La Folia của Corelli: từ điệu múa Iberia đến biến tấu violin

Từ Bồ Đào Nha đến bán đảo Iberia

Folia là điệu múa có trước Corelli rất lâu. Nó có nguồn gốc Bồ Đào Nha, với những ví dụ sớm nhất xuất hiện vào thế kỷ XV. Sau đó, các nhạc sĩ tiếp tục chơi folia và thêm các biến tấu mới. Vào cuối thế kỷ XVII, thời Corelli sống, tên này đã trở thành chất liệu quen thuộc cả với nhạc sĩ Ý. Đằng sau tên nhà soạn nhạc gắn với sonata violin là lịch sử điệu múa được nhiều thế hệ vũ công và nhạc sĩ truyền lại.

Folia là điệu múa phổ biến phát triển ở bán đảo Iberia cuối thời Trung cổ. Có gốc Bồ Đào Nha và được dùng rộng rãi ở Tây Ban Nha, nó giữ vị trí quan trọng trong âm nhạc khí nhạc Iberia thế kỷ XVII và XVIII. Savall tập hợp folia thuộc nhiều thời kỳ trong một album. Bên cạnh tác phẩm Corelli và Marin Marais, ông đưa âm nhạc Diego Ortiz và các tác giả khuyết danh vào, biểu diễn cả âm nhạc đã được truyền trước khi những nhà soạn nhạc nổi tiếng xuất hiện.

Lực lượng nhạc cụ của album có nhiều âm thanh cùng nâng đỡ điệu múa. Savall chơi viola da gamba, những nghệ sĩ khác chơi vihuela, guitar, theorbo, harpsichord, organ và harp. Ngoài nghệ sĩ bộ gõ, còn có người chơi castanet và chuông nhỏ. Người kéo hoặc gảy dây cùng nghệ sĩ phím và bộ gõ bổ sung âm thanh khác nhau vào những lần lặp của folia. Trong cách biểu diễn âm nhạc Iberia của Savall, nhiều loại nhạc cụ hơn hẳn sonata violin Corelli tụ họp cùng nhau.

Hai mươi ba biến tấu và lượt của người đệm

Năm 1700, Corelli xuất bản mười hai sonata violin thành Op. 5 và đề tặng Sophie Charlotte, phu nhân tuyển hầu Brandenburg. Bản cuối là sonata Rê thứ La Folia. Trong thế kỷ XVIII, tập sonata được tái bản qua hơn bốn mươi ấn bản tiếp theo. Những người học violin tìm đến âm nhạc này, và học trò Geminiani còn chuyển soạn nó cho dàn dây. Danh sách nhạc trưa và tối của Mahina có bản số 12 trong Op. 5 từ album Purcell Quartet. Nhóm thu album tại nhà thờ St. Barnabas ở London vào tháng 5 năm 1986.

Sau chủ đề La Folia là hai mươi ba biến tấu. Violin luân phiên những đoạn chơi nốt ngắn nhanh với những đoạn nối âm dài. Corelli đặt các biến tấu chậm giữa những biến tấu chuyển động nhanh để tốc độ và tính chất âm nhạc thay đổi ngay trong lúc lặp cùng chủ đề. Ở cuối, phần basso continuo có chuỗi nốt móc kép nhanh. Basso continuo là cách đệm nâng đỡ nhạc cụ độc tấu bằng việc chơi giai điệu trầm và hợp âm. Khi giao cả cho người đệm những chuyển động tay bận rộn ở đoạn cuối, ông không chỉ tập trung yêu cầu kỹ năng vào một nghệ sĩ violin.

Âm nhạc Pháp viết từ cùng điệu múa

Năm 1701, một năm sau sonata Corelli, Marin Marais ở Pháp đưa folia vào tập viola da gamba thứ hai. Tên Les Folies d'Espagne có nghĩa là Folia Tây Ban Nha. Marais cho biết ông chăm chút phần basso continuo của tập này và việc khắc bản nhạc cũng tốn nhiều thời gian. Sonata violin Ý và tác phẩm viola da gamba Pháp dùng chất liệu cùng điệu múa vào thời điểm gần nhau. Tác phẩm Marais có ba mươi hai biến tấu, nhiều hơn Corelli chín biến tấu.

Marais tận dụng khả năng chơi hợp âm bằng việc làm nhiều dây viola da gamba cùng vang. Ông phối hợp giai điệu độc tấu với phần đệm trầm, và trong một số biến tấu đặt những hình âm gợi động tác quét dây guitar. Cách thể hiện kiểu guitar ấy có thể được nghe trong liên hệ với nguồn gốc folia từ âm nhạc múa Iberia. Khi dùng cùng folia, cách vận dụng những hình âm violin nhanh và các hợp âm dày của viol khác nhau. Marais trang trí chất liệu điệu múa bằng dây và hợp âm của nhạc cụ mình chơi.

