Ushbu maqolada
  1. 1903-yilgi konsertda qayta kashf etilgan Rameau
  2. Birinchi opera atrofidagi bahs va to‘liq asarlar nashri
  3. Sarabanda uslubidan erkin foydalanish
  4. Pianino asari yozish va opera notalarini tahrir qilish
  5. Oldingi davrda topilgan zamondosh
  6. Mahinada tinglanadigan musiqa

Qisqa javob

1903-yilda Debussy Rameauning Castor et Pollux operasini tinglab, Gil Blas gazetasiga ijobiy taqriz yozdi. Ikki yil o‘tib pianino uchun Imagesning birinchi to‘plamini tugatdi. Birinchi asar Reflets dans l’eau, ikkinchisi Hommage à Rameau, oxirgisi esa Mouvement edi. Suv va harakat nomli ikki asar orasiga oldingi davr fransuz bastakorining ismini qo‘ydi. 1905-yil oktabrida nashr etilgan to‘plamda Debussy bitta pianino uchun uch asarni taqdim etdi. Ular orasidagi sekin sarabanda xususiyati belgilangan ikkinchi asarni Rameauga bag‘ishladi.

Batafsil o‘qish

1903-yilgi konsertda qayta kashf etilgan Rameau

Debussy Parijdagi Schola Cantorumda Castor et Polluxning dastlabki ikki pardasini tingladi. Gil Blas gazetasiga yozgan taqrizi keyinchalik Monsieur Croche to‘plamiga kiritildi. U taqrizda ijro joyi va operaning qaysi qismlarini eshitganini aniq ko‘rsatdi. 1903-yil boshidagi ushbu ijrodan keyin Rameauga yangicha baho bergani va keyinchalik Hommage à Rameauni yozgani o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rib chiqish mumkin.

Castorning dafniga bag‘ishlangan qismda Debussy qahramonlarning qadimgi liboslari yoki dubulg‘alaridan ko‘ra yig‘layotgan odamlarga e’tibor qaratdi. Opera qahramonlarida o‘zi va zamondosh tinglovchilariga tanish qayg‘uni ko‘rdi. Pollux monologini baholar ekan, vaqt va makon farqini unutib, Rameauni zamondoshidek his qilganini yozdi. Ijrodan olgan taassurotini yozma ravishda izohlagan Debussy asarning qadimiyligidan ko‘ra qahramonlarning his-tuyg‘ularni ifodalash usulini yuqori baholadi. Uning uchun Rameau eski Fransiyani ifodalovchi ism ham, asarlarini qayta ijro etib tinglash kerak bo‘lgan bastakor ham edi.

O‘sha payt Fransiyada Rameau notalarini tiklash va nashr qilishga qaratilgan harakatlar bor edi. 1894-yilda Francis Magnard Le Figaro gazetasida bu ishni boshlashga chaqiruvchi maqola yozdi. Durand nashriyoti keyingi yildan to‘liq asarlar nashrini chiqara boshladi. Eski asarlarni ijro etish uchun musiqachilar o‘qiy oladigan notalar zarur edi. Gazetadagi taklif bastakorlar va nashriyot birga olib boradigan tahrir loyihasiga aylandi; klavishli cholg‘u asarlari va operalar alohida jildlarga tartiblandi. Debussy konsertda eshitgan Rameau musiqasini boshqa ijrochilar ham o‘rganishi uchun nashriyot va muharrirlar material tayyorlayotgan edi.

Birinchi opera atrofidagi bahs va to‘liq asarlar nashri

Rameau birinchi operasi Hippolyte et Aricieni 1733-yil 1-oktabrda Parijda sahnaga olib chiqdi. O‘shanda u ellik yoshda bo‘lib, asosan garmoniya nazariyotchisi sifatida tanilgan edi. Opera muvaffaqiyat qozondi, lekin uning musiqasi bahs ham tug‘dirdi. Keyinchalik fransuz musiqa an’anasi haqida gap ketganda tilga olinadigan bastakor ilk operasidayoq tinglovchilarning turli baholariga duch kelgan. Debussy hurmat qilgan Rameau faoliyatida nazariyani tartiblagan muallifning ishi ham, sahnada yangi musiqa taqdim etgan bastakorning ishi ham mavjud edi.

Louis Bellot 1742-yilda yasagan fransuz klavesini.
Louis Bellot 1742-yilda yasagan fransuz klavesini.

