W tym artykule
Krótka odpowiedź
W 1903 roku Debussy usłyszał operę Rameau „Kastor i Polluks” i napisał przychylną recenzję w gazecie „Gil Blas”. Dwa lata później ukończył pierwszy zeszyt fortepianowych „Obrazów”. Otwierały go „Odbicia w wodzie”, drugim utworem był „Hołd dla Rameau”, a ostatnim „Ruch”. Między utworami nazwanymi od wody i ruchu umieścił nazwisko dawnego francuskiego kompozytora. W cyklu opublikowanym w październiku 1905 roku przedstawił trzy kompozycje na jeden fortepian. Drugą, której nadał charakter powolnej sarabandy, poświęcił Rameau.
W szczegółach
Muzyka Rameau usłyszana na wykonaniu w 1903 roku
Debussy usłyszał dwa pierwsze akty „Kastora i Polluksa” w paryskiej Schola Cantorum. Recenzja napisana dla „Gil Blas” znalazła się później w zbiorze „Monsieur Croche”. W tekście sam wskazał miejsce wykonania i wysłuchany fragment opery. Doświadczenie tego koncertu z początku 1903 roku i ponowną ocenę Rameau warto rozpatrywać w związku z późniejszym napisaniem „Hołdu dla Rameau”.
W epizodzie pogrzebu Kastora Debussy zwrócił uwagę bardziej na płaczących ludzi niż na antyczne stroje i hełmy postaci. W bohaterach opery znalazł smutek znany jemu i współczesnym słuchaczom. Oceniając monolog Polluksa, pisał, że zapomniał o różnicach czasu i przestrzeni i odczuł Rameau jako człowieka własnej epoki. Wyjaśniając wzruszenie po wykonaniu, bardziej cenił sposób wyrażania emocji przez postaci niż dawną datę napisania utworu. Rameau był dla niego zarówno nazwiskiem reprezentującym dawną Francję, jak i kompozytorem, którego warto ponownie wykonywać i słuchać.
W tym czasie we Francji podejmowano już działania na rzecz odtworzenia i opublikowania partytur Rameau. W 1894 roku Francis Magnard zamieścił w „Le Figaro” tekst wzywający do takiej pracy. W następnym roku wydawnictwo Durand rozpoczęło wydawanie dzieł zebranych. Do wykonywania dawnych kompozycji muzycy potrzebowali nut. Propozycja z gazety przekształciła się w przedsięwzięcie redakcyjne prowadzone przez kompozytorów i wydawcę, a dzieła klawiszowe i opery porządkowano w poszczególnych tomach. Wydawca i redaktorzy przygotowywali materiały, aby z muzyką Rameau, którą Debussy poznał na koncercie, mogli zapoznać się także inni wykonawcy.
Spór wokół pierwszej opery i wydanie dzieł Rameau
Pierwszą operę Rameau, „Hipolit i Arycja”, wystawiono w Paryżu 1 października 1733 roku. Kompozytor miał wtedy pięćdziesiąt lat i był znany głównie jako teoretyk harmonii. Opera odniosła sukces, ale wywołała również spory o muzykę. Twórca, do którego później odwoływano się w dyskusjach o francuskiej tradycji muzycznej, podzielił opinie publiczności już przy pierwszej operze. W karierze Rameau, podziwianego przez Debussy’ego, łączyły się praca autora porządkującego teorię i działalność kompozytora przedstawiającego nową muzykę na scenie.

Rameau poprawiał „Hipolita i Arycję” przed kolejnymi wykonaniami. Zachowały się wersje przygotowane na wystawienia w 1742 i 1757 roku. Choć tytuł opery pozostaje ten sam, wykonywana muzyka zależy od wybranej redakcji kompozytora. W produkcji z 2020 roku Opéra-Comique wykorzystała wersję z 1757 roku.

