In dit artikel
  1. Een ontmoeting met Rameau in de concertzaal van 1903
  2. Discussie over de eerste opera en de verzamelde werken
  3. Een sarabande met ruimte voor vrijheid
  4. Pianomuziek schrijven en een operapartituur redigeren
  5. Een tijdgenoot vinden in het verleden
  6. Muziek bij Mahina

Het korte antwoord

In 1903 hoorde Debussy Rameau's opera Castor et Pollux en schreef hij een lovende bespreking in de krant Gil Blas. Twee jaar later voltooide hij de eerste bundel Images voor piano. Het eerste stuk was Reflets dans l'eau, het tweede Hommage à Rameau en het laatste Mouvement. Tussen twee stukken die hij naar water en beweging noemde, plaatste hij de naam van een vroegere Franse componist. Deze bundel, gepubliceerd in oktober 1905, bevatte drie stukken voor één piano. Het tweede, met het karakter van een langzame sarabande, droeg hij aan Rameau op.

Meer verdieping

Een ontmoeting met Rameau in de concertzaal van 1903

Debussy hoorde de eerste twee bedrijven van Castor et Pollux in de Schola Cantorum in Parijs. De bespreking die hij in Gil Blas schreef, werd later opgenomen in Monsieur Croche. In die tekst benoemde hij zelf de plaats van de uitvoering en welk gedeelte hij had gehoord. Zijn ervaring van begin 1903, toen hij na deze uitvoering Rameau opnieuw beoordeelde, kunnen we bekijken in samenhang met het latere Hommage à Rameau.

In het gedeelte over Castors begrafenis richtte Debussy zijn aandacht meer op de huilende mensen dan op hun antieke kostuums of helmen. In de operapersonages herkende hij verdriet dat hijzelf en zijn tijdgenoten kenden. Over Pollux' monoloog schreef hij dat hij de afstand in tijd en ruimte vergat en Rameau als een tijdgenoot ervoer. Debussy beschreef in woorden hoe de uitvoering hem had geraakt. Hij waardeerde vooral de manier waarop de personages gevoelens uitdrukten, eerder dan de ouderdom van de compositie. Rameau was voor hem zowel een naam uit het oude Frankrijk als een componist wiens werk opnieuw moest worden gespeeld en beluisterd.

In die periode waren er in Frankrijk ook initiatieven om Rameau's partituren te herstellen en te publiceren. In 1894 riep Francis Magnard in de krant Le Figaro op tot dat werk. Uitgever Durand begon het volgende jaar met een verzamelde uitgave. Om oude werken uit te voeren hadden musici leesbare partituren nodig. Het voorstel in de krant leidde tot een redactieproject van componisten en uitgever, met klavierwerken en opera's gerangschikt in afzonderlijke delen. Uitgever en redacteuren maakten materiaal beschikbaar, zodat ook andere musici de muziek konden leren kennen die Debussy in de concertzaal had gehoord.

Discussie over de eerste opera en de verzamelde werken

Rameau's eerste opera, Hippolyte et Aricie, werd op 1 oktober 1733 in Parijs uitgevoerd. Hij was toen vijftig en vooral bekend als harmonietheoreticus. De opera had succes, maar riep ook discussie over de muziek op. De componist die later een naam zou worden in gesprekken over de Franse muziektraditie, kreeg al bij zijn eerste opera uiteenlopende reacties van het publiek. De loopbaan van de Rameau die Debussy bewonderde, omvatte zowel het schrijven over muziektheorie als het presenteren van nieuwe muziek op het podium.

Een Frans klavecimbel dat Louis Bellot in 1742 maakte.
Een Frans klavecimbel dat Louis Bellot in 1742 maakte.

Rameau herzag Hippolyte et Aricie voor nieuwe uitvoeringen. De versies die hij voor de uitvoeringen van 1742 en 1757 aanpaste, zijn bewaard gebleven. Ook bij een opera met dezelfde titel verschilt de inhoud naargelang de periode waarvan men de herziene partituur kiest. De Opéra-Comique gebruikte voor de productie van 2020 de versie van 1757.

De titelpagina van Rameau's Traité de l'harmonie uit 1722.
De titelpagina van Rameau's Traité de l'harmonie uit 1722.

Debussy werkte als redacteur mee aan Durands verzamelde Rameau-uitgave. Saint-Saëns verzorgde de klavierwerken in het eerste deel uit 1895; aan de operadelen werkten onder anderen D'Indy, Dukas en Guilmant mee. Les fêtes de Polymnie, dat Debussy redigeerde, verscheen in 1908. Nadat hij zijn voorganger in 1905 met de titel van een pianostuk had geëerd, hielp hij dus ook diens operapartituur uit te geven. Binnen de verzamelde uitgave verdeelden uitgever en musici het werk; Debussy las en ordende één bepaald werk. Zijn belangstelling voor Rameau zette zich voort van kritiek en compositie naar partituurredactie.

Ook andere componisten gebruikten oude Franse muziek in eigen werken. Dukas schreef pianovariaties op een thema van Rameau, en Ravel nam de naam Couperin op in de titel Le tombeau de Couperin. Rond Debussy bleven componisten de namen en de muziek van voorgangers in nieuwe werken verwerken. Dukas gebruikte een thema van zijn voorganger voor variaties; Debussy schreef een zelfstandig pianostuk als eerbetoon aan Rameau. Componisten uit dezelfde periode herinnerden vroegere musici, maar kozen verschillende titels en vormen. Wie zij eerden en welk werk zij schreven, kwamen in elk stuk op een eigen manier samen.

