Corelli’nin La Folia’sı: İber dansından keman çeşitlemelerine

Portekiz’den İber Yarımadası’na

Folia Corelli’den çok eski bir danstır. Portekiz kökenlidir; ilk örnekleri 15. yüzyılda görülür. Müzisyenler onu tekrar tekrar çalıp yeni çeşitlemeler ekledi. Corelli’nin yaşadığı 17. yüzyılın sonunda İtalyan müzisyenler için de tanıdıktı. Keman sonatının besteci adının arkasında kuşaklarca dansçı ve müzisyenin aktardığı tarih vardır.

Geç Orta Çağ İber Yarımadası’nda gelişen popüler danstı. Portekiz kökleriyle İspanya’da da yayıldı, 17. ve 18. yüzyıl İber çalgı müziğinde önemliydi. Savall farklı dönemlerin folialarını tek albüme aldı. Corelli ve Marin Marais yanında Diego Ortiz ve anonim müzikleri çalarak ünlü bestecilerden önceki geleneği sundu.

Albümün kadrosunda dansı destekleyen farklı sesler bulunur. Savall viola da gamba, diğerleri vihuela, gitar, teorba, klavsen, org ve arp çaldı. Vurmalılar yanında kastanyet ve çan icracıları katıldı. Yayla çalanlar, tel çekenler, klavye ve vurmalı müzisyenleri tekrarlara farklı sesler ekledi. Savall’ın İber müziğinde Corelli’nin keman sonatından çok daha fazla çalgı birleşir.

Yirmi üç çeşitleme ve eşlikçinin sırası

Corelli 1700’de on iki keman sonatını Op.5 olarak yayımlayıp Brandenburg elektörünün eşi Sophie Charlotte’a adadı. Sonuncusu Re minör La Folia’dır. 18. yüzyılda kırktan fazla sonraki baskı çıktı. Keman öğrencilerinin aradığı müzikti; öğrencisi Geminiani yaylı topluluğuna da uyarladı. Mahina’nın öğle ve akşam listesinde Purcell Quartet albümündeki Op.5 No.12 vardır. Albümü Mayıs 1986’da Londra St. Barnabas Kilisesi’nde kaydettiler.

Temayı yirmi üç çeşitleme izler. Keman hızlı kısa notalarla uzun çizgileri dönüşümlü çalar. Corelli hızlı çeşitlemeler arasına yavaşları koyarak aynı temanın tekrarında hız ve karakteri değiştirdi. Sonunda sürekli basta hızlı onaltılık notalar vardır. Sürekli bas, pes melodi ve akorlarla solo çalgıyı destekler. Son kısmın yoğun hareketleri eşlikçiye de verildiğinden teknik yalnız kemancıda toplanmaz.

Aynı danstan Fransız müziği

Corelli’den bir yıl sonra, 1701’de Marin Marais de ikinci viola da gamba albümüne folia koydu. Folies d’Espagne adı İspanya’nın folialarını anlatır. Marais sürekli bası özenle hazırladığını, nota kazımanın uzun sürdüğünü belirtti. İtalyan keman sonatıyla Fransız viol müziği yakın dönemde aynı danstan yararlandı. Marais’de otuz iki çeşitleme vardır, Corelli’den dokuz fazladır.

Marais viola da gambanın farklı tellerde akor çalabilmesini kullandı. Solo melodiyle bası birleştirip bazı çeşitlemelere gitarın tellerini süpürmeyi hatırlatan motifler verdi. Gitar tarzı, folianın İber dans kökeniyle ilişkilendirilebilir. Aynı temada hızlı keman hareketleriyle dolgun viol akorları farklıdır. Marais kendi çalgısının telleri ve akorlarıyla dansı süsledi.

