Corellining La Folia asari: Iberiya raqsidan skripka variatsiyalarigacha

Portugaliyadan Iberiya yarimoroliga

Folia Corellidan ancha eski raqsdir. U Portugaliyadan kelib chiqqan, eng erta namunalari XV asrda uchraydi. Keyin musiqachilar uni qayta chalib, yangi variatsiyalar qo‘shdi. Corelli yashagan XVII asr oxirida bu nom italyan musiqachilariga ham tanish materialga aylangan. Skripka sonatasidagi bastakor ismi ortida bir necha avlod raqqos va musiqachilar yetkazgan raqs tarixi bor.

Folia o‘rta asrlar oxirida Iberiya yarimorolida rivojlangan ommaviy raqs edi. Portugaliyaga ildiz otib, Ispaniyada ham keng qo‘llangan; XVII va XVIII asr Iberiya cholg‘u musiqasida muhim o‘rin tutgan. Savall turli davr folialarini bir albomga jamladi. Corelli va Marin Marais bilan yonma-yon Diego Ortiz va noma’lum muallif musiqasini qo‘yib, mashhur bastakorlardan oldin tarqalgan musiqani ham chaldi.

Albom tarkibida raqsni qo‘llovchi turli ovozlar bor. Savall viola da gambani, boshqalar esa vihuela, gitara, teorba, klavesin, organ va arfani chaldi. Zarbli cholg‘uchidan tashqari kastanyeta va qo‘ng‘iroqlarni chaluvchi ham qatnashdi. Torlarni kamon bilan chaluvchi yoki chertuvchi, klavishli va zarbli cholg‘uchilar takroriy foliaga turli tovush qo‘shdi. Iberiya musiqasidagi Savall ijrosida Corelli skripka sonatasidan ancha ko‘proq turli cholg‘u birga keladi.

Yigirma uch variatsiya va jo‘rnavozning navbati

Corelli 1700-yilda o‘n ikki skripka sonatasini Op.5 qilib nashr etdi va Brandenburg elektori rafiqasi Sophie Charlottega bag‘ishladi. Oxirgi asar re minor La Folia sonatasidir. To‘plam XVIII asrda qirqdan ortiq keyingi nashrda chiqdi. Skripka o‘rganuvchilar izlagan musiqa bo‘lib, shogirdi Geminiani uni torli ansamblga ham moslashtirdi. Mahinaning tushlik va kechki ovqat ro‘yxatlarida Purcell Quartet albomidagi Op.5ning 12-sonatasi bor. Jamoa albomni 1986-yil mayida London St. Barnabas cherkovida yozdirgan.

La Folia mavzusidan keyin yigirma uch variatsiya keladi. Skripka qisqa tez notalar bilan uzun tutash notalarni navbatlashtiradi. Corelli tez variatsiyalar orasiga sekinlarini qo‘yib, ayni mavzu takrorlanganda ham tezlik va xususiyat o‘zgarishiga erishdi. Oxirida basso continuoda tez o‘n oltitalik notalar davom etadi. Basso continuo past kuy va akkordlar orqali yakkaxon cholg‘uni qo‘llaydigan jo‘rlik usulidir. Yakunda jo‘rnavozga ham tez qo‘l harakati berilgani uchun ijro mahorati faqat skripkachiga qaratilmagan.

Ayni raqsga yozilgan fransuz musiqasi

Corelli sonatasidan keyingi yil, 1701-yilda fransuz Marin Marais ham ikkinchi viola da gamba to‘plamiga folia kiritdi. Nomi Ispaniya foliasi ma’nosidagi Folies d’Espagne edi. U to‘plam basso continuosini puxta tuzatgani va nota o‘yib bosish uzoq davom etganini aytdi. Italyan skripka sonatasi va fransuz viola da gamba asari yaqin davrda bir raqs materialidan foydalandi. Marais asarida o‘ttiz ikki variatsiya bor, Corellinikidan to‘qqizta ko‘p.

Marais viola da gambada bir necha torni birga yangratib akkord chalish xususiyatidan foydalandi. Solo kuy va bas jo‘rligini o‘zaro bog‘lab, ayrim variatsiyalarda gitarani sidirib chalishni eslatuvchi shakllar yozdi. Ushbu gitarasimon ifodani folianing Iberiya raqs musiqasidagi boshlanishiga bog‘lab ham tinglash mumkin. Ayni materialda skripkaning tez shakllari bilan violaning qalin akkordlari turlicha ishlatilgan. Marais o‘zi chalgan cholg‘u torlari va akkordlari bilan raqsni bezadi.

