Nội dung bài viết
Trả lời ngắn gọn
Công nương de Polignac muốn đặt Poulenc viết nhạc cho ba piano. Poulenc đề nghị một concerto cho hai piano và dàn nhạc, và bà đồng ý. Nhà soạn nhạc cùng bạn mình, Jacques Février, đảm nhiệm phần độc tấu tại buổi ra mắt. Tác phẩm chịu ảnh hưởng từ Mozart, người ông yêu thích, từ gamelan Bali ông nghe ở Paris và từ tác phẩm của Ravel ông từng chơi khi chuẩn bị concerto. Đây là concerto năm 1932 mà ông thay đổi lực lượng biểu diễn của đơn đặt hàng và viết để hai người cùng chơi.
Đọc sâu hơn
Công nương de Polignac đặt một tác phẩm mới
Winnaretta Singer là con gái Isaac Singer, người sáng lập doanh nghiệp máy khâu. Sau khi kết hôn với hoàng thân Edmond de Polignac, bà cũng được biết đến với tên công nương de Polignac. Hai vợ chồng tổ chức một salon âm nhạc, và sau khi chồng qua đời, bà tiếp tục bảo trợ các nhạc sĩ. Bà đặt tác phẩm của nhiều nhà soạn nhạc và tạo cơ hội biểu diễn âm nhạc mới. Với tài sản hình thành từ doanh nghiệp máy khâu, bà vừa đặt các sáng tác mới vừa tạo điều kiện để chúng được trình diễn. Salon của hai vợ chồng là nơi các nhà soạn nhạc và nghệ sĩ gặp nhau, chơi âm nhạc mới.

Bà đặt Satie viết Socrate và Falla viết El retablo de maese Pedro, tức Sân khấu rối của thầy Pedro. Poulenc hoàn thành concerto hai piano do bà đặt năm 1932 và concerto organ năm 1938. Với từng nhà soạn nhạc, bà đặt tác phẩm có lực lượng và quy mô khác nhau. Bà trước tiên giao Poulenc một concerto có hai người độc tấu, rồi tiếp tục đặt tác phẩm cho organ. Người bảo trợ hỗ trợ các nhà soạn nhạc qua việc đặt tác phẩm mới cũng giao ông viết âm nhạc để hai piano cùng chơi.
Đề nghị đổi ba piano thành hai
Trong thư năm 1931 của công nương có ý tưởng một piano độc tấu và hai piano đệm. Poulenc đề nghị đổi thành concerto dùng hai piano cùng dàn nhạc, và bà chấp nhận. Người đề nghị giảm số piano được dự tính ban đầu là chính Poulenc, người sẽ sáng tác. Trong ý tưởng đầu tiên, các nhạc cụ phím chia nhau độc tấu và đệm; trong đề nghị của Poulenc, cả hai piano đều là nhạc cụ độc tấu, cùng chơi với dàn nhạc. Qua lời đáp của nhà soạn nhạc, lực lượng biểu diễn của đơn đặt hàng thay đổi.
Ngày 5 tháng 9 năm 1932 tại Venezia, Poulenc và Jacques Février chơi hai piano trong buổi ra mắt. Désiré Defauw chỉ huy Dàn nhạc La Scala từ Milano. Poulenc viết concerto mới và còn tham gia buổi ra mắt với tư cách nghệ sĩ độc tấu. Nhà soạn nhạc và người bạn chia nhau hai piano mà người bảo trợ đã chấp nhận, rồi biểu diễn cùng dàn nhạc. Trong buổi ra mắt, Poulenc trực tiếp chơi một piano và cùng đồng nghiệp thể hiện hai phần độc tấu. Tác phẩm hoàn thành vào mùa hè được giới thiệu lần đầu cùng năm tại lễ hội của Hiệp hội Âm nhạc Đương đại Quốc tế.
