در این مقاله
  1. آشنایی دوباره با رامو در سالن اجرای سال 1903
  2. بحث بر سر نخستین اپرا و مجموعه آثار رامو
  3. موسیقی‌ای که از ساراباند بهره می‌گیرد و آزادانه با آن رفتار می‌کند
  4. دبوسی در مقام آهنگساز پیانو و ویراستار نت‌های اپرا
  5. هم‌عصری که در گذشته پیدا شد
  6. موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

پاسخ کوتاه

دبوسی در سال 1903، پس از شنیدن اپرای «کاستور و پولوکس» رامو، نقدی تحسین‌آمیز در روزنامه «ژیل بلاس» نوشت. دو سال بعد، دفتر اول مجموعه پیانویی «تصاویر» را تکمیل کرد. نخستین قطعه «بازتاب‌ها در آب»، دومین قطعه «بزرگداشت رامو» و آخرین قطعه «حرکت» بود. او نام یک آهنگساز قدیمی فرانسوی را میان دو قطعه‌ای قرار داد که نام آب و حرکت را داشتند. در این مجموعه که در اکتبر 1905 منتشر شد، دبوسی سه قطعه برای یک پیانو ارائه کرد. دومین قطعه را که برای آن خصلت یک ساراباند آهسته را تعیین کرده بود، به رامو اختصاص داد.

مطالعه عمیق‌تر

آشنایی دوباره با رامو در سالن اجرای سال 1903

دبوسی دو پرده نخست «کاستور و پولوکس» را در اسکولا کانتوروم پاریس شنید. نقدی که در روزنامه «ژیل بلاس» نوشت، بعدها در «مسیو کروش» گرد آمد. او در آن نوشته محل اجرا و بخش‌هایی را که شنیده بود مشخص کرد. تجربه شنیدن این اجرا در اوایل 1903 و بازنگری او در ارزش موسیقی رامو، با نوشتن بعدی «بزرگداشت رامو» ارتباطی دارد که می‌توان بررسی کرد.

در بخش مربوط به مراسم خاک‌سپاری کاستور، توجه دبوسی بیش از جامه‌ها و کلاه‌خودهای باستانی شخصیت‌ها، به کسانی بود که گریه می‌کردند. او در شخصیت‌های اپرا اندوهی یافت که برای خودش و شنوندگان هم‌دوره‌اش آشنا بود. در ارزیابی تک‌گویی پولوکس نوشت که تفاوت زمان و مکان را فراموش کرده و رامو را همچون یک هم‌عصر احساس کرده است. دبوسی در توضیح تأثیری که اجرا بر او گذاشته بود، شیوه بیان احساس شخصیت‌ها را بیش از قدمت تاریخ آهنگسازی ارزشمند دانست. برای او رامو هم نامی نماینده فرانسه قدیم و هم آهنگسازی بود که باید دوباره آثارش را اجرا کرد و شنید.

در همان دوره، در فرانسه تلاش‌هایی برای احیا و انتشار نت‌های رامو جریان داشت. فرانسیس مانیار در سال 1894 در روزنامه «لو فیگارو» خواستار انجام این کار شد. انتشارات دوران از سال بعد انتشار مجموعه آثار را آغاز کرد. برای اجرای آثار قدیمی، نوازندگان به نت‌های قابل خواندن نیاز داشتند. پیشنهاد روزنامه به طرحی برای ویرایش تبدیل شد که آهنگسازان و ناشر با هم آن را پیش بردند و آثار سازهای کلاویه‌دار و اپراها را در جلدهای جدا سامان دادند. ناشر و ویراستاران منابعی آماده می‌کردند تا دیگر نوازندگان نیز به موسیقی رامو که دبوسی در سالن اجرا شنیده بود دسترسی داشته باشند.

بحث بر سر نخستین اپرا و مجموعه آثار رامو

نخستین اپرای رامو، «هیپولیت و آریسی»، در 1 اکتبر 1733 در پاریس اجرا شد. او آن زمان پنجاه سال داشت و بیشتر به‌عنوان نظریه‌پرداز هارمونی شناخته می‌شد. اپرا موفق شد، اما درباره موسیقی آن نیز بحث درگرفت. آهنگسازی که بعدها در بحث سنت موسیقی فرانسه نامش مطرح شد، از همان نخستین اپرا با ارزیابی‌های متفاوت شنوندگان روبه‌رو بود. در کارنامه رامویی که دبوسی به او احترام می‌گذاشت، هم فعالیت نویسنده‌ای که نظریه را سامان داده بود وجود داشت و هم فعالیت آهنگسازی که موسیقی تازه را روی صحنه ارائه می‌کرد.

هارپسیکورد فرانسوی ساخته لویی بلو در سال 1742.
هارپسیکورد فرانسوی ساخته لویی بلو در سال 1742.

