Ushbu maqolada
  1. Stadler uchun kengaytirilgan diapazon
  2. Dastlabki nashrlar va 1802-yilgi taqriz
  3. Meyer tanlagan basset klarnet
  4. Orkestr a’zosidan yakkaxon ijrochigacha
  5. Ikki solo partiyani birga beradigan zamonaviy nashr
  6. Mahinada tinglanadigan musiqa

Qisqa javob

Mozartning K.622 klarnet konserti Anton Stadlerning past diapazoni kengaytirilgan cholg‘usi uchun yozilgan. Tugallangan qo‘lyozma partitura bizgacha yetib kelmagan. Vafotidan keyingi dastlabki nashrlarda solo partiya oddiy klarnetga moslashtirilgan. Hozir basset klarnet uchun nusxa tayyorlaydigan muharrirlar saqlangan qo‘lyozma parchasi, bosma notalar va 1802-yilgi taqrizni solishtirib, yo‘qolgan past notalarni tiklaydi.

Batafsil o‘qish

Stadler uchun kengaytirilgan diapazon

Mozart 1791-yilda Anton Stadler uchun K.622 klarnet konsertini yozdi. Oldin K.581 klarnet kvintetini ham unga bag‘ishlagan edi. Kvintetda to‘rtta torli cholg‘u va klarnet, konsertda esa orkestr va solo klarnet ishlatiladi. Stadler kamer asarda kam sonli torli cholg‘uchilar bilan, konsertda katta orkestr oldida yakkaxon chalish uchun tayyorlangan partiyani oldi. Mozart ayni ijrochining cholg‘usini ikki xil ansamblda qo‘llab, klarnet va torli cholg‘ular birga chaladigan musiqa yozdi.

Basset klarnetning notalarda yoziladigan diapazoni. Quyidagi kichik notalar oddiy klarnet chiqara olmaydigan past tovushlarni ko‘rsatadi.
Basset klarnetning notalarda yoziladigan diapazoni. Quyidagi kichik notalar oddiy klarnet chiqara olmaydigan past tovushlarni ko‘rsatadi.

Stadler klarnetida past midan ham pastroq mi bemol, re, do diyez va do degan yana to‘rtta nota bor edi. Diapazon Stadler uchun kengaytirilgani tufayli yakkaxon oldingidan pastroq notalarni chala olardi. Bugun bu cholg‘u basset klarnet deb ataladi. Oddiy klarnetning eng past notasidan to‘rtta yarim ton pastga tushishi sababli bastakor o‘sha diapazonda kuy yozishi mumkin edi. Notalardagi past doni chalish uchun aynan shu tovushni chiqara oladigan cholg‘u zarur. To‘rtta qo‘shimcha nota asl solo partiya bilan keyingi nashrlar o‘rtasidagi farqlarga bevosita bog‘liq.

Dastlabki qo‘lyozma parchasi sol tonalligidagi bassetgorn uchun musiqa sifatida boshlangan. Parchani davom ettirar ekan, Mozart solo cholg‘uni lya tonalligidagi basset klarnetga almashtirmoqchi bo‘lgan; buning izlari qo‘lyozmada qolgan. Bassetgorn uchun dastlabki fikr bilan lya major konsertning tugallangan shakli orasida o‘zgarishlar bo‘lgan. Parchada bastakorning o‘zi yozgan notalar saqlangan. To‘liq partiturasining qo‘lyozmasi yo‘qolgan konsertning solo partiyasini o‘rganishda muharrirlar foydalanadigan ushbu material dastlab tanlangan cholg‘uning keyinchalik almashtirilganini ko‘rsatadi.

Dastlabki nashrlar va 1802-yilgi taqriz

1801–1802-yillar atrofida uch nashriyot konsertning alohida partiyalarini chop etdi. Uchalasi ham basset diapazonini olib tashlab, oddiy klarnetga mo‘ljallangan solo partiyani berdi. Stadlerning kengaytirilgan cholg‘usi uchun yozilgan asar torroq diapazonli cholg‘uda ham ijro etish mumkin bo‘lgan shaklga o‘zgartirilgan edi. Mozart vafotidan keyin konsertni chalmoqchi bo‘lgan musiqachilar ushbu bosma notalardan foydalanishi mumkin edi. Asar bosma yo‘l bilan tarqalganda, past notalar boshqa registrga ko‘chirilgan solo partiya ham tarqaldi.

