لا فولیا از کورلی: چگونه رقص ایبری به واریاسیون‌های ویولن تبدیل شد

از پرتغال به شبه‌جزیره ایبری

فولیا رقصی بسیار قدیمی‌تر از کورلی است. از پرتغال آمده و نخستین نمونه‌های آن در قرن پانزدهم دیده می‌شوند. بعدها موسیقی‌دانان آن را بارها نواختند و واریاسیون‌های تازه افزودند. در نیمه دوم قرن هفدهم، دوره زندگی کورلی، این نام برای موسیقی‌دانان ایتالیایی نیز ماده‌ای آشنا شده بود. پشت نام آهنگساز روی سونات ویولن، تاریخ رقصی قرار دارد که چندین نسل رقصنده و موسیقی‌دان منتقل کرده‌اند.

فولیا رقصی مردمی بود که در اواخر قرون وسطی در شبه‌جزیره ایبری رشد کرد. ریشه پرتغالی داشت، در اسپانیا نیز رایج بود و در موسیقی سازی ایبریِ قرن هفدهم و هجدهم جایگاهی مهم یافت. ساوال فولیاهای چند دوره را در یک آلبوم گرد آورد. در کنار آثار کورلی و مارن ماره، موسیقی دیه‌گو اورتیس و آثار بی‌نام را نیز قرار داد و موسیقی‌ای را نواخت که پیش از ظهور آهنگسازان مشهور منتقل شده بود.

ترکیب سازهای آن آلبوم صداهای مختلف همراه رقص را در بر دارد. ساوال ویولا دا گامبا نواخت و دیگران ویهوئلا، گیتار، تئوربو، هارپسیکورد، ارگ و هارپ نواختند. علاوه بر نوازنده سازهای کوبه‌ای، نوازندگان کاستانیت و زنگوله نیز شرکت کردند. نوازندگانی که روی سیم آرشه می‌کشیدند یا زخمه می‌زدند و نوازندگان کلاویه و کوبه‌ای، هر یک صدایی متفاوت به تکرار فولیا افزودند. در اجرای ساوال از موسیقی ایبری، سازهایی بسیار متنوع‌تر از سونات ویولن کورلی کنار هم گرد می‌آیند.

بیست‌وسه واریاسیون و نوبت نوازنده همراه

کورلی در سال 1700 دوازده سونات ویولن را به‌عنوان اثر شماره 5 منتشر و به سوفی شارلوته، همسر شاهزاده انتخابگر براندنبورگ، تقدیم کرد. آخرین قطعه، سونات ر مینور «لا فولیا» است. این مجموعه در قرن هجدهم در بیش از چهل نسخه بعدی بازمنتشر شد. موسیقی‌ای بود که هنرجویان ویولن به سراغش می‌رفتند و جمینیانی، شاگرد کورلی، آن را برای گروه زهی نیز تنظیم کرد. در فهرست ناهار و شام ماهینا، شماره 12 از اثر شماره 5، از آلبوم کوارتت پرسل، قرار دارد. کوارتت پرسل این آلبوم را در مه 1986 در کلیسای سنت بارناباس لندن ضبط کرد.

پس از تم «لا فولیا»، بیست‌وسه واریاسیون می‌آید. ویولن به نوبت هم بخش‌هایی با نت‌های کوتاه و سریع و هم بخش‌هایی با نت‌های طولانی و پیوسته می‌نوازد. کورلی میان واریاسیون‌های پرتحرک، واریاسیون آهسته قرار داد تا با وجود تکرار یک تم، سرعت و خصلت موسیقی تغییر کنند. در پایان، باس پیوسته نت‌های دولاچنگ سریع می‌نوازد. باس پیوسته شیوه همراهی تکنواز با اجرای ملودی بم و آکوردهاست. چون در پایان دست‌های همراه نیز به حرکت سریع نیاز دارند، مهارت اجرایی این اثر فقط بر یک ویولن‌نواز متمرکز نیست.

موسیقی فرانسوی بر همان رقص

در 1701، سال پس از انتشار سونات کورلی، مارن ماره فرانسوی نیز فولیا را در دومین مجموعه ویولا دا گامبای خود قرار داد. عنوان «فولی دِسپانی» به معنی فولیاهای اسپانیاست. ماره گفت که باس پیوسته این مجموعه را با دقت پرداخته و حکاکی نت‌ها نیز زمان زیادی برده است. سونات ویولن ایتالیایی و قطعه ویولا دا گامبای فرانسوی، در زمان نزدیک از مواد یک رقص استفاده کردند. اثر ماره سی‌ودو واریاسیون دارد؛ نُه واریاسیون بیش از کورلی.

ماره از ویژگی ویولا دا گامبا در به صدا درآوردن چند سیم هم‌زمان برای آکورد استفاده کرد. ملودی تکنوازی و همراهی بم را در هم تنید و در برخی واریاسیون‌ها نقش‌هایی آورد که حرکت کشیدن دست روی سیم‌های گیتار را به یاد می‌آورند. این بیان گیتارگونه را می‌توان در ارتباط با خاستگاه فولیا در موسیقی رقص ایبری نیز شنید. با وجود کار بر همان فولیا، شیوه استفاده از نقش‌های سریع ویولن و آکوردهای پُر ویول متفاوت بود. ماره با سیم‌ها و آکوردهای سازی که می‌نواخت، مواد رقص را آراست.