رامو برای اجراهای دوباره «هیپولیت و آریسی» آن را اصلاح کرد. نسخه‌هایی که برای اجراهای 1742 و 1757 بازنگری شدند، باقی مانده‌اند. حتی در اپرایی با یک عنوان، محتوای اجرا با انتخاب نسخه‌ای که آهنگساز در دوره‌ای مشخص اصلاح کرده است تغییر می‌کند. اپرا کومیک برای تولید سال 2020 خود از نسخه 1757 استفاده کرد.

صفحه عنوان کتاب نظریه هارمونی رامو که در سال 1722 منتشر شد.
صفحه عنوان کتاب نظریه هارمونی رامو که در سال 1722 منتشر شد.

دبوسی نیز در مجموعه آثار رامو که انتشارات دوران منتشر می‌کرد، به‌عنوان ویراستار همکاری داشت. سن‌سانس آثار کلاویه‌ای جلد اول را که در 1895 منتشر شد بر عهده گرفت و در جلدهای اپرا، دَندی، دوکا و گیمان مشارکت کردند. «جشن‌های پلیمنیا» با ویرایش دبوسی در 1908 منتشر شد. او پس از ادای احترام به پیشکسوت خود در عنوان قطعه پیانویی سال 1905، انتشار نت‌های اپرای او را نیز بر عهده گرفت. در مجموعه‌ای که ناشر و چند موسیقی‌دان کار آن را تقسیم کرده بودند، دبوسی اثری مشخص را خواند و سامان داد. توجه او به رامو از نقد و آهنگسازی به ویرایش نت‌ها نیز ادامه یافت.

آهنگسازان همکار او نیز موسیقی قدیمی فرانسه را در آثار خود به کار می‌گرفتند. دوکا بر تمی از رامو واریاسیون‌های پیانویی نوشت و راول در عنوان «آرامگاه کوپرن» نام کوپرن را آورد. پیرامون دبوسی نیز تلاش برای گنجاندن نام و موسیقی آهنگسازان پیشین در آثار تازه ادامه داشت. دوکا بر تم پیشکسوت خود واریاسیون ساخت و دبوسی یک قطعه مستقل پیانویی را به رامو اختصاص داد. آهنگسازان یک دوره، موسیقی‌دانان گذشته را به یاد می‌آوردند، اما عنوان و قالب آثارشان را متفاوت انتخاب می‌کردند. در هر اثر، شخصی که بزرگ داشته می‌شد و نوع موسیقی‌ای که نوشته می‌شد، به شکلی متفاوت با هم ارتباط داشتند.

موسیقی‌ای که از ساراباند بهره می‌گیرد و آزادانه با آن رفتار می‌کند

دفتر اول «تصاویر» به ترتیب شامل «بازتاب‌ها در آب»، «بزرگداشت رامو» و «حرکت» است. دبوسی در سال 1905 این سه قطعه را تمام کرد و به‌صورت یک مجموعه پیانویی منتشر کرد. میان دو قطعه با عنوان آب و حرکت، نام آهنگسازی را قرار داد که واقعاً زندگی کرده بود. در عنوان قطعه میانی واژه‌ای برای ادای احترام آورد و در دو سوی آن آثاری با خصلت‌های متفاوت گذاشت. این مجموعه را پس از نوشتن و اصلاح هر سه قطعه برای دوران فرستاد. دبوسی که از یک اپرای قدیمی تأثیر گرفته بود، موسیقی بزرگداشت رامو را به‌عنوان بخشی از مجموعه تازه‌ای برای ساز کلاویه‌دار منتشر کرد.

دبوسی در نت‌ها خواست که قطعه آهسته و با سنگینی نواخته شود. همچنین نوشت که اجرا در سبک ساراباند باشد، اما پیروی از آن سخت‌گیرانه نباشد. ساراباند نام رقصی است که در سوئیت‌های قدیمی به کار می‌رفت. آهنگساز در این نت‌ها ابتدا سرعت و خصلت اجرا را تعیین و سپس میزان پیروی از سبک رقص را توضیح داد. عنوان بزرگداشت رامو و تعبیر ساراباند به موسیقی گذشته اشاره می‌کنند، اما نوازنده این قطعه پیانویی را بر اساس نت‌ها و دستورهای خود دبوسی اجرا می‌کند. نام رقص قدیمی و خواست آهنگساز برای برخورد آزاد با قالب آن، در کنار هم در نت‌ها نوشته شده‌اند.

دبوسی پس از فرستادن مجموعه، از ژاک دوران، ناشر، پرسید که آیا شخصاً این سه قطعه را نواخته است. سپس امیدوارانه نوشت که آثارش در کنار آثار شومان و شوپن جایگاهی در ادبیات پیانو خواهند یافت. کسی که نام آهنگساز پیشکسوت را در عنوان آورده بود، هم‌زمان منتظر انتشار و ارزیابی آثار خودش نیز بود. او در این نامه، به جای شرح طولانی دلیل بزرگداشت رامو، درباره هماهنگی سه قطعه تازه‌تمام‌شده و ارزیابی‌ای که ممکن بود دریافت کنند سخن گفت.