Rimdan Londonga ketgan shogird

Corelli shogirdi Francesco Geminiani ustoz musiqasini Britaniyaga olib bordi. Rimda o‘qigach, yigirma yetti yoshida Londonga ko‘chdi, keyin Dublinda ham ishladi. Londondagi dastlabki ansambl asarlari o‘zining yangi musiqasi emas, Corelli sonatalarining moslashtirishlari edi. O‘sha davr Corelli musiqasi Britaniyada ham mashhur bo‘lgan. Geminiani skripka yakkaxonligi va jo‘rlikka yozilgan asarlarni torli ansambl bo‘lib chalishiga o‘zgartirdi.

Ansamblga ko‘chirishda Geminiani asl sonatadagi ishora qilingan garmoniya va kontrapunktni to‘ldirdi. Birga harakatlanadigan kuylar munosabatini kengaytirib, original solo va jo‘rlik musiqasini ko‘proq torli ovozlarga bo‘ldi. Yakkaxonning bir o‘zi chalgan musiqaga ko‘proq torli cholg‘u qo‘shildi. Boston Baroque Geminianining fa major ansambl konsertida Corelli original sonatasidagi bezaklardan foydalandi. Fa major asar bilan La Foliani bir albomga qo‘yib, turli Corelli sonatalarini ansamblga moslashtirish natijalarini birga chaldi.

Geminiani La Foliasida oz sonli yakkaxonlar va katta torli guruh navbatlashadi. Kichik guruh concertino, katta guruh ripieno deb ataladi. Yakkaxon skripka va jo‘r cholg‘u suhbati ikki guruh almashuviga kengaydi. Geminiani 1749-yilgi ijro qo‘llanmasida ustoz La Folia yozilishidan ayniqsa mamnun bo‘lganini esladi. Portugaliya raqsini skripka sonatasiga aylantirgan Corelli va uni bir necha torli cholg‘uga moslagan shogird ayni mavzu uchun turli ijro tarkibini tanladi.

Vivaldining boshqa foliasi

Vivaldi ham foliaga variatsiyalar yozdi. U asarni bir mavzu va o‘n to‘qqiz variatsiyadan tuzdi. Dastlabki kuyni tanish mumkin holda saqlab, ritm, tezlik, kuch va notalarni ulab yoki uzib chalishni o‘zgartirdi. Ayni mavzu qaytganda nota uzunligi, kuchi va tezlik yangilandi. Ushbu qadimgi kuyga 150 dan ortiq bastakor musiqa yozgan. Corelli, Marais va Vivaldining turli cholg‘u va variatsiya soni tanlashi keyin ham davom etdi.

Vivaldi foliasi Giuseppe Sala 1705-yilda Venetsiyada chiqargan Op.1ga kiradi. To‘plam xonada chalinadigan o‘n ikki trio sonatadan iborat. Vivaldi oxirgi sonatani folia bilan yakunladi. Bu Corellining skripka sonatalari oxiriga folia qo‘yishi bilan bir xil tuzilishdir. Musiqa uydagi xususiy yig‘inlarda ham chalish mumkin bo‘lgan kamer asar edi. Tanish raqs materiali zodagonlar va musiqa ixlosmandlari chaladigan kamer to‘plamning oxirgi asari ham bo‘ldi.

Oyoq uradigan zamonaviy torli cholg‘uchilar

Amerikalik bastakor Michi Wiancko Geminianining La Foliasini qayta tuzib, torli cholg‘uchilarga zarbli cholg‘u va oyoq urishni ham topshirdi. Kamon tuklari o‘rniga yog‘ochi bilan torni uradigan col legno va ko‘prik yonida kamon yurgizadigan sul ponticelloni qo‘shib, tor ovozining xususiyatini o‘zgartirdi. Takroriy folia garmoniyasida to‘liq ansambl va yakkaxonlar navbatlashib, kichik motivlar boshqa ijrochilarga ketma-ket beriladi. Torli cholg‘ular musiqasi bilan ijrochining oyoq tovushi ayni partituraga kiritilgan.

Wiancko 2021-yilgi konsertga o‘n bir ijrochilik nusxa tayyorladi. Kasallik tarqalishini cheklash qoidalariga mos sonni o‘zgartirib, har musiqachining vazifasini qayta tuzdi. Iberiya raqs musiqachilari, Corelli sonatasining yakkaxoni va jo‘rnavozi, Geminianining ikki torli guruhi hamda Wianckoning oyoq uradigan ijrochilarigacha, foliaga qo‘llanadigan tana va cholg‘ular o‘zgargan. Mahinadagi Purcell Quartet yozuvida shu uzoq tarixdan Corelli skripka va basso continuo uchun yozgan variatsiyalar eshitiladi. Oxirdagi jo‘rnavozning tez notalari ham uning bergan vazifasidir.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahina musiqasida Purcell Quartet chalgan Corelli La Foliasi bor. Ayni mavzu ko‘p bor o‘zgartirib chalingani uchun, ovqat paytida bir-ikki jumlani eshitib ham oldingi kuy qanday o‘zgarganini solishtirish zavqini his qilishingiz mumkin.