Rameau Hippolyte et Aricieni qayta sahnalashtirar ekan, unga o‘zgartirishlar kiritdi. 1742-yil va 1757-yilgi ijrolar uchun tuzatilgan nusxalar saqlangan. Bir xil nomli operada ham bastakorning qaysi davrdagi notalari tanlanishiga qarab ijro mazmuni farq qiladi. Opéra Comique 2020-yilgi sahnalashtirishda 1757-yilgi nusxadan foydalandi.

Rameau 1722-yilda nashr qilgan garmoniya risolasining sarlavha sahifasi.
Rameau 1722-yilda nashr qilgan garmoniya risolasining sarlavha sahifasi.

Durandning Rameau to‘liq asarlar nashrida Debussy ham muharrir bo‘lib qatnashdi. 1895-yilda chiqqan birinchi jilddagi klavishli cholg‘u asarlarini Saint-Saëns tayyorladi; opera jildlarida d’Indy, Dukas va Guilmant ham ishladi. Debussy tahrir qilgan Les fêtes de Polymnie 1908-yilda nashr etildi. U 1905-yilgi pianino asari nomida ustoziga hurmat bildirganidan keyin, uning opera notalarini nashr qilishni ham o‘z zimmasiga oldi. Nashriyot va musiqachilar ishni bo‘lib olgan to‘liq nashrda Debussy ma’lum asarni o‘qib, tartibga soldi. Taqriz va bastakorlikdan keyin nota tahririda ham Rameauga qiziqishini davom ettirdi.

Hamkasb bastakorlar ham eski fransuz musiqasini o‘z asarlarida qo‘lladi. Dukas Rameau mavzusiga pianino variatsiyalarini yozdi, Ravel esa Le tombeau de Couperinda Couperin ismini sarlavhaga kiritdi. Debussy atrofida ham oldingi bastakorlarning ismi va musiqasini yangi asarlarda ishlatish tajribalari davom etdi. Dukas ustoz mavzusiga variatsiyalar yaratgan bo‘lsa, Debussy Rameauga bag‘ishlangan mustaqil pianino asarini yozdi. Zamondosh bastakorlar oldingi musiqachilarni yodga olib, turli nom va shakllarni tanladi. Har bir asarda kimga hurmat bildirilishi va qanday musiqa yozilishi turlicha birlashtirilgan.

Sarabanda uslubidan erkin foydalanish

Imagesning birinchi to‘plami Reflets dans l’eau, Hommage à Rameau va Mouvement tartibida tuzilgan. Debussy 1905-yilda uch asarni tugatib, pianino to‘plami sifatida nashr qildi. Suv va harakatni nomlagan ikki asar orasiga haqiqatda yashagan bastakorning ismini qo‘ydi. O‘rtadagi asarni hurmat ma’nosidagi so‘z bilan nomlab, ikki yoniga boshqa xususiyatli asarlar joylashtirdi. Uchalasini birga yozib, tuzatgach, to‘plamni Durandga yubordi. Eski operadan ta’sirlangan Debussy Rameauni yodga oluvchi musiqani yangi klavishli cholg‘u to‘plamining bir asari sifatida taqdim etdi.

Debussy notalarda sekin va salobat bilan chalishni ko‘rsatdi. Sarabanda uslubida ijro etish, lekin unga qat’iy amal qilmaslik ko‘rsatmasini ham qo‘shdi. Sarabanda eski syuitalarda qo‘llangan raqs nomidir. Bastakor avval ijro tezligi va xususiyatini belgilab, so‘ng raqs uslubiga qay darajada amal qilishni tushuntirdi. Rameauni sharaflovchi nom va sarabanda atamasi eski musiqaga murojaat qiladi, ijrochi esa ushbu pianino asarini Debussy yozgan nota va ko‘rsatmalarga muvofiq chaladi. Notalarda qadimgi raqs nomi bilan uning shaklini erkin qo‘llash talabi yonma-yon turadi.

To‘plamni yuborgach, Debussy nashriyotchi Jacques Duranddan uch asarni o‘zi chalib ko‘rgan-ko‘rmaganini so‘radi. So‘ng o‘z asarlari Schumann va Chopin asarlari yonida pianino repertuaridan joy olishini kutayotganini bildirdi. Oldingi bastakor ismini sarlavhaga qo‘ygan muallif ayni paytda o‘z musiqasining nashri va bahosini kutayotgan edi. Bu xatda Debussy Rameauga hurmat sababini uzoq tushuntirish o‘rniga, yangi tugatgan uch asarning bir-biriga mosligi va qanday baholanishi haqida gapirdi.

