Το κοντσέρτο σε Μπράιγ και το πιάνο που πουλήθηκε: το Αρανχουέθ του Ροδρίγο και της Βικτόρια

Δύο μουσικοί συναντιούνται στο Παρίσι

Ο Ροδρίγο γεννήθηκε στο Σαγούντο της Ισπανίας. Μετά από παιδική διφθερίτιδα έχασε σχεδόν όλη την όραση και σπούδασε μουσική στη Βαλένθια. Γνωστός για το κιθαριστικό κοντσέρτο, ήταν και πιανίστας. Το 1927 πήγε στο Παρίσι για σύνθεση με τον Πολ Ντυκά. Χρειαζόταν βοήθεια για γραφή μουσικής και ανάγνωση. Ο γραμματέας και αντιγραφέας Ραφαέλ Ιμπάνιεθ τού διάβαζε λογοτεχνία και φιλοσοφία. Ο Ροδρίγο θυμόταν τον Ιμπάνιεθ ως τον άνθρωπο που αντικατέστησε τα μάτια του.

Η Βικτόρια μεγάλωσε σε εύπορη οικογένεια της Κωνσταντινούπολης, αλλά η πτώχευσή της άλλαξε τη ζωή. Με τη βοήθεια του δασκάλου πιάνου συνέχισε σπουδές και απέκτησε προσόντα δασκάλας μουσικής στο Παρίσι. Γνωρίστηκαν το 1928. Ο πατέρας της αντιδρούσε σε γάμο με τυφλό μουσικό αβέβαιου εισοδήματος. Μετά την αντίθεση και έναν χωρισμό παντρεύτηκαν στη Βαλένθια το 1933. Και αργότερα έζησαν χωριστά λόγω ανεπαρκών χρημάτων.

Μετά τον γάμο εγκατέλειψε την πιανιστική καριέρα και συμμετείχε στη δουλειά του συζύγου. Γνώριζε ισπανικά, γαλλικά και γερμανικά, μετέφραζε στίχους και έγραφε κείμενα σκηνικών έργων. Χρησιμοποιήθηκαν στα μπαλέτα Pavana real και Juana y los caldereros και στη λυρική κωμωδία El hijo fingido. Μετέτρεψε κείμενα των Χειρογράφων της Νεκράς Θάλασσας σε στίχους τραγουδιών. Μετέφραζε επίσης στα γερμανικά και γαλλικά τα κείμενα Θερβάντες και Ουναμούνο που μελοποίησε ο Ροδρίγο. Το ζευγάρι δούλευε μαζί νότες και λόγια.

Η παραγγελία ενός κιθαριστικού κοντσέρτου στο τραπέζι

Η παραγγελία προέκυψε σε γεύμα στο Σαν Σεμπαστιάν τον Σεπτέμβριο του 1938. Σύμφωνα με τον Ροδρίγο, ο κιθαρίστας Ρεχίνο Σάινθ ντε λα Μάθα ζήτησε κοντσέρτο για κιθάρα και ορχήστρα πριν επιστρέψει ο συνθέτης στη Γαλλία. Τον έπεισε λέγοντας πως ήταν παλιά επιθυμία και μετά από κρασί Ριόχα ο Ροδρίγο συμφώνησε. Ο ισπανικός εμφύλιος συνεχιζόταν. Διατήρησε το γεύμα ως ευτυχισμένη ανάμνηση μέσα στην ανασφάλεια.

Η σειρά της ανάμνησης είναι επίσης ενδιαφέρουσα. Περίπου δύο μήνες μετά, η μελωδία του Adagio τού ήρθε ξαφνικά στο μικρό εργαστήριο της rue Saint-Jacques. Λίγο μετά εμφανίστηκε το θέμα του τελευταίου μέρους. Το πρώτο, αντίθετα, το ολοκλήρωσε με υπολογισμό και σκέψη. Έγραψε τελευταίο το μέρος που ακούγεται πρώτο. Το έργο τελείωσε στο Παρίσι το 1939 και στις αποσκευές της επιστροφής υπήρχε χειρόγραφο Μπράιγ.

