Braille ile yazılan konçerto ve satılan piyano: Rodrigo ile Victoria’nın Aranjuez’i

Paris’te karşılaşan iki müzisyen

Rodrigo İspanya’nın Sagunto kentinde doğdu. Çocuklukta difteriden sonra görmesini neredeyse kaybetti; Valencia’da müzik öğrendi. Gitar konçertosuyla tanınsa da piyanistti. 1927’de Paris’e gidip Paul Dukas’dan beste dersleri aldı. Nota yazmak ve kitap okumak için yardıma ihtiyacı vardı. Sekreterlik ve yazıya geçirme işlerini yapan Rafael Ibáñez edebiyat ve felsefe okudu. Rodrigo onu gözlerinin yerini tutan kişi olarak hatırladı.

Victoria İstanbul’da varlıklı ailede büyüdü; ailenin iflası yaşamını değiştirdi. Piyano öğretmeninin desteğiyle eğitimini sürdürüp Paris’te müzik öğretmenliği yeterliliği aldı. 1928’de tanıştılar. Babası, görme engelli ve geliri belirsiz müzisyenle evlenmesine karşıydı. Aile itirazı ve bir ayrılıktan sonra 1933’te Valencia’da evlendiler. Sonrasında da para yetersizliği nedeniyle ayrı yaşamak zorunda kaldılar.

Victoria evlilikten sonra piyanistliğini bırakıp eşinin çalışmasına katıldı. İspanyolca, Fransızca ve Almancasıyla şarkı metinlerini çevirdi, sahne eserlerine metin yazdı. Pavana real ve Juana y los caldereros balelerinde, El hijo fingido lirik komedisinde yazıları kullanıldı. Ölü Deniz Yazmaları’ndan metinleri şarkı için şiire dönüştürdü. Rodrigo’nun Cervantes ve Unamuno metinlerinden müziğini Almanca ve Fransızcaya da çevirdi. Çift hem notaları hem sözleri işledi.

Yemek sırasında istenen gitar konçertosu

Aranjuez Konçertosu siparişi Eylül 1938’de San Sebastián’daki yemekte geldi. Rodrigo’nun yazısına göre gitarist Regino Sainz de la Maza, Fransa’ya dönecek besteciden gitar ve orkestra konçertosu istedi. Uzun süredir arzuladığını söyleyerek ikna etti; Rodrigo Rioja şarabından sonra yazmayı kabul etti. İspanya İç Savaşı sürüyordu. Bu yemeği kaygılı dönemdeki mutlu anı olarak kaydetti.

Bestecinin hatırladığı sıra da ilginçtir. İstekten yaklaşık iki ay sonra Paris Rue Saint-Jacques’daki küçük odada Adagio melodisinin bir anda geldiğini yazdı. Son bölüm teması hemen ardından doğdu. İlk bölümü ise hesaplayıp düşünerek tamamladığını anlattı. Konserde ilk duyulan bölümü en son yazmıştı. Eser 1939’da Paris’te bitti; İspanya’ya dönerken eşyaları arasında Braille el yazısı konçerto vardı.

Madrid’in güneyindeki Aranjuez, eski kraliyet yazlık sarayı ve bahçeleriyle bilinir. Rodrigo ile Victoria balayında orada yürüdü. Victoria sonradan Adagio’yu anlatırken bu yürüyüşü ve mutlu ilk evlilik günlerini hatırladı. Anılarında müziği aşk şarkısı diye de tanımladı. Birlikte yürüdükleri yerin adını taşıyan eseri, yıllar sonra ortak yaşamlarını anlattığı kitapta yeniden ele aldı.

Piyanoyu satmak zorunda kaldıkları yıl

İspanya İç Savaşı başlayınca yaşamları daha zorlaştı. Rodrigo’nun Paris eğitimini destekleyen burs durdu. Almanya Freiburg’daki görme engelliler kuruluşunda İspanyol mülteciler olarak kaldılar; odalarında İspanyolca ve müzik öğrettiler. Rodrigo Kara Orman’daki kuşları inceledi, Guguk Kuşunun Şarkısı’nı yazdı. Yerleşmenin zor olduğu dönemde de çevre seslerini dinleyip sözlere müzik vermeyi sürdürdü.

Victoria 1939’da hamileyken bebeğini kaybetti, kendisi de ağır hastalandı. Tedavi için sevdikleri Pleyel piyanoyu sattılar. Anılarında ev sahibi Amalia Carrasco’nun hatırladığı olay bulunur: eşi hastanedeyken Rodrigo geceleri piyano çalarak hüzünlü melodiler yaratmıştı. Pleyel, Victoria’nın ailesinin hediyesiydi. Satış kaydı ekonomik güçlüklerini açıkça gösterir.