Người học trò từ Roma đến London

Học trò Corelli, Francesco Geminiani, truyền âm nhạc của thầy sang Anh. Sau khi học với Corelli ở Roma, ông tới London năm hai mươi bảy tuổi và về sau còn hoạt động ở Dublin. Những tác phẩm hòa tấu đầu ông giới thiệu tại London là các bản chuyển soạn sonata Corelli, thay vì sáng tác mới của mình. Khi ấy, tác phẩm Corelli cũng rất được ưa chuộng ở Anh. Geminiani sửa âm nhạc viết cho violin độc tấu và phần đệm để những người chơi trong dàn dây chia nhau biểu diễn.

Khi chuyển sang hòa tấu, Geminiani bổ sung hòa âm và đối âm vốn được gợi trong sonata gốc. Ông mở rộng quan hệ giữa các giai điệu chuyển động cùng nhau và phân âm nhạc của phần độc tấu, phần đệm sang nhiều bè dây hơn. Nhiều nhạc cụ dây tham gia vào âm nhạc trước đó do một người độc tấu đảm nhiệm. Khi chơi tác phẩm hòa tấu Fa trưởng của Geminiani, Boston Baroque dùng các nốt trang trí từ sonata gốc Corelli. Họ thu bản Fa trưởng và La Folia trong cùng album, cùng biểu diễn kết quả Geminiani chuyển các sonata khác nhau của Corelli thành nhạc hòa tấu.

Trong La Folia của Geminiani, một nhóm nhỏ nghệ sĩ độc tấu và nhóm dây lớn hơn luân phiên đảm nhiệm âm nhạc. Nhóm nhỏ gọi là concertino, nhóm lớn là ripieno. Cuộc đối thoại giữa violin độc tấu và nhạc cụ đệm mở rộng thành trao đổi giữa hai nhóm. Trong sách về biểu diễn viết năm 1749, Geminiani còn nhớ rằng thầy đặc biệt hài lòng với việc sáng tác La Folia. Corelli biến điệu múa Bồ Đào Nha thành sonata violin; học trò giao sonata ấy cho nhiều nhạc cụ dây. Họ dùng lực lượng biểu diễn khác nhau cho cùng chủ đề.

Một folia khác của Vivaldi

Vivaldi cũng tạo biến tấu từ folia. Ông cấu thành tác phẩm bằng một chủ đề và mười chín biến tấu. Ông giữ giai điệu đầu đủ để nhận ra, đồng thời thay đổi nhịp, tốc độ, cường độ và cách nối hay ngắt âm. Mỗi lần lặp cùng chủ đề, ông đặt lại độ dài, sức mạnh của nốt và tốc độ biểu diễn. Hơn 150 nhà soạn nhạc đã viết tác phẩm từ giai điệu lâu đời này. Việc Corelli, Marais và Vivaldi chọn nhạc cụ, số biến tấu khác nhau để sáng tác tiếp tục cả về sau.

Folia của Vivaldi thuộc Op. 1 do nhà xuất bản Giuseppe Sala ở Venezia phát hành năm 1705. Tập gồm mười hai trio sonata để chơi trong phòng. Vivaldi kết thúc tập bằng folia, cùng cách sắp xếp với Corelli khi đặt folia ở cuối tập sonata violin. Đây là nhạc thính phòng có thể chơi trong những cuộc gặp biểu diễn riêng tại nhà. Chất liệu điệu múa phổ biến còn được dùng làm bản cuối của âm nhạc thính phòng mà giới quý tộc và người yêu nhạc tụ họp để chơi.

Những nghệ sĩ dây hiện đại giậm chân khi biểu diễn

Nhà soạn nhạc Mỹ Michi Wiancko tái cấu trúc La Folia của Geminiani và giao cho nghệ sĩ dây cả bộ gõ lẫn giậm chân. Bà đưa vào col legno, dùng phần gỗ thay lông vĩ để gõ dây, và sul ponticello, kéo vĩ gần ngựa đàn, để thay đổi tính chất tiếng dây. Trên chuỗi hòa âm folia lặp lại, toàn nhóm hòa tấu và người độc tấu luân phiên chơi, còn những mô-típ nhỏ lần lượt được chuyển sang nghệ sĩ khác. Âm của nhạc cụ dây và tiếng chân người chơi nằm trong cùng bản nhạc.

Wiancko chuẩn bị phiên bản cho mười một người biểu diễn năm 2021. Khi điều chỉnh số người theo quy định phòng dịch, bà sắp xếp lại âm nhạc từng nghệ sĩ đảm nhiệm. Từ nhạc sĩ Iberia chơi điệu múa, người độc tấu và người đệm trong sonata Corelli, hai nhóm dây của Geminiani đến những nghệ sĩ giậm chân của Wiancko, cơ thể và nhạc cụ dùng thể hiện folia đã thay đổi. Trong bản Purcell Quartet ở Mahina, ta gặp những biến tấu Corelli viết cho violin và basso continuo trong lịch sử dài ấy. Các nốt nhanh của người đệm ở cuối cũng là phần ông đã chuẩn bị.

Lắng nghe tại Mahina

Âm nhạc của Mahina có La Folia của Corelli do Purcell Quartet biểu diễn. Vì tác phẩm biến đổi cùng một chủ đề nhiều lần, dù chỉ nghe một vài câu trong bữa ăn, bạn vẫn có thể tìm niềm vui so sánh giai điệu đã xuất hiện trước đó thay đổi thế nào.