Το Αρανχουέθ νότια της Μαδρίτης είναι γνωστό για το παλιό θερινό βασιλικό ανάκτορο και τους κήπους. Το ζευγάρι περπάτησε εκεί στον μήνα του μέλιτος. Εξηγώντας αργότερα το Adagio, η Βικτόρια θυμήθηκε τον περίπατο και την ευτυχία της αρχής του γάμου. Στα απομνημονεύματα το περιγράφει και ως ερωτικό τραγούδι. Πολύ αργότερα επανήλθε στο έργο με το όνομα του τόπου όπου περπάτησαν, στο βιβλίο της κοινής ζωής τους.

Η χρονιά που χρειάστηκε να πουλήσουν το πιάνο

Η κατάσταση χειροτέρεψε με τον ισπανικό εμφύλιο. Διακόπηκε η υποτροφία σπουδών του Ροδρίγο στο Παρίσι. Έζησαν ως Ισπανοί πρόσφυγες σε ίδρυμα τυφλών στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας και δίδασκαν ισπανικά και μουσική στο δωμάτιο. Εκεί μελέτησε τα πουλιά του Μέλανα Δρυμού και έγραψε Το τραγούδι του κούκου. Ακόμη χωρίς σταθερή εγκατάσταση συνέχιζε να ακούει τους γύρω ήχους και να μελοποιεί λόγια.

Το 1939 η Βικτόρια έχασε το παιδί στην εγκυμοσύνη και βρέθηκε και η ίδια σε κρίσιμη κατάσταση. Πούλησαν το αγαπημένο Pleyel για θεραπεία. Τα απομνημονεύματα περιλαμβάνουν την ανάμνηση της ιδιοκτήτριας Αμαλία Καράσκο: όσο η σύζυγος νοσηλευόταν, ο Ροδρίγο έπαιζε τη νύχτα και δημιουργούσε θλιμμένη μελωδία. Το πιάνο ήταν δώρο των γονιών της Βικτόρια. Η πώληση καταγράφει καθαρά την οικονομική δυσκολία της περιόδου.

Από το χειρόγραφο Μπράιγ στις παρτιτούρες των μουσικών

Ο Ροδρίγο συνέθετε σε μουσική γραφή Μπράιγ. Για τους εκτελεστές έπρεπε να μεταγραφεί σε συνηθισμένη παρτιτούρα. Υπαγόρευε κάθε νότα ανά όργανο σε επαγγελματία αντιγραφέα, μαζί με ύψος, διάρκεια, διέσεις και υφέσεις. Ο αντιγραφέας έγραφε στο πεντάγραμμο και ο Ροδρίγο έκανε τελική διόρθωση με τη Βικτόρια. Τα πολλά μέρη απαιτούσαν επανειλημμένο έλεγχο της ίδιας μουσικής σε Μπράιγ, υπαγόρευση και πεντάγραμμο.

Ο Σάινθ ντε λα Μάθα έλαβε αντίγραφο και προετοίμασε την πρεμιέρα. Σώζεται και η παρτιτούρα Μπράιγ του συνθέτη. Δίπλα της υπήρχαν μεταγραφές του Ιμπάνιεθ, επαγγελματιών και της Βικτόρια. Ο Ροδρίγο εξηγούσε χωριστά μέρη στον αντιγραφέα και διόρθωνε τελικά με τη σύζυγο. Για να διαβάζουν πραγματικοί μουσικοί τη μουσική κιθάρας και ορχήστρας που είχε στο μυαλό, πολλοί κατέγραφαν και επανέλεγχαν νότες και σύμβολα.

