In dit artikel
  1. Van het conservatorium naar Montmartre
  2. Drie pianostukken met een naam uit de oudheid
  3. De speelaanwijzing Lent et douloureux
  4. Opnieuw naar school op zijn negenendertigste
  5. Gymnopédies uit 1888 en meubelmuziek uit 1917
  6. Debussy's bewerkingen en Satie's latere werk
  7. Muziek bij Mahina

Het korte antwoord

In december 1888 adverteerde Satie voor zijn bladmuziek in La Lanterne japonaise, het tijdschrift van cabaret Le Divan japonais. Onder het pseudoniem Virginie Lebeau schreef hij dat hij brieven ontving van mensen die zijn verzamelde werken zochten. Vervolgens gaf hij toe dat die nog niet bestonden, maar noemde hij een adres waar Gymnopédie nr. 3 te koop was. Het was een advertentie waarin hij zichzelf overdreven aanprees en daar een grap aan toevoegde. De jonge man die in Montmartre als pianobegeleider werkte, schreef in datzelfde jaar zijn drie Gymnopédies. Zeventien jaar later ging hij terug naar school om contrapunt te leren.

Meer verdieping

Van het conservatorium naar Montmartre

Satie begon in 1879 aan het Conservatoire de Paris. In 1882 moest hij de school verlaten. Hij werd in 1885 opnieuw toegelaten, maar vertrok het volgende jaar weer. Nadat hij verschillende keren naar school was teruggekeerd en weer was weggegaan, werkte hij als musicus in Montmartre. Zijn eerste conservatoriumopleiding eindigde niet met een diploma. Buiten de school schreef hij pianostukken en gaf hij zijn bladmuziek uit. Na jarenlang componeren zocht hij echter opnieuw een plek om te studeren. Op zijn negenendertigste ging Satie naar de Schola Cantorum en begon hij lessen in contrapunt te volgen. Hij leerde compositietechniek aan een andere instelling dan de school die hij als jonge man had verlaten.

Een affiche voor de toneelgroep van Le Chat Noir, gemaakt door Steinlen in 1896.
Een affiche voor de toneelgroep van Le Chat Noir, gemaakt door Steinlen in 1896.

Satie vestigde zich in 1887 in Montmartre. Hij begeleidde op de piano in Le Chat Noir en werkte later ook in de Auberge du Clou. Hij speelde de pianopartij wanneer een zanger zong. Rond die tijd schreef hij ook eigen muziek voor piano solo. Terwijl hij met het begeleiden van andermans liederen zijn brood verdiende, zette hij zijn eigen muziek op papier. In de Auberge du Clou ontmoette hij Debussy, de componist die zijn pianostukken later voor orkest zou bewerken. Het contact dat hij op zijn werkplek met een collega legde, leidde tot nieuwe arrangementen en uitvoeringen.

In Le Chat Noir, dat Rodolphe Salis in 1881 oprichtte, kwamen dichters, zangers, schrijvers en schilders samen. Er waren zangoptredens, er verscheen een tijdschrift en er werden schaduwspelen opgevoerd. Bij die spelen werden vormen door licht op een scherm zichtbaar gemaakt en bewogen ze mee met het verhaal. De mensen die de verschillende voorstellingen en publicaties van het cabaret maakten, gebruikten dezelfde plek. De pianobegeleider speelde muziek, dichters en schrijvers schreven teksten, en samen brachten ze hun voorstellingen en tijdschriften naar het publiek.

Drie pianostukken met een naam uit de oudheid

Satie schreef de drie Gymnopédies in 1888. Op het handschrift van het eerste stuk staan de plaats waar hij het componeerde, Parijs, en de datum februari 1888. Hij schreef het dus niet lang na zijn verhuizing naar Montmartre. Het handschrift vermeldt wanneer hij het stuk voltooide; de advertentie geeft een adres waar het gekocht kon worden. De pianomuziek die tegenwoordig op albums verschijnt, schreef Satie eerst met de hand en bracht hij daarna onder de aandacht als gedrukte bladmuziek.

De eerste bladzijde van een door Satie met de hand geschreven Gymnopédie.
De eerste bladzijde van een door Satie met de hand geschreven Gymnopédie.

