Η La Folia του Κορέλι, από τον ιβηρικό χορό στις παραλλαγές για βιολί

Από την Πορτογαλία στην Ιβηρική Χερσόνησο

Η folia είναι ένας χορός πολύ παλαιότερος από τον Κορέλι. Κατάγεται από την Πορτογαλία και οι πρώτες γνωστές περιπτώσεις εμφανίζονται τον 15ο αιώνα. Αργότερα οι μουσικοί την έπαιζαν επανειλημμένα και πρόσθεταν νέες παραλλαγές. Στα τέλη του 17ου αιώνα, όταν ζούσε ο Κορέλι, το όνομα αυτό παρέπεμπε σε υλικό οικείο και στους Ιταλούς μουσικούς. Πίσω από το όνομα του συνθέτη στη σονάτα για βιολί βρίσκεται η ιστορία ενός χορού που μεταδόθηκε από πολλές γενιές χορευτών και μουσικών.

Η folia ήταν ένας δημοφιλής χορός που αναπτύχθηκε στην Ιβηρική Χερσόνησο στα τέλη του Μεσαίωνα. Με ρίζες στην Πορτογαλία, διαδόθηκε και στην Ισπανία και κατέλαβε σημαντική θέση στην ιβηρική οργανική μουσική του 17ου και του 18ου αιώνα. Ο Σαβάλ συγκέντρωσε folias διαφορετικών εποχών σε έναν δίσκο. Δίπλα στα έργα του Κορέλι και του Μαρέν Μαραί συμπεριέλαβε μουσική του Ντιέγκο Ορτίθ και ανώνυμων δημιουργών, παίζοντας και μουσική που είχε μεταδοθεί πριν από την εμφάνιση των διάσημων συνθετών.

Η σύνθεση των οργάνων σε αυτόν τον δίσκο περιλαμβάνει πολλά διαφορετικά ηχοχρώματα που στηρίζουν τον χορό. Ο Σαβάλ παίζει βιόλα ντα γκάμπα, ενώ άλλοι μουσικοί παίζουν βιχουέλα και κιθάρα, θεόρβη, τσέμπαλο και όργανο, καθώς και άρπα. Εκτός από τον κρουστό συμμετέχει και μουσικός που παίζει καστανιέτες και κουδουνάκια. Μουσικοί που χρησιμοποιούν δοξάρι ή νύσσουν τις χορδές, μαζί με εκείνους των πληκτροφόρων και των κρουστών, προσθέτουν διαφορετικούς ήχους στις επαναλήψεις της folia. Στην ερμηνεία του Σαβάλ για την ιβηρική μουσική συγκεντρώνονται πολύ περισσότερα είδη οργάνων από όσα συναντάμε στη σονάτα για βιολί του Κορέλι.

Είκοσι τρεις παραλλαγές και η σειρά της συνοδείας

Το 1700 ο Κορέλι εξέδωσε δώδεκα σονάτες για βιολί ως έργο 5 και τις αφιέρωσε στη Σοφία Σαρλόττα, σύζυγο του εκλέκτορα του Βρανδεμβούργου. Η τελευταία είναι η σονάτα La Folia σε ρε ελάσσονα. Η συλλογή επανεκδόθηκε σε περισσότερες από σαράντα μεταγενέστερες εκδόσεις τον 18ο αιώνα. Τη χρησιμοποιούσαν όσοι μάθαιναν βιολί, ενώ ο μαθητής του, ο Τζεμινιάνι, τη διασκεύασε και για σύνολο εγχόρδων. Στους καταλόγους μουσικής για το μεσημέρι και το δείπνο στο Mahina περιλαμβάνεται το έργο 5 αρ. 12 από τον δίσκο του Purcell Quartet. Το σύνολο ηχογράφησε αυτόν τον δίσκο τον Μάιο του 1986 στην εκκλησία του Αγίου Βαρνάβα στο Λονδίνο.

Μετά το θέμα της La Folia ακολουθούν είκοσι τρεις παραλλαγές. Το βιολί εναλλάσσει περάσματα με γρήγορες, σύντομες νότες και περάσματα στα οποία ενώνει μακριές νότες. Ο Κορέλι τοποθετεί αργές παραλλαγές ανάμεσα στις γρήγορες, ώστε ακόμη και κατά την επανάληψη του ίδιου θέματος να αλλάζουν η ταχύτητα και ο χαρακτήρας της μουσικής. Στο τέλος το συνεχές βάσιμο παίζει γρήγορα δέκατα έκτα. Το συνεχές βάσιμο είναι ένας τρόπος συνοδείας στον οποίο η μελωδία του μπάσου και οι συγχορδίες στηρίζουν το σολιστικό όργανο. Εφόσον στο τέλος ζητείται και από τη συνοδεία γρήγορη κίνηση των χεριών, η δεξιοτεχνία αυτού του έργου δεν συγκεντρώνεται μόνο στον βιολονίστα.