1794-yil 21-martda Rigada o‘tgan Stadler konserti dasturi. Unda basset klarnet rasmi bor.
1794-yil 21-martda Rigada o‘tgan Stadler konserti dasturi. Unda basset klarnet rasmi bor.

1802-yilgi taqriz muallifi konsert past dogacha chala oladigan klarnet uchun yozilganini qayd etdi. Nashrdagi solo partiyaning bir necha jumlasini pastroq oktavada chalish kerakligini aytib, Adagiodagi o‘zgartirishlarni ham tilga oldi. Bu taqriz past notalarni tiklab, yangi nota nashri tayyorlashda foydalanish mumkin bo‘lgan o‘sha davr guvohligidir. Dastlabki bosma notalarni o‘qigan taqrizchi ham asl cholg‘u diapazoni bilan bosma solo partiya o‘rtasidagi farqni bilgan. Hozir muharrir bosma notalarni ushbu mulohazalar bilan solishtirib, qaysi jumlalardagi nota balandligi o‘zgarganini tekshiradi.

Valentine Metzler XVIII asr oxiri yoki XIX asr boshida yasagan klarnet.
Valentine Metzler XVIII asr oxiri yoki XIX asr boshida yasagan klarnet.

Saqlangan materiallar turli ma’lumotlarni beradi. Qo‘lyozma parchasida Mozart yozgan va tuzatgan izlar, vafotidan keyingi nashrda esa oddiy klarnetga mo‘ljallangan solo partiya bor. Davr taqrizida past dogacha tushadigan cholg‘u va o‘zgartirilgan jumlalar izohlangan. Hozir qo‘lyozma parchasi va davr taqrizining nusxalarini ham birga beradigan nota nashrlari chiqdi. Ijrochi yangi bosilgan notalarni o‘qish bilan birga tahrirda ishlatilgan eski materiallarni ham ko‘rishi mumkin. Turli davrlardagi materiallar bir nashrda jamlanib, solo partiyaning qanday yetib kelganini tushuntiradi.

Meyer tanlagan basset klarnet

Sabine Meyerning Hans Vonk boshchiligidagi Staatskapelle Dresden bilan yozgan albomida basset klarnet ishlatilgani aniq ko‘rsatilgan. Meyer past midan quyida yana to‘rtta notasi bor cholg‘uni tanladi. Oddiy klarnet ayni balandlikda chiqara olmaydigan past jumlalarni shu cholg‘uda chaldi. Meyer Stadler uchun yozilgan konsertni zamonaviy kengaytirilgan cholg‘uda yozdirdi. Staatskapelle Dresden orkestr partiyasini chalib, Vonk dirijyorlik qilgan paytda Meyer Mozart Stadlerga yozgan past diapazonli solo partiyani bajardi.

Stadler basset klarnetiga qarab tayyorlangan nusxa.
Stadler basset klarnetiga qarab tayyorlangan nusxa.

Meyer asarning soddaligi bilan chuqur his-tuyg‘ularini birgalikda tilga olib, uni dinga qiyosladi. Bu ijrochining konsert haqidagi shaxsiy izohidir. Basset klarnetni tanlab, past notalarni qayta ijro etgan musiqachi asarda his qilgan kechinmalarini so‘z bilan ham ifodaladi. Tanlangan basset klarnet past notalarni chala oladigan cholg‘u, u aytgan soddalik esa asar xususiyatiga berilgan bahodir. Meyer solo partiya diapazoniga mos cholg‘u tayyorlab, shu cholg‘uda asarni qanday ifodalashni o‘ylagan.

Ikkinchi qism Adagio dastlab taqdim etilgan mavzu o‘rta bo‘limdan so‘ng qaytadigan A-B-A shaklida tuzilgan. Dastlabki kuy va unga qarama-qarshi o‘rta bo‘limdan keyin ayni mavzu yana chalinadi. Solo kuy taqdim etilib, boshqa bo‘limga o‘tiladi, keyin oldingi musiqa qaytadi. Yakkaxon bilan birga orkestr ham chaladi. Tarkibga fleyta, fagot, valtorna va torli cholg‘ular kiradi. Ushbu sekin qismda ham solo kuyni yakkaxon chaladigan joylar bilan orkestr birgalikda qatnashadigan joylar notalarda alohida belgilangan.