De naam Gymnopédie is ontleend aan een feest en een dans uit het oude Griekenland. De vroege partituur van het eerste stuk draagt ook de ondertitel Danse antique. Satie gebruikte deze woorden als titel voor pianomuziek die hij in Parijs schreef. Op de bladmuziek staan zo een titel die naar een antieke dans verwijst en noten voor de moderne piano bij elkaar.

In de vroege uitgave nam hij ook regels op uit Les Antiques van zijn vriend, de dichter Contamine de Latour. In dat gedicht worden de dansnamen sarabande en gymnopédie samen genoemd. Na de keuze voor een dansnaam als titel liet Satie dus ook een gedicht zien waarin die naam voorkomt. Hij voegde de woorden van een collega-dichter toe aan de uitgave van zijn pianostuk. Het was een vroege publicatie waarin zijn eigen muziek samenkwam met de tekst van een bevriende dichter.

De speelaanwijzing Lent et douloureux

Op de lunch- en dinerafspeellijsten van Mahina staat Gymnopédie nr. 1, gespeeld door Anne Queffélec. Bij de track staat Lent et douloureux: langzaam en met pijn. Satie combineerde een aanwijzing voor het tempo met een aanwijzing voor het gevoelskarakter. Ook wanneer het stuk op een verzamelalbum bekendstaat als rustige pianomuziek, blijven in de oorspronkelijke partituur deze twee door de componist gekozen woorden staan.

Het stuk bestaat uit een langzame begeleiding in driedelige maat en een eenvoudige melodie. Satie plaatste akkoorden naast elkaar zonder de dissonanten daarin meteen op te lossen. Dissonanten zijn combinaties van tegelijk klinkende tonen die spanning veroorzaken. Bij de overgang naar een volgend akkoord schreef Satie de muziek zo dat die spanning hoorbaar bleef, in plaats van haar onmiddellijk op te lossen.

Terwijl de begeleiding zich herhaalt, loopt de melodie erboven door. De muziek herhaalt weinig materiaal en houdt tegelijk de klank van de akkoorden vast. Satie koos eenvoudige middelen voor zijn muziek in driedelige maat en bepaalde met een speelaanwijzing zowel het tempo als het karakter.

Opnieuw naar school op zijn negenendertigste

In 1905 ging Satie op zijn negenendertigste naar de Schola Cantorum. Dat was zeventien jaar nadat hij in 1888 de Gymnopédies had geschreven. Ditmaal studeerde hij contrapunt: de compositietechniek om verschillende melodieën tegelijk te laten verlopen. Hij begon eraan om zijn muzikale vocabulaire en zijn manieren van opbouwen uit te breiden. Een componist die al pianomuziek had gepubliceerd, ging de verhoudingen tussen melodieën opnieuw bestuderen. Met zijn ervaring als cabaretmusicus en uitgegeven componist keerde Satie terug als student die lessen volgde en opdrachten maakte.

Het gebouw van de Schola Cantorum in Parijs op een foto van Atget uit 1900.
Het gebouw van de Schola Cantorum in Parijs op een foto van Atget uit 1900.

In 1908 slaagde Satie met een zeer goed resultaat voor het jaarlijkse contrapuntsexamen. Het certificaat dat Vincent d'Indy ondertekende, vermeldt ook dat hij aan de voorwaarden voldeed om compositie te gaan studeren. De student die op zijn negenendertigste was begonnen, had de lessen gevolgd en het examen afgelegd. Nadat hij het Conservatoire de Paris had verlaten, in cabarets had gewerkt en pianomuziek had uitgegeven, werd hij nu door de Schola Cantorum beoordeeld. Na de eenvoudige akkoorden van de Gymnopédies leerde Satie de techniek om meerdere melodieën samen te behandelen. De school legde de uitkomst van zijn studie vast met een beoordeling en een handtekening.

In Socrate uit 1918 zette Satie teksten uit Plato's dialogen op muziek. Waar hij eerder een antieke dansnaam en dichtregels van een vriend aan de Gymnopédies had toegevoegd, liet hij in dit werk de woorden van Plato zingen. De twee werken die materiaal uit de oudheid gebruiken, hebben een verschillende bezetting. Het ene is pianomuziek met een titel en dichtregels; het andere een vocaal werk waarin oude teksten worden gezongen. Satie koos woorden uit oude literatuur en dans en gebruikte ze in verschillende composities. Ook na de pianostukken uit de tijd waarin hij in het cabaret voor zijn bladmuziek adverteerde, bleef hij literatuur als materiaal voor muziek gebruiken.