Een sarabande met ruimte voor vrijheid

De eerste bundel Images bestaat achtereenvolgens uit Reflets dans l'eau, Hommage à Rameau en Mouvement. Debussy voltooide de drie stukken in 1905 en publiceerde ze als pianobundel. Tussen twee titels met water en beweging voegde hij de naam van een werkelijk bestaande componist in. Het middelste stuk kreeg een titel die eerbied uitdrukt; ervoor en erna plaatste hij muziek met een ander karakter. Hij schreef en herzag de drie samen voordat hij de bundel naar Durand stuurde. Debussy, die door een oude opera geraakt was, stelde de muziek ter ere van Rameau voor als een van de stukken van deze nieuwe klavierbundel.

Debussy schreef in de partituur dat de muziek langzaam en met gewicht moest worden gespeeld. Hij voegde toe dat de pianist de stijl van een sarabande moest volgen, maar niet strikt. Een sarabande is een dans uit oude suites. Eerst bepaalde hij het tempo en het karakter, daarna legde hij uit hoe nauw de dansstijl moest worden gevolgd. De titel ter ere van Rameau en de aanduiding sarabande verwijzen naar oude muziek, terwijl de pianist de noten en aanwijzingen van Debussy speelt. De naam van een oude dans staat zo naast de wens van de componist om de vorm vrij te behandelen.

Nadat hij de bundel had opgestuurd, vroeg Debussy uitgever Jacques Durand of hij de drie stukken zelf had gespeeld. Hij sprak vervolgens de verwachting uit dat zijn stukken een plaats in de pianoliteratuur zouden krijgen naast Schumann en Chopin. De man die een eerdere componist in een titel eerde, wachtte tegelijk op de publicatie en beoordeling van zijn eigen werk. In deze brief besprak hij vooral hoe de drie pas voltooide stukken bij elkaar pasten en hoe zij mogelijk zouden worden beoordeeld, zonder uitvoerig de reden voor zijn eerbetoon aan Rameau te verklaren.

Voordat hij de partituur verzond, herzag hij de muziek nog. In augustus 1905 liet hij Durand weten dat hij de drie stukken de volgende week zou sturen. Omdat Reflets dans l'eau hem niet beviel, wijzigde hij de planning. Hij schreef dat hij een ander stuk wilde maken waarin nieuwe harmonische ontdekkingen waren verwerkt en stuurde de bundel aan het einde van die maand. Tot het laatst bleef hij dus het openingsstuk beoordelen dat samen met het eerbetoon aan Rameau zou verschijnen. De lunch- en dinerafspeellijsten van Mahina bevatten Hommage à Rameau, gespeeld door Michelangeli. Dat stuk maakt deel uit van het werk aan drie composities die Debussy samen herzag en voor publicatie voorbereidde.

Pianomuziek schrijven en een operapartituur redigeren

Het werk eert Rameau, maar het is moeilijk te beschouwen als een nieuwe compositie die diens stijl eenvoudig overneemt. Debussy schreef eigen pianomuziek terwijl hij de naam van zijn voorganger in de titel plaatste. Zijn ontroering bij Rameau's opera, de aanwijzing met een oude dans en het voltooide pianostuk volgden op elkaar. Hij bewonderde de muziek van zijn voorganger, maar gebruikte in zijn nieuwe werk zijn eigen akkoorden en pianistische uitdrukkingsmiddelen.

Claude Debussy, gefotografeerd in de studio van Nadar.
Claude Debussy, gefotografeerd in de studio van Nadar.
De titelpagina van Rameau's eerste klavecimbelbundel uit 1706.
De titelpagina van Rameau's eerste klavecimbelbundel uit 1706.

In 1905 publiceerde Debussy eigen pianomuziek; in 1908 verscheen Rameau's opera Les fêtes de Polymnie onder zijn redactie. Net als Saint-Saëns, D'Indy, Dukas en Guilmant, die aan de verzamelde uitgave meewerkten, las en ordende hij oude partituren. Hij bleef pianomuziek schrijven en hielp de opera van zijn voorganger publiceren. Nadat hij in een bespreking zijn bewondering voor Rameau had uitgesproken, besteedde hij tijd aan eigen composities en partituurredactie. De belangstelling die hij na een uitvoering in woorden had uitgedrukt, zette hij voort in verschillende soorten publicaties.

Een tijdgenoot vinden in het verleden

In 1915 schreef Debussy een sonate voor fluit, altviool en harp. Ook daarin zette hij zijn belangstelling voor oude Franse muziek voort. Dat was tien jaar na de publicatie van Hommage à Rameau. De bezetting veranderde van solopiano naar kamermuziek voor drie instrumenten, maar hij bleef eerdere muziek als referentie gebruiken. Na het pianostuk dat Rameau met zijn titel eerde en na de operaredactie schreef hij nieuwe kamermuziek.

In de opera die Debussy in 1903 vanuit de zaal hoorde, huilde iemand om het verlies van een geliefde. Hij schreef dat dit verdriet ook mensen uit zijn eigen tijd kon raken. In de pianomuziek die hij in 1905 naar de uitgever stuurde, zette hij Rameau's naam en een aanwijzing over de sarabandestijl. Aan Durand sprak hij ook de verwachting uit dat de drie stukken naast Schumann en Chopin zouden kunnen staan. Hij legde zijn bewondering voor oude muziek in woorden vast en wachtte na het voltooien van nieuwe muziek op uitvoering en publicatie. De naam van de voorganger die hij bewonderde, bleef in het tweede stuk van zijn nieuwe pianobundel bewaard.

Muziek bij Mahina

Bij Mahina hoort u ook Hommage à Rameau, gespeeld door Michelangeli. Terwijl het klinkt, kunt u samen het verhaal delen van Debussy, die met een pianostuk zijn respect uitdrukte voor een musicus die lang vóór hem had geleefd.