Lần lượt xuất hiện của piano thứ nhất và thứ hai
Chương đầu bắt đầu bằng hai hợp âm ngắn của dàn nhạc, rồi đến chuyển động mang tính gõ của hai piano. Tuy concerto sử dụng hai piano, giai điệu đầu trong chương chậm lại được giao trước cho một người. Hai nghệ sĩ chơi cùng loại nhạc cụ nhưng mỗi người có phần riêng. Thay vì đưa một nghệ sĩ piano vào sau phần mở đầu dài của dàn nhạc, Poulenc dùng cả hai piano ngay từ đầu. Ông mở phần độc tấu bằng chuyển động nhấn mạnh tiếng gõ phím, rồi cho chúng tiếp tục cùng dàn nhạc. Sau chương đầu ấy là chương thứ hai chậm, Larghetto.
Larghetto bắt đầu khi piano thứ nhất một mình trình bày giai điệu trữ tình. Khi piano thứ hai vào, âm nhạc chuyển sang phong cách Poulenc thường dùng thời ấy. Thời điểm hai piano xuất hiện khác nhau, và sự khác biệt này gắn với thay đổi phong cách. Trong chương chậm, ông cho nghe giai điệu của một người trước, thay vì để cả hai nhạc cụ chơi giống nhau liên tục. Sau khi piano kia tham gia, những đặc điểm âm nhạc của Poulenc bộc lộ.
Bản nhạc Mozart và tác phẩm mới của Ravel
Poulenc nói rằng ông muốn trở về với Mozart ở chủ đề đầu của Larghetto. Ông cũng giải thích mình coi trọng giai điệu và đặc biệt yêu thích Mozart. Chính Poulenc nói thêm rằng chương chậm bắt đầu với một giai điệu theo phong cách Mozart, nhưng khi piano thứ hai vào, âm nhạc nhanh chóng chuyển sang phong cách ông đang dùng lúc ấy. Phần mở đầu gợi nhớ Mozart và sự thay đổi sau đó là cấu trúc được nhà soạn nhạc trực tiếp giải thích. Ông dùng phong cách của người mình kính trọng trong chủ đề đầu, rồi viết phần tiếp theo theo cách khác.

Khi chuẩn bị concerto, Poulenc xem các concerto của Mozart và Liszt, đồng thời chú ý đến concerto Sol trưởng của Ravel, ra mắt cùng năm. Ông cùng Février chơi tác phẩm của Ravel trên hai piano tại nhà công nương. Người sắp viết concerto mới đã chơi sáng tác mới của một nhà soạn nhạc khác cùng đồng nghiệp sẽ biểu diễn buổi ra mắt. Ông vừa nghiên cứu bản nhạc Mozart vừa thử âm nhạc Ravel trên hai bàn phím. Concerto đương thời cũng trở thành chất liệu để chuẩn bị tác phẩm mới.

Năm 1938, khi đánh giá concerto này, Elliott Carter nhắc đến những đoạn gợi âm nhạc của Scarlatti, Mozart, Schumann, Chabrier và Stravinsky. Ông cũng đánh giá cao cảm nhận hòa âm, dàn nhạc của Poulenc và sức sống của tác phẩm kết hợp nhiều chất liệu. Carter nghe thấy trong concerto cả âm nhạc của những nhà soạn nhạc ông biết lẫn cá tính Poulenc. Những tác phẩm Poulenc xem trong quá trình chuẩn bị và những ảnh hưởng một nhạc sĩ khác nhận ra trong concerto hoàn chỉnh được ghi lại riêng như vậy. Khi nhắc đến các nhà soạn nhạc thuộc nhiều thời đại, Carter vẫn đánh giá cả tài nghệ Poulenc dùng để cấu thành concerto.