Braille el yazısından icracının notasına

Rodrigo Braille müzik yazısıyla bestelerdi. İcracıya vermek için bunu normal notaya aktarmak gerekiyordu. Profesyonel nota kopyacısına her çalgının seslerini tek tek söyledi. Ses yüksekliği, uzunluğu, diyez ve bemol işaretlerini de anlattı. Kopyacı bunları porte üzerine aldı; Rodrigo ve Victoria son kontrolü yaptı. Konçertonun farklı çalgı partileri, aynı müziğin Braille, sözlü anlatım ve porte yazısında tekrar tekrar doğrulanmasını gerektirdi.

Sainz de la Maza yazıya geçirilmiş bir nüshayı alıp ilk konseri hazırladı. Bestecinin Braille notası da korunur. Yanında Ibáñez’in, profesyonel nota kopyacılarının ve Victoria’nın aktardığı notalar vardı. Rodrigo kopyacıya çalgı partilerini ayrı anlattı, Victoria ile son düzeltmeleri yaptı. Rodrigo’nun zihninde kurduğu gitar ve orkestra müziğini icracıların okuyabilmesi için birçok kişi notalarla işaretleri yazıp yeniden kontrol etti.

İngiliz kornosundan gitara geçen melodi

Adagio’nun ilk melodisini gitar değil İngiliz kornosu çalar. Gitar akorlarla eşlik eder, ardından aynı cümleyi süsleyerek alır. Kornoyla gitar temayı paylaşır; gitar daha sonra bütün temayı tek başına çalar. Kadans bölümünde orkestra eşliği olmadan uzun cümleler sunar. Sonra orkestra temayı güçlü biçimde seslendirir. Solistin küçük sesiyle başlayan konuşma farklı çalgıların topluluğuna genişler.

Melodinin kıvrımları Endülüs’ün derin şarkısı cante jondo ile de ilişkilendirilebilir. İlk ve son bölümde altı zaman bazen üçerden iki, bazen ikişerden üç grup sayılır. Gitarın telleri süpürerek sunduğu ritmi orkestra alır. Ortadaki uzun melodiyle iki yandaki dans ritimleri birlikte dinlenince konçertonun yapısı belirginleşir. Adagio kısa majör bitiş ve gitar triliyle sona erer.

Barcelona prömiyeri ve Mahina listesi

Konçerto 9 Kasım 1940’ta Barcelona Palau de la Música Catalana’da ilk kez çalındı. Gitarı Sainz de la Maza, Barcelona Filarmoni’nin şefliğini César Mendoza Lassalle üstlendi. Paris’te Braille yazılan müziği solistle orkestra birlikte seslendirdi. Victoria iyileşti, ertesi yıl kızı Cecilia doğdu. Piyano satıldıktan sonra da bestecilik ve konser hazırlıklarının sürmesi, eserin tamamlanma ve ilk çalınma dönemindeki yaşamı açıklar.

Mahina’nın öğle listesinde Adagio, James Galway Plays Rodrigo albümünde bulunur. Flütçü Galway ve gitarist Kazuhito Yamashita albüme katıldı. Aranjuez Konçertosu’nu Yamashita, Jean-François Paillard Oda Orkestrası’yla kaydetti. Galway, gitar için yazılmış Fantasía para un gentilhombre’yi flüte uyarladı. Rodrigo’yu ayrı ayrı gitar ve flütle sundular. Galway’in Pastoral Konçerto yorumu da albümdedir.

Öğle ve akşam listelerinde bulunan Narciso Yepes de eserin yayılmasında önemli konser verdi. 1950’de Paris Théâtre des Champs-Élysées’de Ataúlfo Argenta yönetimindeki İspanya Ulusal Orkestrası’yla çaldı; Barcelona’dan on yıl geçmişti. Çiftin kızı Cecilia sonra yayınevi ve iki ebeveyninin adını taşıyan vakıf kurdu. Vakıf el yazılarını korur. Victoria ve Joaquín’in ortak hazırladığı notaları sonraki müzisyenlere ulaştırmak, ailenin yeni kuşağında sürdü.

Mahina’da dinlediğiniz müzik

Mahina’nın öğle ve akşam müziklerinde Narciso Yepes’in Aranjuez Konçertosu’ndan parçaları yer alıyor. Gitar melodisinde, Braille’i notaya aktarıp birlikte düzelten Rodrigo ve Victoria’nın adlarını yan yana hatırlamanızı isteriz.