پیش از فرستادن نت‌ها، بازنگری‌هایی انجام شد. دبوسی در اوت 1905 به دوران خبر داد که هفته بعد سه قطعه را می‌فرستد، اما چون از «بازتاب‌ها در آب» راضی نبود، برنامه را تغییر داد. او توضیح داد که قطعه دیگری با بازتاب کشف هارمونی‌های تازه خواهد نوشت و در پایان همان ماه مجموعه را فرستاد. تا آخر، نخستین قطعه‌ای را که در کنار بزرگداشت رامو منتشر می‌شد بررسی کرد. در فهرست موسیقی ناهار و شام ماهینا، «بزرگداشت رامو» با نوازندگی میکلانجلی قرار دارد. این اثر بخشی از کار دبوسی برای اصلاح هر سه قطعه و آماده کردن انتشار آن‌ها بود.

دبوسی در مقام آهنگساز پیانو و ویراستار نت‌های اپرا

این اثر به رامو ادای احترام می‌کند، اما دشوار است آن را قطعه‌ای بدانیم که سبک موسیقی او را عیناً گرفته و اثری تازه ساخته است. دبوسی نام پیشکسوت را در عنوان آورد و موسیقی پیانویی خودش را نوشت. تجربه تأثر از شنیدن اپرای رامو، دستور اجرایی با اشاره به رقص قدیمی و قطعه پیانویی کامل‌شده دبوسی، در پی هم قرار می‌گیرند. دبوسی که موسیقی پیشکسوت را ارزشمند می‌دانست، در اثر تازه از آکوردها و بیان پیانویی خودش استفاده کرد.

کلود دبوسی در عکسی از عکاسخانه نادار.
کلود دبوسی در عکسی از عکاسخانه نادار.
صفحه عنوان نخستین مجموعه هارپسیکورد رامو که در سال 1706 منتشر شد.
صفحه عنوان نخستین مجموعه هارپسیکورد رامو که در سال 1706 منتشر شد.

دبوسی در 1905 قطعه‌های پیانویی خود را منتشر کرد و در 1908 اپرای رامو، «جشن‌های پلیمنیا»، با ویرایش او انتشار یافت. او مانند سن‌سانس، دَندی، دوکا و گیمان که در مجموعه آثار مشارکت داشتند، نت‌های قدیمی را خواند و سامان داد. نوشتن قطعه پیانویی و انتشار اپرای پیشکسوت، هر دو در کار او ادامه یافت. پس از نوشتن نقد تحسین‌آمیز درباره رامو، دبوسی برای آهنگسازی خود و ویرایش نت‌ها وقت گذاشت. علاقه‌ای را که پس از شنیدن اجرا در نوشته بیان کرده بود، با دو نوع متفاوت از انتشار دنبال کرد.

هم‌عصری که در گذشته پیدا شد

دبوسی در سال 1915 سونات برای فلوت، ویولا و هارپ را نوشت. در این سونات نیز توجه به موسیقی قدیمی فرانسه را ادامه داد. ده سال از انتشار «بزرگداشت رامو» گذشته بود. ترکیب سازی از پیانوی تنها به موسیقی مجلسی برای سه ساز تغییر کرد، اما کار با ارجاع به موسیقی دوره‌های پیشین ادامه یافت. پس از قطعه پیانویی بزرگداشت رامو و ویرایش اپرای او، دبوسی موسیقی مجلسی تازه‌ای نوشت.

در اپرایی که دبوسی در سال 1903 از میان تماشاگران شنید، شخصیتی بر مرگ فردی محبوب می‌گریست. او در نقد خود نوشت که این اندوه برای مردم روزگار خودش نیز قابل درک است. در قطعه پیانویی که در 1905 برای ناشر فرستاد، نام رامو و دستور اجرای سبک ساراباند را آورد. همچنین به دوران امید خود را گفت که این سه قطعه بتوانند در کنار شومان و شوپن قرار بگیرند. دبوسی دلیل تحسین موسیقی قدیمی را در نوشته ثبت کرد و پس از تکمیل موسیقی تازه، منتظر اجرا و انتشار آن ماند. نام پیشکسوتی که به او احترام می‌گذاشت، در دومین قطعه مجموعه پیانویی تازه باقی ماند.

موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

در میان موسیقی‌های ماهینا، «بزرگداشت رامو» با نوازندگی میکلانجلی نیز وجود دارد. هنگام پخش این قطعه، می‌توانید درباره این موضوع گفت‌وگو کنید که دبوسی با یک اثر پیانویی به موسیقی‌دانی که بسیار پیش از او زندگی می‌کرد احترام گذاشت.