Notalarni yuborguncha o‘zgartirishlar kiritildi. 1905-yil avgustida Debussy Durandga uch asarni keyingi hafta jo‘natishini aytdi, ammo Reflets dans l’eau ko‘ngliga o‘tirmagani uchun rejani o‘zgartirdi. Garmoniyada yangi topilmalarni aks ettiradigan boshqa asar yozishini tushuntirib, to‘plamni oy oxirida yubordi. U Rameauni yodga oluvchi asar bilan birga chiqadigan birinchi asarni oxirigacha tekshirdi. Mahinaning tushlik va kechki ovqat ro‘yxatlariga Michelangeli chalgan Hommage à Rameau kiritilgan. Ro‘yxatdagi ushbu asar Debussy uch asarni birgalikda tuzatib, nashrga tayyorlagan ishning bir qismi edi.

Pianino asari yozish va opera notalarini tahrir qilish

Asar Rameauga hurmat bildirsa ham, uning musiqa uslubini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirib yangi musiqa tuzilgan deb baholash qiyin. Debussy ustozining ismini sarlavhaga yozib, o‘z pianino musiqasini yaratdi. Rameau operasini tinglashdan olgan taassurot, eski raqsga ishora qiladigan ijro ko‘rsatmasi va Debussy tugatgan pianino asari ketma-ket bog‘lanadi. Oldingi bastakor musiqasini yuksak baholagan Debussy yangi asarda o‘z akkordlari va pianino ifoda usullaridan foydalandi.

Nadar studiyasida suratga olingan Claude Debussy.
Nadar studiyasida suratga olingan Claude Debussy.
Rameau 1706-yilda nashr qilgan birinchi klavesin to‘plamining sarlavha sahifasi.
Rameau 1706-yilda nashr qilgan birinchi klavesin to‘plamining sarlavha sahifasi.

1905-yilda Debussy o‘z pianino asarini nashr qildi; 1908-yilda esa u tahrir qilgan Rameau operasi Les fêtes de Polymnie chiqdi. To‘liq nashrda qatnashgan Saint-Saëns, d’Indy, Dukas va Guilmant kabi u ham eski notalarni o‘qib, tartibga soldi. Pianino asari yozish va ustoz operasini nashr etish ishlarini davom ettirdi. Rameauga qoyil qolgan taqrizidan keyin Debussy bastakorlik va nota tahririga vaqt ajratdi. Ijroni tinglab, yozma bildirgan qiziqishini turli nashrlarda davom ettirdi.

Oldingi davrda topilgan zamondosh

Debussy 1915-yilda fleyta, alt va arfa uchun sonata yozdi. Bu sonatada ham eski fransuz musiqasiga qiziqishini davom ettirdi. Hommage à Rameau nashridan o‘n yil o‘tgan edi. Yakkaxon pianinodan uch cholg‘uli kamer musiqaga o‘tgan bo‘lsa ham, oldingi davr musiqasiga murojaat qilishni davom ettirdi. Rameau nomi bilan hurmat bildirgan pianino asari va opera tahriridan keyin Debussy yangi kamer asar yaratdi.

Debussy 1903-yilda tinglovchilar orasida eshitgan operada yaqinidan ayrilgan qahramon yig‘layotgan edi. Taqrizida bu qayg‘u o‘z zamondoshlariga ham tushunarli ekanini yozdi. 1905-yilda nashriyotga yuborgan pianino asarida Rameau ismi va sarabanda uslubi ko‘rsatmasi bor edi. Durandga esa uch asarni Schumann va Chopin yoniga qo‘yish mumkin bo‘lishiga umidini bildirdi. Debussy eski musiqadan ta’sirlanish sababini yozma qoldirdi, yangi musiqani tugatgach esa ijro va nashrni kutdi. U hurmat qilgan ustoz ismi yangi pianino to‘plamining ikkinchi asarida saqlandi.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahinaning musiqasi orasida Michelangeli chalgan Hommage à Rameau ham bor. Bu asar yangrayotganda, Debussy o‘zidan ancha oldin yashagan musiqachiga pianino asari bilan hurmat bildirganini suhbatda eslashingiz mumkin.