Roma’dan Londra’ya giden öğrenci

Corelli’nin öğrencisi Francesco Geminiani ustasının müziğini Britanya’ya taşıdı. Roma eğitiminden sonra yirmi yedisinde Londra’ya gitti, daha sonra Dublin’de çalıştı. Londra’daki ilk concerti grossi, kendi yeni besteleri değil Corelli sonatlarının düzenlemeleriydi. Corelli Britanya’da da popülerdi. Solo keman ve eşliği, yaylı topluluğunun paylaşacağı biçime çevirdi.

Aktarırken sonatta ima edilen armoni ve kontrpuanı tamamladı. Birlikte ilerleyen melodilerin ilişkisini genişletip solo ve eşlik müziğini daha fazla yaylı partisine verdi. Tek solistin müziğine ek yaylılar katıldı. Boston Baroque Geminiani’nin Fa majör konçertosunda özgün Corelli sonatının süslemelerini kullandı. Fa majör eserle La Folia’yı aynı albüme alıp farklı sonatların topluluk müziğine geçişini birlikte çaldı.

Geminiani’nin La Folia’sında küçük solist grubuyla büyük yaylı grubu dönüşümlüdür. Küçüğe concertino, büyüğe ripieno denir. Solo keman ve eşlik konuşması grupların paylaşımına genişler. 1749 çalım kitabında ustasının La Folia’dan özellikle memnun olduğunu da hatırladı. Portekiz dansını keman sonatına çeviren Corelli ile bunu farklı yaylılara veren öğrenci, aynı temayı farklı kadrolara yazdı.

Vivaldi’nin başka bir foliası

Vivaldi de folia çeşitlemeleri yazdı: bir tema ve on dokuz çeşitleme. İlk melodi tanınırken ritmi, hızı, ses gücünü ve notaların bağlanmasını ya da ayrılmasını değiştirdi. Her tekrarda uzunlukları, gücü ve tempoyu yeniden belirledi. Bu eski melodiye yazan besteciler 150’den fazladır. Corelli, Marais ve Vivaldi’nin farklı çalgı ve çeşitleme sayıları seçmesi sonraki dönemlerde de sürdü.

Vivaldi’nin foliası, Giuseppe Sala’nın 1705’te Venedik’te bastığı Op.1 içindedir. Albüm on iki oda trio sonatı içerir. Corelli’nin keman albümü gibi sonunu folia yaptı. Evdeki özel konserlerde de çalınabilecek oda müziğiydi. Tanınan dans, soylularla müzikseverlerin buluşup çaldığı albümün son eseri oldu.

Ayaklarını vuran çağdaş yaylı müzisyenleri

Amerikalı besteci Michi Wiancko Geminiani’nin La Folia’sını yeniden kurarken yaylılara vurmalılar ve ayak vurma görevleri verdi. Yayın kılları yerine tahta kısmıyla teli vuran col legno ve köprü yanında çalınan sul ponticello ile tınıyı değiştirdi. Tekrarlanan armoni üstünde toplulukla solistler dönüşümlü çalar, küçük motifler sırayla diğer müzisyenlere geçer. Yaylı sesleriyle icracıların ayak sesleri aynı notadadır.

Wiancko 2021 konseri için on bir kişilik sürüm hazırladı. Sağlık kurallarına göre kadroyu ayarlarken müziği yeniden paylaştırdı. İber dans müzisyenleri, Corelli’nin solist ve eşlikçisi, Geminiani’nin iki grubu ve Wiancko’nun ayak vuran yaylılarına uzanan tarihte bedenler ve çalgılar değişti. Mahina’daki Purcell Quartet kaydı, bu uzun tarihten Corelli’nin keman ve sürekli bas çeşitlemelerini sunar. Sondaki hızlı eşlik notaları da bestecinin verdiği görevdir.

Mahina’da dinlediğiniz müzik

Mahina’da Purcell Quartet’in Corelli La Folia kaydı bulunuyor. Aynı tema farklı biçimlerde çalındığı için yemek sırasında bir iki cümle duymak bile önceki melodinin nasıl değiştiğini karşılaştırmanın keyfini verebilir.