich powtarzanie i przekształcanie. Po repetycjach obu fortepianów w pierwszej części, w następnej pierwszy fortepian gra melodię sam. Zachowując te same instrumenty solowe, Poulenc zmienił liczbę wykonawców rozpoczynających grę i charakter muzyki. Po dołączeniu drugiego fortepianu ponownie wprowadził zmianę stylu.

Matka uczyła go Mozarta, Schuberta i Chopina, a także kazała mu grać modne wówczas romanse. Poulenc nie uczęszczał do konserwatorium, lecz uczył się fortepianu u Ricarda Viñesa. Viñes zapoznał go z muzyką Debussy’ego, Strawińskiego i Satiego. W domu poznawał klasyczne utwory fortepianowe i znajome pieśni, u nauczyciela zaś nową muzykę. Utwory poznane z matką i te, których uczył go Viñes, reprezentowały różnych kompozytorów. Zanim napisał koncert, już od dawna poznawał muzykę wielu epok, grając ją na fortepianie.

Dwaj wykonawcy premiery i wspólny nauczyciel

Février i Poulenc urodzili się w 1899 roku i obaj uczyli się fortepianu u Viñesa. Dwaj muzycy z tego samego rocznika, kształceni przez tego samego nauczyciela, zasiedli razem przy fortepianach podczas pierwszego wykonania nowego koncertu. Viñes był pianistą, który prawykonał wiele nowych dzieł Debussy’ego i Ravela. Dwaj jego późniejsi uczniowie podzielili między siebie fortepiany podczas premiery jednego koncertu. Février, który grał z Poulencem koncert Ravela w domu księżnej, przygotowywał z nim również jego nowe dzieło. Patronka zamawiająca utwór, kompozytor Poulenc i solista Février połączyli swoje role podczas tych przygotowań i wykonania.

Pianista Ricardo Viñes na portrecie namalowanym przez Redona w 1903 roku.
Pianista Ricardo Viñes na portrecie namalowanym przez Redona w 1903 roku.

Na lunchowej i kolacyjnej liście muzycznej Mahiny znajduje się Larghetto w wykonaniu Anne Queffélec i Jeana-Bernarda Pommiera. Pianiści następnego pokolenia dzielą między siebie dwie partie solowe, które podczas prawykonania grali Poulenc i Février. Najpierw pierwszy fortepian sam wykonuje melodię w stylu mozartowskim, a po wejściu drugiego muzyka przechodzi do stylu Poulenca. Trzy fortepiany początkowo planowane przez księżną ustąpiły miejsca dwóm fortepianom solowym i orkiestrze. W obsadzie zaproponowanej przez kompozytora obaj wykonawcy używają tego samego rodzaju instrumentu, lecz rozpoczynają melodię w różnym czasie.

Muzyka słuchana w Mahinie

W muzyce Mahiny można usłyszeć Larghetto grane razem przez Anne Queffélec i Jeana-Bernarda Pommiera. Za podziałem melodii między dwa fortepiany kryje się historia patronki, która zamówiła dzieło, i przyjaciela, który uczestniczył w prawykonaniu. Jeśli usłyszą Państwo ten utwór podczas posiłku, warto zwrócić uwagę także na kolejność wejść obu pianistów.