Γαλλική μουσική πάνω στον ίδιο χορό

Το 1701, ένα χρόνο μετά τη σονάτα του Κορέλι, ο Γάλλος Μαρέν Μαραί συμπεριέλαβε επίσης μια folia στη δεύτερη συλλογή του για βιόλα ντα γκάμπα. Ο τίτλος Les Folies d’Espagne σημαίνει οι folias της Ισπανίας. Ο Μαραί ανέφερε ότι επεξεργάστηκε με φροντίδα το συνεχές βάσιμο αυτής της συλλογής και ότι η χάραξη της παρτιτούρας χρειάστηκε πολύ χρόνο. Μια ιταλική σονάτα για βιολί και ένα γαλλικό έργο για βιόλα ντα γκάμπα χρησιμοποιούσαν σχεδόν την ίδια εποχή το υλικό του ίδιου χορού. Το έργο του Μαραί έχει τριάντα δύο παραλλαγές, εννέα περισσότερες από εκείνο του Κορέλι.

Ο Μαραί αξιοποίησε τη δυνατότητα της βιόλας ντα γκάμπα να ηχεί ταυτόχρονα με πολλές χορδές και να παίζει συγχορδίες. Έγραψε αλληλένδετα τη σολιστική μελωδία και τη συνοδεία του μπάσου, ενώ σε ορισμένες παραλλαγές πρόσθεσε σχήματα που θυμίζουν το πέρασμα του χεριού πάνω από τις χορδές της κιθάρας. Αυτά τα κιθαριστικά στοιχεία μπορούν να ακουστούν σε σχέση με την καταγωγή της folia από την ιβηρική χορευτική μουσική. Ακόμη και πάνω στην ίδια folia, οι γρήγορες φιγούρες του βιολιού και οι γεμάτες συγχορδίες της βιόλας χρησιμοποιούνται διαφορετικά. Ο Μαραί διαμόρφωσε το υλικό του χορού με τις χορδές και τις συγχορδίες του οργάνου που έπαιζε ο ίδιος.

Ο μαθητής που ταξίδεψε από τη Ρώμη στο Λονδίνο

Ο Φραντσέσκο Τζεμινιάνι, μαθητής του Κορέλι, μετέφερε τη μουσική του δασκάλου του στην Αγγλία. Αφού μαθήτευσε κοντά του στη Ρώμη, πήγε στο Λονδίνο σε ηλικία είκοσι επτά ετών και αργότερα δραστηριοποιήθηκε και στο Δουβλίνο. Τα πρώτα έργα για σύνολο που εξέδωσε στο Λονδίνο ήταν διασκευές των σονατών του Κορέλι και όχι δικές του νέες συνθέσεις. Εκείνη την εποχή τα έργα του Κορέλι ήταν δημοφιλή και στην Αγγλία. Ο Τζεμινιάνι μετέτρεψε τη μουσική για σόλο βιολί και συνοδεία σε μουσική που μπορούσαν να μοιραστούν οι εκτελεστές ενός συνόλου εγχόρδων.

Μεταφέροντας τη μουσική στο σύνολο, ο Τζεμινιάνι συμπλήρωσε την αρμονία και την αντίστιξη που υπονοούνταν στην αρχική σονάτα. Διεύρυνε τις σχέσεις ανάμεσα στις μελωδίες που κινούνται ταυτόχρονα και μοίρασε τη μουσική του αρχικού σολιστικού μέρους και της συνοδείας σε περισσότερες φωνές εγχόρδων. Περισσότερα έγχορδα συμμετείχαν στη μουσική που στο αρχικό έργο αναλάμβανε ένας σολίστας. Όταν το Boston Baroque έπαιξε το κοντσέρτο του Τζεμινιάνι σε φα μείζονα, χρησιμοποίησε τα ποικίλματα της αρχικής σονάτας του Κορέλι. Ηχογράφησε το κοντσέρτο σε φα μείζονα και τη La Folia στον ίδιο δίσκο, παρουσιάζοντας μαζί τις διασκευές διαφορετικών σονατών του Κορέλι για σύνολο.

Στη La Folia του Τζεμινιάνι μια μικρή ομάδα σολιστών και μια μεγαλύτερη ομάδα εγχόρδων εναλλάσσονται. Η μικρή ομάδα ονομάζεται concertino και η μεγαλύτερη ripieno. Ο διάλογος ανάμεσα στο σόλο βιολί και τη συνοδεία διευρύνεται σε ανταλλαγή ανάμεσα στις δύο ομάδες. Στο βιβλίο για την ερμηνεία που έγραψε το 1749, ο Τζεμινιάνι θυμήθηκε επίσης ότι ο δάσκαλός του ήταν ιδιαίτερα ικανοποιημένος από τη σύνθεση της La Folia. Ο Κορέλι, που μετέτρεψε τον πορτογαλικό χορό σε σονάτα για βιολί, και ο μαθητής που μοίρασε τη σονάτα σε περισσότερα έγχορδα επέλεξαν διαφορετική σύνθεση οργάνων για το ίδιο θέμα.

