Σε αυτό το άρθρο
  1. Η πριγκίπισσα που παρήγγελλε νέα μουσική
  2. Η πρόταση αλλαγής των τριών πιάνων σε δύο
  3. Η είσοδος του πρώτου και του δεύτερου πιάνου
  4. Ο Μότσαρτ και το νέο κοντσέρτο του Ραβέλ
  5. Το γκαμελάν του Μπαλί στο Παρίσι
  6. Οι δύο σολίστ με τον ίδιο δάσκαλο
  7. Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Η σύντομη απάντηση

Η πριγκίπισσα ντε Πολινιάκ σκόπευε να παραγγείλει στον Πουλένκ μουσική για τρία πιάνα. Εκείνος πρότεινε κοντσέρτο για δύο πιάνα και ορχήστρα και η πριγκίπισσα δέχτηκε. Ο συνθέτης και ο φίλος του Ζακ Φεβριέ ήταν οι σολίστ της πρεμιέρας. Το έργο επηρεάστηκε από τον αγαπημένο του Μότσαρτ, το γκαμελάν του Μπαλί που άκουσε στο Παρίσι και το κοντσέρτο του Ραβέλ που έπαιξε στην προετοιμασία. Το κοντσέρτο του 1932 άλλαξε τη σύνθεση της παραγγελίας και γράφτηκε για δύο εκτελεστές μαζί.

Σε βάθος

Η πριγκίπισσα που παρήγγελλε νέα μουσική

Η Γουιναρέτα Σίνγκερ ήταν κόρη του Άιζακ Σίνγκερ, ιδρυτή της επιχείρησης ραπτομηχανών. Μετά τον γάμο με τον πρίγκιπα Εντμόν ντε Πολινιάκ έγινε γνωστή ως πριγκίπισσα ντε Πολινιάκ. Το ζευγάρι διατηρούσε μουσικό σαλόνι και μετά τον θάνατό του εκείνη συνέχισε τη στήριξη μουσικών. Οι παραγγελίες σε συνθέτες έδιναν ευκαιρίες παρουσίασης νέας μουσικής. Η περιουσία από τις ραπτομηχανές επέτρεπε την ανάθεση έργων και τη δυνατότητα εκτέλεσής τους. Το σαλόνι ήταν τόπος συνάντησης συνθετών και εκτελεστών για νέα μουσική.

Η Γουιναρέτα Σίνγκερ σε πίνακα του Σάρτζεντ του 1889.
Η Γουιναρέτα Σίνγκερ σε πίνακα του Σάρτζεντ του 1889.

Παρήγγειλε το Socrate στον Σατί και το El retablo de maese Pedro στον Φάγια. Ο Πουλένκ ολοκλήρωσε το κοντσέρτο για δύο πιάνα της παραγγελίας το 1932 και εκείνο για εκκλησιαστικό όργανο το 1938. Ζητούσε διαφορετικά μεγέθη και συνδυασμούς οργάνων από κάθε συνθέτη. Από τον Πουλένκ ζήτησε πρώτα δύο σολίστ και έπειτα έργο για εκκλησιαστικό όργανο. Η στήριξη με νέα έργα περιέλαβε έτσι μουσική δύο πιάνων μαζί.

Η πρόταση αλλαγής των τριών πιάνων σε δύο

Η επιστολή της του 1931 σχεδίαζε ένα σόλο πιάνο και δύο συνοδείας. Ο Πουλένκ πρότεινε δύο πιάνα και ορχήστρα και εκείνη συμφώνησε. Ο ίδιος πρότεινε τη μείωση. Στην αρχική ιδέα τα πληκτροφόρα μοιράζονταν σόλο και συνοδεία, στην πρότασή του τα δύο παρέμεναν σολίστ με ορχήστρα. Η απάντηση του συνθέτη άλλαξε τη σύνθεση της παραγγελίας.

Ο Πουλένκ και ο Ζακ Φεβριέ έπαιξαν τα δύο πιάνα στην πρεμιέρα στη Βενετία, στις 5 Σεπτεμβρίου 1932. Ο Ντεζιρέ Ντεφό διηύθυνε την Ορχήστρα της Σκάλας του Μιλάνου. Ο δημιουργός του νέου έργου ήταν και σολίστ. Εκείνος και ο φίλος μοιράστηκαν τα όργανα που αποδέχτηκε η προστάτιδα και τα παρουσίασαν με ορχήστρα. Στην πρώτη εκτέλεση ο Πουλένκ είχε ένα πιάνο και ο συνάδελφος το άλλο, παίζοντας μαζί τα δύο σόλο μέρη. Το έργο του καλοκαιριού παρουσιάστηκε την ίδια χρονιά στο φεστιβάλ της Διεθνούς Εταιρείας Σύγχρονης Μουσικής.