Orkestr a’zosidan yakkaxon ijrochigacha

Karajan Meyerni Berlin filarmoniyasiga ishga olmoqchi bo‘ldi, orkestr a’zolari esa qarshi chiqdi. Dirijyor tanlagan ijrochini orkestr qabul qilishi masalasida ikki tomon fikri to‘qnashdi. Uni ishga olmoqchi bo‘lgan dirijyor bahosi bilan yonma-yon ishlaydigan musiqachilar qarori farq qildi. Konsert yakkaxoni sifatida tanilgan Meyer orkestr klarnetchisi bo‘lib ham ishlagan. Orkestr ichida boshqa puflama va torli cholg‘ular bilan ovozni moslashtirib, qolgan a’zolar ijrosi bilan birga o‘z partiyasini chalishi kerak edi. Uning ishga kirish jarayonida dirijyor va a’zolarning ijrochi tanlash usuli ham turlicha ekani ko‘rindi.

Meyer Stuttgartda Otto Hermann, Hannoverda esa Hans Deinzer qo‘lida ta’lim oldi. Bavariya radiosi simfonik orkestri va Berlin filarmoniyasida ishlagach, konsert yakkaxoni sifatidagi faoliyatini kengaytirdi. Vena filarmoniyasi, Chicago Symphony va Tokiodagi NHK simfonik orkestri kabi turli jamoalar bilan chiqdi. Bir orkestrda klarnet partiyasini chalgan musiqachi keyinchalik turli dirijyor va orkestrlar bilan solo partiyalarni ijro etdi. Hans Vonk boshchiligidagi Staatskapelle Dresden bilan Mozart yozuvi ham shu hamkorliklardan biridir.

Yakkaxon faoliyati bilan birga oilaviy kamer musiqani ham davom ettirdi. Meyer 1983-yilda eri Reiner Wehle va akasi Wolfgang Meyer bilan Trio di Clarone tuzdi. Ular Mozartning kam tanilgan asarlari hamda zamonaviy musiqani ijro etdi. Jaz klarnetchisi Michael Riessler bilan yangi konsertlar ham tayyorladi. Orkestr oldida konsert chaladigan yakkaxon yaqin ikki hamkasbi bilan kichik ansambl tuzdi. Mozart va zamonaviy bastakorlarning asarlarini bir kamer ansambl repertuariga kiritdi.

Ikki solo partiyani birga beradigan zamonaviy nashr

Basset klarnet va oddiy klarnet uchun ikkala solo partiyani ham beradigan zamonaviy nashrlar bor. Ijrochi o‘z cholg‘usiga mos partiyani tanlay oladi. Ayni konsert uchun ikki solo partiya, qo‘lyozma parchasi va 1802-yilgi taqriz birga beriladi. Past notalar tiklangan nusxaning asoslari bilan oddiy klarnetda tarqalgan ijro notalari bir nashrga jamlangan. Bir partiya asl diapazonni tiklab chalish uchun, ikkinchisi esa diapazoni cheklanganroq cholg‘uda chalish uchun tayyorlangan.

Meyerga yangi musiqa yozgan bastakorlar ham ko‘p. U Jean Françaix, Edison Denisov, Toshio Hosokawa va Péter Eötvös asarlarini ijro etdi. Saqlangan eski materiallar asosida tiklangan Mozart solo partiyasini chalish bilan birga, o‘z cholg‘usi uchun yangi yozilgan musiqani ham tayyorladi. Mozart Stadler cholg‘usi uchun asar yaratgani kabi, keyingi bastakorlar ham muayyan ijrochi bilan hamkorlik qildi. Meyer konsertlarida oldin nashr etilgan konsertlar va zamondoshlar uning uchun yozgan asarlar birga o‘rin oldi.

1791-yil kuzida Stadler Pragada Mozartning La clemenza di Tito operasi ilk ijrosida qatnashdi. Ikki ariyaning solo partiyalarida basset klarnet va bassetgorn ishlatildi. Mozart operada qo‘shiqchilar bilan birga Stadler cholg‘usi ham chalinishi uchun yozdi. O‘sha yil konsertda uni orkestr oldidagi yakkaxon sifatida chiqardi. Qo‘shiqchi bilan birga chalganda ham, cholg‘u konsertini ijro etganda ham kengaytirilgan diapazondan foydalandi. Stadler chiqara oladigan past notalar uchun yozilgan musiqa opera sahnasida va konsertning solo partiyasida saqlanib qoldi.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahinada eshittiriladigan Mozart klarnet konsertining Adagiosi Sabine Meyer ijrosidadir. Asar yana yangraganda, kuy bilan birga klarnetning past notalariga ham quloq tuting. Shu tariqa Mozart Stadler cholg‘usi uchun tayyorlagan diapazonni eslab tinglashingiz mumkin.