Μια ακόμη folia του Βιβάλντι

Ο Βιβάλντι μετέτρεψε επίσης τη folia σε έργο παραλλαγών. Αποτελείται από ένα θέμα και δεκαεννέα παραλλαγές. Αφήνοντας την αρχική μελωδία αναγνωρίσιμη, αλλάζει τον ρυθμό, την ταχύτητα, τη δυναμική και τον τρόπο με τον οποίο οι νότες ενώνονται ή χωρίζονται. Κάθε φορά που επαναλαμβάνει το ίδιο θέμα ορίζει ξανά τη διάρκεια και την ένταση των φθόγγων και την ταχύτητα της εκτέλεσης. Περισσότεροι από 150 συνθέτες έχουν γράψει έργα πάνω σε αυτή την παλιά μελωδία. Η επιλογή διαφορετικών οργάνων και αριθμών παραλλαγών, όπως έκαναν ο Κορέλι, ο Μαραί και ο Βιβάλντι, συνεχίστηκε και αργότερα.

Η folia του Βιβάλντι περιλαμβάνεται στο έργο 1, που εξέδωσε το 1705 στη Βενετία ο εκδότης Τζουζέπε Σάλα. Η συλλογή συγκεντρώνει δώδεκα σονάτες τρίο για εκτέλεση σε εσωτερικούς χώρους. Ο Βιβάλντι την ολοκλήρωσε με τη folia, ακολουθώντας την ίδια διάταξη με τον Κορέλι, ο οποίος είχε τοποθετήσει τη folia στο τέλος της συλλογής με σονάτες για βιολί. Ήταν μουσική δωματίου που μπορούσε να παιχτεί και σε ιδιωτικές μουσικές συγκεντρώσεις μέσα σε σπίτια. Το υλικό ενός γνωστού χορού χρησιμοποιήθηκε και ως τελευταίο έργο μιας συλλογής μουσικής δωματίου για ευγενείς και φιλόμουσους που συγκεντρώνονταν για να παίξουν.

Σύγχρονοι μουσικοί εγχόρδων που χτυπούν τα πόδια τους

Η Αμερικανίδα συνθέτρια Μίτσι Ουιάνκο αναδιαμόρφωσε τη La Folia του Τζεμινιάνι και ανέθεσε στους μουσικούς εγχόρδων κρουστά και χτυπήματα των ποδιών. Πρόσθεσε το col legno, όπου οι χορδές χτυπιούνται με το ξύλο αντί για τις τρίχες του δοξαριού, και το sul ponticello, όπου το δοξάρι κινείται κοντά στον καβαλάρη, αλλάζοντας έτσι και τον χαρακτήρα του ήχου των εγχόρδων. Πάνω στην επαναλαμβανόμενη αρμονία της folia, το σύνολο και οι σολίστες εναλλάσσονται και περνούν μικρά μοτίβα από τον έναν εκτελεστή στον άλλο. Οι νότες των εγχόρδων και οι ήχοι των ποδιών των μουσικών μπήκαν στην ίδια παρτιτούρα.

Η Ουιάνκο ετοίμασε μια εκδοχή για έντεκα μουσικούς για την παράσταση του 2021. Προσαρμόζοντας τον αριθμό των εκτελεστών στους υγειονομικούς κανόνες, ανασχεδίασε το μέρος του καθενός. Από τους Ίβηρες μουσικούς που συνόδευαν τον χορό, τον σολίστα και τη συνοδεία της σονάτας του Κορέλι και τις δύο ομάδες εγχόρδων του Τζεμινιάνι ως τους μουσικούς της Ουιάνκο που χτυπούν τα πόδια τους, τα σώματα και τα όργανα που παίζουν τη folia έχουν αλλάξει. Στην ηχογράφηση του Purcell Quartet που ακούγεται στο Mahina συναντάμε, μέσα σε αυτή τη μακρά ιστορία, τις παραλλαγές του Κορέλι για βιολί και συνεχές βάσιμο. Οι γρήγορες νότες της συνοδείας στο τέλος είναι και αυτές μέρος όσων ετοίμασε ο συνθέτης.

Η μουσική που ακούμε στο Mahina

Στη μουσική του Mahina περιλαμβάνεται η La Folia του Κορέλι με το Purcell Quartet. Επειδή το έργο αλλάζει πολλές φορές το ίδιο θέμα, ακόμη και αν ακούσετε μόνο μία ή δύο φράσεις κατά το γεύμα σας, μπορείτε να απολαύσετε τη σύγκριση με τον τρόπο που έχει μεταμορφωθεί η μελωδία που προηγήθηκε.