Η είσοδος του πρώτου και του δεύτερου πιάνου

Το πρώτο μέρος αρχίζει μετά από δύο σύντομες ορχηστρικές συγχορδίες με κρουστή κίνηση των πιάνων. Όμως η πρώτη μελωδία του αργού μέρους ανατίθεται αρχικά σε έναν μουσικό. Οι δύο παίζουν ίδιο όργανο, αλλά χωριστές παρτιτούρες. Αντί για μεγάλη ορχηστρική εισαγωγή και έναν πιανίστα, ο Πουλένκ έβαλε και τους δύο από την αρχή. Ξεκίνησε τα σόλο με έμφαση στο χτύπημα των πλήκτρων και τα συνέχισε με ορχήστρα. Έπειτα ακολουθεί το αργό δεύτερο μέρος, Larghetto.

Το Larghetto αρχίζει με λυρική μελωδία του πρώτου πιάνου μόνο. Η είσοδος του δεύτερου αλλάζει τη μουσική προς το τότε ύφος του Πουλένκ. Οι διαφορετικές στιγμές εισόδου εξηγούνται μαζί με την αλλαγή ύφους. Αντί για σταθερό ίδιο παίξιμο και των δύο, το αργό μέρος παρουσιάζει πρώτα έναν. Με την προσθήκη του άλλου φαίνονται τα χαρακτηριστικά του Πουλένκ.

Ο Μότσαρτ και το νέο κοντσέρτο του Ραβέλ

Ο Πουλένκ είπε ότι ήθελε να επιστρέψει στον Μότσαρτ στο πρώτο θέμα του Larghetto. Εξήγησε ότι εκτιμούσε τη μελωδία και αγαπούσε ιδιαίτερα τον Μότσαρτ. Πρόσθεσε ότι το αρχικό μοτσαρτικό θέμα αλλάζει γρήγορα στο τότε δικό του ύφος με την είσοδο του δεύτερου πιάνου. Η αρχή και η μεταγενέστερη αλλαγή είναι δομή εξηγημένη από τον ίδιο. Χρησιμοποίησε το ύφος του συνθέτη που θαύμαζε και έπειτα έγραψε αλλιώς.

Μεταθανάτιο πορτρέτο του Μότσαρτ από την Μπάρμπαρα Κραφτ, του 1819.
Μεταθανάτιο πορτρέτο του Μότσαρτ από την Μπάρμπαρα Κραφτ, του 1819.

Στην προετοιμασία μελέτησε κοντσέρτα του Μότσαρτ και του Λιστ και έστρεψε το ενδιαφέρον του στο Κοντσέρτο σε Σολ μείζονα του Ραβέλ, που έκανε πρεμιέρα την ίδια χρονιά. Το έπαιξε με τον Φεβριέ σε δύο πιάνα στο σπίτι της πριγκίπισσας. Ο συνθέτης νέου κοντσέρτου έπαιζε πρώτα νέο έργο άλλου δημιουργού με τον μελλοντικό σολίστ της πρεμιέρας. Μελετούσε Μότσαρτ και δοκίμαζε Ραβέλ σε δύο πληκτροφόρα. Το σύγχρονο κοντσέρτο έγινε υλικό της προετοιμασίας.

Φωτογραφικό πορτρέτο του Μορίς Ραβέλ από τον Πιερ Πετί, περίπου το 1905.
Φωτογραφικό πορτρέτο του Μορίς Ραβέλ από τον Πιερ Πετί, περίπου το 1905.

Το 1938 ο Έλιοτ Κάρτερ ανέφερε περάσματα που θύμιζαν Σκαρλάτι, Μότσαρτ, Σούμαν, Σαμπριέ και Στραβίνσκι. Εκτίμησε την αρμονική και ορχηστρική αίσθηση και τη ζωντάνια της ένωσης υλικών. Άκουγε γνωστούς συνθέτες μαζί με την προσωπικότητα του Πουλένκ. Τα έργα της προετοιμασίας και οι επιρροές που αναγνώρισε άλλος μουσικός στο ολοκληρωμένο κοντσέρτο έχουν καταγραφεί χωριστά. Παρά τις αναφορές σε άλλες εποχές, ο Κάρτερ αξιολόγησε και την ικανότητα της σύνθεσης.