شاگردی که از رم به لندن رفت

فرانچسکو جمینیانی، شاگرد کورلی، موسیقی استادش را به انگلستان رساند. پس از یادگیری نزد کورلی در رم، در بیست‌وهفت‌سالگی به لندن رفت و بعدها در دوبلین نیز فعالیت کرد. نخستین آثار گروهی که در لندن ارائه کرد، به جای موسیقی تازه خودش، تنظیم سونات‌های کورلی بودند. آثار کورلی آن زمان در انگلستان نیز محبوب بودند. جمینیانی موسیقی نوشته‌شده برای ویولن تکنواز و همراه را چنان تغییر داد که نوازندگان گروه زهی بتوانند آن را میان خود تقسیم کنند.

جمینیانی هنگام انتقال به گروه‌نوازی، هارمونی و کنترپوان ضمنی سونات اصلی را کامل کرد. با گسترش رابطه ملودی‌های هم‌زمان، موسیقی بخش تکنوازی و همراهی را میان صداهای زهی بیشتری تقسیم کرد. سازهای بیشتری در موسیقی‌ای شرکت کردند که در اصل یک تکنواز بر عهده داشت. بوستون باروک هنگام اجرای اثر گروهی فا ماژور جمینیانی، از آرایه‌های سونات اصلی کورلی استفاده کرد. این اثر فا ماژور و «لا فولیا» را در یک آلبوم قرار داد و نتیجه انتقال سونات‌های متفاوت کورلی به آثار گروهی توسط جمینیانی را کنار هم اجرا کرد.

در «لا فولیا»ی جمینیانی، گروه کوچک تکنوازان و گروه بزرگ‌تر زهی به نوبت موسیقی را بر عهده می‌گیرند. گروه کوچک کنچرتینو و گروه بزرگ‌تر ریپیینو نامیده می‌شود. گفت‌وگوی ویولن تکنواز و ساز همراه، به ردوبدل کردن دو گروه گسترش یافت. جمینیانی در کتاب روش اجرای سال 1749 نیز به یاد آورد که استادش از ساخت «لا فولیا» رضایت ویژه‌ای داشت. کورلی که رقص پرتغالی را به سونات ویولن تبدیل کرد و شاگردی که سونات را به چند ساز زهی سپرد، برای همان تم ترکیب‌های متفاوت انتخاب کردند.

فولیای دیگری به قلم ویوالدی

ویوالدی نیز فولیا را به واریاسیون تبدیل کرد. اثر را با یک تم و نوزده واریاسیون ساخت. ملودی نخست را قابل تشخیص حفظ کرد و ریتم، سرعت، شدت صدا و شیوه پیوستن یا جدا کردن نت‌ها را تغییر داد. حتی در تکرار همان تم، طول و شدت نت‌ها و سرعت اجرا دوباره تعیین شدند. بیش از 150 آهنگساز بر این ملودی قدیمی اثر نوشته‌اند. نوشتن با انتخاب سازهای متفاوت و تعداد واریاسیون‌های مختلف، کاری که کورلی، ماره و ویوالدی انجام می‌دادند، پس از آن‌ها نیز ادامه یافت.

فولیای ویوالدی در اثر شماره 1 قرار دارد که جوزپه سالا، ناشر ونیزی، در 1705 منتشر کرد. این مجموعه دوازده تریو سونات برای اجرا در فضای داخلی دارد. ویوالدی مجموعه را با فولیا به پایان برد؛ همان ساختاری که کورلی با قرار دادن فولیا در پایان سونات‌های ویولن استفاده کرده بود. این موسیقی مجلسی می‌توانست در گردهمایی‌های خصوصی خانه نیز اجرا شود. مواد رقص شناخته‌شده، به‌عنوان آخرین قطعه موسیقی مجلسیِ گردهمایی اشراف و دوستداران موسیقی نیز استفاده شد.

نوازندگان زهی امروزی که پا می‌کوبند

میچی ویانکو، آهنگساز آمریکایی، هنگام بازپردازی «لا فولیا»ی جمینیانی، اجرای کوبه‌ای و پا کوبیدن را نیز به نوازندگان زهی سپرد. با افزودن کول لنیو، یعنی زدن سیم با بخش چوبی آرشه به جای مو، و سول پونتیچلو، یعنی آرشه‌کشی نزدیک خرک، جنس صدا را نیز تغییر داد. روی هارمونی تکرارشونده فولیا، گروه کامل و تکنوازان به نوبت اجرا می‌کنند و موتیف‌های کوتاه به نوبت به نوازندگان دیگر سپرده می‌شوند. صدای ساز زهی و صدای پای نوازنده در یک پارت قرار گرفتند.

ویانکو برای اجرای سال 2021 نسخه‌ای با یازده نوازنده آماده کرد. با تنظیم تعداد افراد مطابق مقررات بهداشتی، موسیقی هر نوازنده را از نو سامان داد. از موسیقی‌دانان ایبریِ همراه رقص تا تکنواز و همراه سونات کورلی، دو گروه زهی جمینیانی و نوازندگان پا‌کوب ویانکو، بدن‌ها و سازهای اجرای فولیا تغییر کرده‌اند. در قطعه کوارتت پرسلِ فهرست ماهینا، با بخشی از این تاریخ طولانی روبه‌رو می‌شویم: واریاسیون‌های کورلی برای ویولن و باس پیوسته. نت‌های سریع همراه در پایان نیز سهمی است که او آماده کرده بود.

موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

در موسیقی ماهینا، «لا فولیا»ی کورلی با اجرای کوارتت پرسل وجود دارد. چون یک تم بارها با تغییر نواخته می‌شود، حتی شنیدن یک یا دو عبارت هنگام غذا می‌تواند لذت مقایسه ملودی تازه با شکل پیشین آن را فراهم کند.