Debussy również uczestniczył jako redaktor w wydaniu dzieł Rameau przez Durand. Utwory klawiszowe pierwszego tomu, opublikowanego w 1895 roku, opracował Saint-Saëns; nad tomami oper pracowali między innymi d’Indy, Dukas i Guilmant. „Święta Polihymnii” w opracowaniu Debussy’ego ukazały się w 1908 roku. Po złożeniu hołdu poprzednikowi w tytule utworu fortepianowego z 1905 roku podjął się także przygotowania jego partytury operowej do druku. W ramach wydania, nad którym wydawca i kilku muzyków podzielili pracę, czytał i porządkował konkretną kompozycję. Po recenzji i własnym utworze kontynuował zainteresowanie Rameau również jako redaktor nut.
Także inni kompozytorzy sięgali w swoich dziełach do dawnej francuskiej muzyki. Dukas napisał fortepianowe wariacje na temat Rameau, a Ravel umieścił nazwisko Couperina w tytule „Nagrobka Couperina”. W otoczeniu Debussy’ego podejmowano próby włączania nazwisk i muzyki poprzedników do nowych utworów. Dukas stworzył wariacje na temat wcześniejszego kompozytora, a Debussy napisał samodzielny utwór fortepianowy poświęcony Rameau. Współcześni twórcy wspominali dawnych muzyków, ale wybierali różne tytuły i formy. W każdym dziele inaczej łączyła się osoba, którą upamiętniano, z rodzajem komponowanej muzyki.
Swobodne wykorzystanie formy sarabandy
Pierwszy zeszyt „Obrazów” tworzą kolejno „Odbicia w wodzie”, „Hołd dla Rameau” i „Ruch”. Debussy ukończył i opublikował te trzy utwory fortepianowe w 1905 roku. Między dwoma tytułami związanymi z wodą i ruchem umieścił nazwisko rzeczywistego kompozytora. Środkowemu utworowi nadał tytuł wyrażający szacunek, a po obu stronach umieścił muzykę innego charakteru. Cykl wysłał do Duranda po wspólnej pracy nad trzema utworami i ich poprawkami. Poruszony dawną operą Debussy przedstawił muzykę ku czci Rameau jako jedną z kompozycji swojego nowego zbioru klawiszowego.
W partyturze Debussy nakazał grać wolno i z ciężarem. Dodał wskazówkę, by zachować styl sarabandy, ale nie trzymać się go ściśle. Sarabanda to taniec wykorzystywany w dawnych suitach. Kompozytor najpierw określił tempo i charakter wykonania, a potem wyjaśnił, jak dokładnie przestrzegać tanecznego stylu. Tytuł poświęcony Rameau i odniesienie do sarabandy nawiązują do dawnej muzyki, lecz pianista wykonuje ten utwór według nut i wskazówek Debussy’ego. W partyturze obok siebie widnieją nazwa dawnego tańca i życzenie kompozytora, by swobodnie potraktować jego formę.
Po wysłaniu cyklu Debussy zapytał wydawcę Jacques’a Duranda, czy sam spróbował zagrać trzy utwory. Następnie wyraził nadzieję, że jego kompozycje znajdą miejsce w literaturze fortepianowej obok Schumanna i Chopina. Twórca, który umieścił nazwisko poprzednika w tytule, czekał zarazem na publikację i ocenę własnej muzyki. W tym liście nie wyjaśniał obszernie powodów hołdu dla Rameau, ale pisał o tym, jak dobrze pasują do siebie trzy właśnie ukończone utwory i jak mogą zostać przyjęte.
Zanim wysłał partyturę, wprowadził poprawki. W sierpniu 1905 roku zawiadomił Duranda, że prześle trzy utwory w następnym tygodniu, lecz zmienił plany, ponieważ nie był zadowolony z „Odbić w wodzie”. Wyjaśnił, że napisze inny utwór uwzględniający nowe odkrycia harmoniczne, i wysłał cykl pod koniec tego samego miesiąca. Do ostatniej chwili sprawdzał więc pierwszy utwór, który miał ukazać się wraz z hołdem dla Rameau. Na listach Mahiny na lunch i kolację jest „Hołd dla Rameau” w wykonaniu Michelangelego. To kompozycja z cyklu, w którym Debussy poprawiał wszystkie trzy utwory i przygotowywał je do publikacji.
Debussy pisze na fortepian i opracowuje partyturę opery
Choć utwór składa hołd Rameau, trudno uznać go za nową kompozycję zbudowaną z dosłownego przeniesienia stylu poprzednika. Wpisując jego nazwisko do tytułu, Debussy napisał własną muzykę fortepianową. Wrażenie po wysłuchaniu opery Rameau, wskazówki wykonawcze wspominające dawny taniec i ukończony utwór Debussy’ego następują po sobie. Wysoko oceniając muzykę poprzednika, w nowej kompozycji wykorzystał własne harmonie i środki fortepianowego wyrazu.


W 1905 roku Debussy opublikował własny cykl fortepianowy, a w 1908 roku ukazały się „Święta Polihymnii” Rameau w jego opracowaniu. Tak jak Saint-Saëns, d’Indy, Dukas i Guilmant uczestniczący w wydaniu dzieł zebranych, czytał i porządkował dawną partyturę. Nadal pisał więc utwory fortepianowe i przygotowywał operę poprzednika do druku. Po pełnej podziwu recenzji Rameau poświęcał czas własnym kompozycjom oraz redakcji nut. Zainteresowanie wyrażone na piśmie po wysłuchaniu wykonania kontynuował w różnych rodzajach publikacji.
Człowiek własnej epoki odnaleziony w przeszłości
W 1915 roku Debussy napisał Sonatę na flet, altówkę i harfę. Również w niej kontynuował zainteresowanie dawną francuską muzyką. Minęło dziesięć lat od publikacji „Hołdu dla Rameau”. Zamiast fortepianu solo pojawił się kameralny zespół trzech instrumentów, lecz odwołania do wcześniejszych epok trwały. Po fortepianowym hołdzie dla Rameau i opracowaniu jego opery Debussy stworzył nową kompozycję kameralną.
W operze, której Debussy słuchał z widowni w 1903 roku, płakała postać po utracie ukochanej osoby. W recenzji kompozytor napisał, że ten smutek rozumieją również ludzie jego czasów. W partyturze fortepianowej wysłanej wydawcy w 1905 roku umieścił nazwisko Rameau oraz wskazówkę dotyczącą stylu sarabandy. Durandowi wyraził także nadzieję, że te trzy utwory mogą stanąć obok Schumanna i Chopina. Debussy zapisał powody zachwytu nad dawną muzyką, a po ukończeniu nowej czekał na wykonania i druk. Nazwisko szanowanego poprzednika pozostało w drugim utworze nowego cyklu fortepianowego.
Muzyka, której słuchamy w Mahinie
W muzycznej kolekcji Mahiny jest także „Hołd dla Rameau” w wykonaniu Michelangelego. Gdy zabrzmi ten utwór, można opowiedzieć sobie historię o tym, jak Debussy za pomocą muzyki fortepianowej wyraził szacunek dla kompozytora żyjącego długo przed nim.