Gamelan Bali được nghe ở Paris
Poulenc nghe gamelan Bali tại Triển lãm Thuộc địa Paris năm 1931. Dàn nhạc Bali ông nghe ở triển lãm cũng ảnh hưởng đến việc viết concerto hai piano sau đó. Âm thanh piano lặp lại và mang tính gõ xuất hiện trở lại ở phần sau chương đầu được liên hệ với dàn nhạc ấy. Bên cạnh các concerto châu Âu ông đọc và chơi trên piano, ông còn dùng âm nhạc nghe tại triển lãm. Thay vì chuyển nguyên dàn gamelan Bali sang hai piano, Poulenc đưa đặc điểm âm thanh đã nghe vào sự lặp lại và cách thể hiện mang tính gõ của phần độc tấu.
Trong chương đầu, ông chơi lại các hình âm mang tính gõ; trong Larghetto, ông bắt đầu chương mới bằng giai điệu theo phong cách Mozart. Các chất liệu khác nhau được đặt ở hai chương liền nhau. Cách xây dựng concerto bằng việc trình bày những đoạn nhạc ngắn rồi lặp lại hoặc biến đổi chúng cũng là một đặc điểm. Sau những đoạn lặp của hai piano ở chương đầu, piano thứ nhất một mình chơi giai điệu trong chương sau. Ông giữ cùng loại nhạc cụ độc tấu nhưng thay đổi số người bắt đầu chơi và tính chất âm nhạc. Sau khi piano thứ hai tham gia, ông lại đưa vào sự thay đổi phong cách.
Mẹ Poulenc dạy ông Mozart, Schubert và Chopin, đồng thời cho ông chơi những bản romance thịnh hành lúc ấy. Thay vì học nhạc viện, ông học piano với Ricardo Viñes. Viñes giới thiệu âm nhạc của Debussy, Stravinsky và Satie. Ở nhà, ông tiếp xúc với các bản piano cổ điển và những bài hát quen thuộc; với thầy, ông học âm nhạc mới. Âm nhạc học từ mẹ ở nhà và âm nhạc học từ Viñes có những nhà soạn nhạc và tác phẩm khác nhau. Trước khi viết concerto, ông đã học qua việc chơi âm nhạc thuộc nhiều thời đại.
Hai nghệ sĩ ra mắt từng học cùng một thầy
Février và Poulenc đều sinh năm 1899 và học piano với Viñes. Hai người sinh cùng năm, học cùng thầy, rồi cùng ngồi trước piano trong buổi ra mắt concerto mới. Viñes là nghệ sĩ piano từng biểu diễn lần đầu nhiều tác phẩm mới của Debussy và Ravel. Hai học trò ở thế hệ sau chia nhau piano trong lần ra mắt cùng một concerto. Février, người từng cùng Poulenc chơi concerto Ravel tại nhà công nương, cũng chuẩn bị concerto mới của Poulenc với ông. Vai trò của công nương đặt tác phẩm, Poulenc sáng tác và Février độc tấu gắn với nhau trong quá trình chuẩn bị và biểu diễn này.

Danh sách nhạc trưa và tối của Mahina có Larghetto do Anne Queffélec và Jean-Bernard Pommier biểu diễn. Những nghệ sĩ piano đời sau chia nhau hai phần độc tấu mà Poulenc và Février từng chơi ở buổi ra mắt. Đầu tiên, piano thứ nhất một mình chơi giai điệu theo phong cách Mozart; khi piano thứ hai vào, âm nhạc chuyển sang phong cách Poulenc. Ba piano công nương dự tính ban đầu trở thành hai piano độc tấu và dàn nhạc. Trong lực lượng mà nhà soạn nhạc đề nghị, hai nghệ sĩ dùng cùng nhạc cụ nhưng bắt đầu giai điệu ở những thời điểm khác nhau.
Lắng nghe tại Mahina
Âm nhạc của Mahina có Larghetto do Anne Queffélec và Jean-Bernard Pommier cùng biểu diễn. Đằng sau bản nhạc hai piano chia nhau giai điệu là câu chuyện về người bảo trợ đặt tác phẩm và người bạn cùng chơi buổi ra mắt. Nếu gặp bản nhạc này trong bữa ăn, bạn hãy thử nghe thứ tự hai nghệ sĩ tham gia.