Η μελωδία από το αγγλικό κόρνο στην κιθάρα

Την πρώτη μελωδία του Adagio παίζει αγγλικό κόρνο, όχι κιθάρα. Η κιθάρα τη συνοδεύει με συγχορδίες και έπειτα την παίρνει με στολίδια. Τα δύο μοιράζονται το θέμα και αργότερα η κιθάρα το παίζει ολόκληρο μόνη. Στην καντέντσα ο σολίστ αναπτύσσει μεγάλη φράση χωρίς ορχηστρική συνοδεία. Έπειτα η ορχήστρα παίζει δυνατά το θέμα. Ο διάλογος του μικρού σόλο ήχου διευρύνεται σε πολλά όργανα.

Το περίγραμμα της μελωδίας μπορεί να ακουστεί μαζί με το βαθύ ανδαλουσιανό τραγούδι cante jondo. Στο πρώτο και τελευταίο μέρος οι έξι χρόνοι μετρούν ως δύο ομάδες τριών ή τρεις των δύο. Η ορχήστρα παίρνει τον ρυθμό από το ρυθμικό πέρασμα του χεριού πάνω στις χορδές της κιθάρας. Ακούγοντας μαζί τη μεγάλη κεντρική μελωδία και τους χορευτικούς εξωτερικούς ρυθμούς γίνεται σαφέστερη η δομή. Το Adagio τελειώνει με σύντομη μείζονα κατάληξη και τρίλια κιθάρας.

Η πρεμιέρα στη Βαρκελώνη και η λίστα του Mahina

Η πρεμιέρα έγινε στις 9 Νοεμβρίου 1940 στο Palau de la Música Catalana της Βαρκελώνης. Ο Σάινθ ντε λα Μάθα έπαιζε κιθάρα και ο Σέσαρ Μεντόθα Λασάγε διηύθυνε τη Φιλαρμονική της Βαρκελώνης. Η παρισινή μουσική Μπράιγ παιζόταν τώρα μαζί από σολίστ και ορχήστρα. Η Βικτόρια ανάρρωσε και την επόμενη χρονιά γέννησε την κόρη Σεσίλια. Η συνέχεια σύνθεσης και προετοιμασίας μετά την πώληση εξηγεί τη ζωή μέχρι την ολοκλήρωση και την πρεμιέρα.

Στη μεσημεριανή λίστα του Mahina το Adagio είναι στο James Galway Plays Rodrigo. Συμμετέχουν ο φλαουτίστας Γκάλγουεϊ και ο κιθαρίστας Καζουχίτο Γιαμασίτα. Ο Γιαμασίτα ηχογράφησε το κοντσέρτο με την Ορχήστρα Δωματίου Jean-François Paillard. Ο Γκάλγουεϊ διασκεύασε για φλάουτο το κιθαριστικό Fantasía para un gentilhombre. Παρουσίασαν χωριστά τη μουσική του Ροδρίγο με κιθάρα και φλάουτο. Στον δίσκο υπάρχει και το Ποιμενικό Κοντσέρτο με τον Γκάλγουεϊ.

Ο Ναρθίσο Γέπες στις λίστες μεσημεριού και βραδιού έδωσε και σημαντική συναυλία για τη διάδοση. Το 1950 έπαιξε στο Théâtre des Champs-Élysées του Παρισιού με την Εθνική Ορχήστρα της Ισπανίας υπό τον Αταούλφο Αρχέντα, δέκα χρόνια μετά την πρεμιέρα. Η Σεσίλια ίδρυσε αργότερα εκδοτικό οίκο και ίδρυμα με τα ονόματα και των δύο γονέων. Το ίδρυμα διατηρεί τα χειρόγραφα. Η μετάδοση των κοινών παρτιτούρων Βικτόρια και Χοακίν συνεχίστηκε στην επόμενη γενιά.

Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Η μουσική μεσημεριού και βραδιού του Mahina περιλαμβάνει απόσπασμα του Κοντσέρτου του Αρανχουέθ με τον Ναρθίσο Γέπες. Όταν ακούγεται η κιθάρα, μπορείτε να θυμηθείτε μαζί τον Ροδρίγο και τη Βικτόρια, που μετέγραψαν το Μπράιγ σε νότες και διόρθωσαν μαζί την παρτιτούρα.