Το γκαμελάν του Μπαλί στο Παρίσι

Ο Πουλένκ άκουσε το γκαμελάν του Μπαλί στην Αποικιακή Έκθεση του Παρισιού το 1931. Το σύνολο τον επηρέασε και στο κοντσέρτο για δύο πιάνα. Ο επαναλαμβανόμενος κρουστός ήχος προς το τέλος του πρώτου μέρους συνδέεται με εκείνη την εμπειρία. Μαζί με ευρωπαϊκά κοντσέρτα που διάβασε και έπαιξε χρησιμοποίησε τη μουσική της έκθεσης. Δεν μετέφερε αυτούσιο το σύνολο στα πιάνα, αλλά χαρακτηριστικά του ήχου στην επανάληψη και στην κρουστή έκφραση των σόλο.

Στο πρώτο μέρος επαναφέρει κρουστά μοτίβα και στο Larghetto αρχίζει νέο μέρος με μοτσαρτική μελωδία. Τοποθετεί διαφορετικό υλικό σε γειτονικά μέρη. Το κοντσέρτο κατασκευάζεται και με παρουσίαση, επανάληψη ή αλλαγή σύντομων φράσεων. Μετά τις επαναλήψεις των δύο πιάνων το επόμενο μέρος αρχίζει μόνο με το πρώτο. Κρατώντας τα ίδια όργανα αλλάζει αριθμό όσων ξεκινούν και χαρακτήρα της μουσικής. Η είσοδος του δεύτερου αλλάζει ξανά το ύφος.

Η μητέρα του δίδαξε Μότσαρτ, Σούμπερτ και Σοπέν και του έβαζε να παίζει δημοφιλείς ρομάντσες. Αντί για Ωδείο σπούδασε πιάνο με τον Ρικάρντο Βίνιες, που του γνώρισε τη μουσική Ντεμπισί, Στραβίνσκι και Σατί. Στο σπίτι συναντούσε κλασικά πιανιστικά έργα και γνώριμα τραγούδια, στον δάσκαλο νέα μουσική. Οι δύο μαθησιακές εμπειρίες περιείχαν διαφορετικούς συνθέτες και έργα. Έπαιζε μουσική πολλών εποχών πριν από το κοντσέρτο.

Οι δύο σολίστ με τον ίδιο δάσκαλο

Ο Φεβριέ και ο Πουλένκ γεννήθηκαν το 1899 και σπούδασαν με τον Βίνιες. Με κοινή χρονιά γέννησης και δάσκαλο κάθισαν μαζί στην πρεμιέρα. Ο Βίνιες είχε πρωτοπαίξει νέα έργα Ντεμπισί και Ραβέλ, ενώ οι δύο μαθητές μοιράζονταν την πρεμιέρα ενός κοντσέρτου. Ο Φεβριέ, που είχε παίξει το κοντσέρτο του Ραβέλ μαζί με τον Πουλένκ στο σπίτι της πριγκίπισσας, ετοίμαζε τώρα το νέο έργο του Πουλένκ. Η προστάτιδα της παραγγελίας, ο συνθέτης και ο σολίστ συνδέθηκαν στην προετοιμασία και στην εκτέλεση.

Ο πιανίστας Ρικάρντο Βίνιες σε πίνακα του Ρεντόν του 1903.
Ο πιανίστας Ρικάρντο Βίνιες σε πίνακα του Ρεντόν του 1903.

Οι λίστες μεσημεριού και βραδιού του Mahina περιέχουν το Larghetto με την Αν Κεφελέκ και τον Ζαν-Μπερνάρ Πομιέ. Οι μεταγενέστεροι πιανίστες μοιράζονται τα σόλο της πρεμιέρας. Αρχικά το πρώτο παίζει μόνο τη μοτσαρτική μελωδία και η είσοδος του δεύτερου φέρνει το ύφος του Πουλένκ. Τα τρία πιάνα της πριγκίπισσας έγιναν δύο σόλο και ορχήστρα. Στην πρόταση του συνθέτη τα ίδια όργανα αρχίζουν τη μελωδία σε διαφορετικές στιγμές.

Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Στη μουσική του Mahina υπάρχει το Larghetto με την Αν Κεφελέκ και τον Ζαν-Μπερνάρ Πομιέ. Πίσω από τη μελωδία των δύο πιάνων υπάρχουν η προστάτιδα που παρήγγειλε το έργο και ο φίλος που έπαιξε στην πρεμιέρα. Στο γεύμα μπορείτε να προσέξετε τη σειρά εισόδου των δύο μουσικών.