Gymnopédies uit 1888 en meubelmuziek uit 1917

Satie ontwikkelde zijn idee van meubelmuziek in 1917, later dus dan de Gymnopédies uit 1888. In een tekst aan Cocteau bekritiseerde hij de gewoonte om walsen en operafantasieën voor allerlei gelegenheden te gebruiken. In plaats van muziek met een ander oorspronkelijk doel te kiezen, wilde hij nieuwe muziek maken die bij de behoeften van het dagelijks leven paste. Zoals meubels een plaats in een leefruimte krijgen, moest muziek deel van het alledaagse leven worden. Tussen het schrijven van de pianostukken en de uitleg van dit idee lagen negenentwintig jaar.

Op 8 maart 1920 werd Saties meubelmuziek in de Galerie Barbazanges gespeeld tussen de delen van een toneelstuk van Max Jacob. Toneel en muziek werden in dezelfde ruimte aangeboden waar het publiek verbleef. Satie zocht een andere toepassing dan een zelfstandig concertprogramma waarbij men uitsluitend naar muziek luistert. De muziek voor alledaagse behoeften die hij aan Cocteau had beschreven, presenteerde hij nu op een werkelijk evenement. Het was lang na de tijd waarin hij in 1888 zelf zijn pianobladmuziek verkocht. Ditmaal hield hij zich bezig met de toepassing van muziek in een galerie waarin een andere schrijver zijn toneelwerk liet opvoeren.

Satie had belangstelling voor de rol van muziek in een leefruimte. Hij bekritiseerde tegenover Cocteau de gewoonte om walsen en operafantasieën bij andere evenementen te gebruiken en stelde dat hij nieuwe muziek voor het dagelijks leven wilde schrijven. We kunnen dit idee verbinden met de achtergrondmuziek die later wijdverspreid raakte. Satie wilde destijds vooral voorkomen dat het geluid gesprekken overstemde. Wanneer pratende mensen en muziek zich in dezelfde ruimte bevonden, wilde hij componeren met het gebruik van die ruimte in gedachten.

Debussy's bewerkingen en Satie's latere werk

Debussy bewerkte Gymnopédies nr. 1 en nr. 3 voor orkest. Deze bewerkingen werden op 20 februari 1897 in de Parijse Salle Érard uitgevoerd onder leiding van Gustave Doret. Een collega-componist verdeelde de stukken die Satie voor piano had geschreven over verschillende instrumenten. Debussy, met wie Satie via het cabaret contact had gekregen, presenteerde diens muziek in een andere bezetting. Twee stukken van de componist die zelf voor zijn bladmuziek adverteerde, werden bij dit concert door een dirigent en een orkest uitgevoerd.

Claude Debussy, gefotografeerd in de studio van Nadar.
Claude Debussy, gefotografeerd in de studio van Nadar.

In 1888 gaf Satie zijn pianostukken een dansnaam en adverteerde hij ervoor in een tijdschrift. In 1905 ging hij contrapunt studeren en in 1908 rondde hij het examen af. Later stelde hij meubelmuziek voor en zette hij woorden van Plato op muziek. De man die als begeleider werkte, schreef eigen solomuziek en volgde opnieuw lessen toen hij al werken had gepubliceerd. Op de partituur van de Gymnopédies schreef hij dat ze langzaam en met pijn moesten klinken; in zijn verkoopadvertentie gebruikte hij overdrijving en humor. Satie publiceerde zijn muziek door zelf de titels, de noten én de teksten waarmee hij zijn bladmuziek bekendmaakte te schrijven.

Muziek bij Mahina

Bij Mahina hoort u Gymnopédie nr. 1 in de uitvoering van Anne Queffélec. Wanneer u het stuk herkent, kunt u uw gezelschap vertellen over Saties grappige advertentie voor zijn bladmuziek of over zijn besluit om op zijn negenendertigste weer student te worden.