در این مقاله
  1. گستره صوتی افزوده برای ساز اشتادلر
  2. نسخه‌های چاپی اولیه و نقد سال 1802
  3. کلارینت باست انتخاب‌شده توسط مایر
  4. از عضویت در ارکستر تا تکنوازی
  5. نسخه‌های امروزی با دو پارت تکنوازی
  6. موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

پاسخ کوتاه

کنسرتوی کلارینت موتسارت، K.622، برای ساز آنتون اشتادلر نوشته شد که گستره بیشتری در منطقه بم داشت. پارتیتور کامل به خط آهنگساز باقی نمانده است. در نسخه‌های چاپی اولیه که پس از مرگ او منتشر شدند، بخش تکنوازی را برای کلارینت معمولی تغییر دادند. امروزه ویراستارانی که نسخه کلارینت باست را آماده می‌کنند، با مقایسه قطعه دست‌نویس باقی‌مانده، نت‌های چاپی و نقد سال 1802، نت‌های بم گمشده را بازسازی می‌کنند.

مطالعه عمیق‌تر

گستره صوتی افزوده برای ساز اشتادلر

موتسارت در سال 1791 کنسرتوی کلارینت K.622 را برای آنتون اشتادلر نوشت. پیش‌تر کوئینتت کلارینت K.581 را نیز برای او نوشته بود. در کوئینتت، چهار ساز زهی و کلارینت حضور دارند و در کنسرتو، ارکستر با کلارینت تکنواز همراه می‌شود. اشتادلر در موسیقی مجلسی با گروه کوچکی از نوازندگان زهی می‌نواخت و در کنسرتو، بخشی دریافت کرد که برای تکنوازی در برابر یک ارکستر بزرگ آماده شده بود. موتسارت ساز همان نوازنده را در دو نوع گروه‌نوازی به کار گرفت و برای اجرای مشترک کلارینت و سازهای زهی موسیقی نوشت.

گستره نت‌نویسی کلارینت باست. نت‌های کوچک پایین، نت‌های بمی را نشان می‌دهند که کلارینت معمولی نمی‌تواند تولید کند.
گستره نت‌نویسی کلارینت باست. نت‌های کوچک پایین، نت‌های بمی را نشان می‌دهند که کلارینت معمولی نمی‌تواند تولید کند.

کلارینت اشتادلر در زیر می بم، چهار نت دیگر داشت: می‌بمل، ر، دو‌دیز و دو. گسترش دامنه ساز او به تکنواز امکان می‌داد نت‌هایی بم‌تر از قبل بنوازد. این همان سازی است که امروزه کلارینت باست نامیده می‌شود. ساز می‌توانست چهار نیم‌پرده پایین‌تر از بم‌ترین نت کلارینت معمولی برود و آهنگساز در آن منطقه ملودی بنویسد. برای اجرای نت دو بم در پارت، به سازی نیاز است که بتواند آن را تولید کند. این چهار نت مستقیماً با بخش‌هایی ارتباط دارند که پارت تکنوازی اصلی و نسخه‌های چاپی بعدی در آن‌ها تفاوت دارند.

قطعه دست‌نویس اولیه با موسیقی برای باست‌هورن در سل آغاز می‌شود. موتسارت هنگام ادامه نگارش، قصد داشت ساز تکنواز را به کلارینت باست در لا تغییر دهد و نشانه‌های این تصمیم در دست‌نوشته باقی مانده است. بنابراین، میان طرحی که با باست‌هورن آغاز شد و شکل نهایی کنسرتو در لا ماژور، بازنگری رخ داد. در این قطعه، نت‌های نوشته‌شده به دست خود آهنگساز وجود دارند. این یکی از منابعی است که ویراستاران برای مطالعه بخش تکنوازی کنسرتویی با پارتیتور کامل گمشده استفاده می‌کنند و روند انتخاب نخستین ساز و تغییر بعدی آن را نشان می‌دهد.

نسخه‌های چاپی اولیه و نقد سال 1802

حدود سال‌های 1801 تا 1802، سه ناشر پارت‌های این کنسرتو را منتشر کردند. هر سه نسخه، گستره باست را حذف و بخش تکنوازی کلارینت معمولی را درج کردند. اثری که بر اساس ساز گسترش‌یافته اشتادلر نوشته شده بود، به نسخه‌ای تبدیل شد که با سازی دارای گستره محدودتر قابل اجرا بود. موسیقی‌دانانی که پس از مرگ موتسارت می‌خواستند کنسرتو را اجرا کنند، به این نت‌های چاپی دسترسی داشتند. در فرایند چاپ و انتقال اثر، بخش تکنوازی‌ای نیز منتقل شد که نت‌های بم آن به منطقه صوتی دیگری جابه‌جا شده بودند.

برنامه کنسرت اشتادلر در 21 مارس 1794 در ریگا، با تصویر کلارینت باست.
برنامه کنسرت اشتادلر در 21 مارس 1794 در ریگا، با تصویر کلارینت باست.

در سال 1802، یک منتقد نوشت که کنسرتو برای کلارینتی ساخته شده است که تا دو بم را می‌نوازد. او اشاره کرد که چند عبارت در پارت تکنوازی چاپ‌شده باید یک اکتاو پایین‌تر اجرا شوند و از تغییرهای آداجیو نیز سخن گفت. این نقد، شهادتی از همان دوره است که هنگام بازسازی نت‌های بم و آماده کردن نت‌های تازه می‌توان به آن مراجعه کرد. منتقدی که نسخه چاپی اولیه را خوانده بود نیز تفاوت میان گستره ساز اصلی و پارت تکنوازی چاپ‌شده را می‌شناخت. ویراستار امروزی با مقایسه نت‌های چاپی و این ملاحظات، بررسی می‌کند ارتفاع نت‌ها در کدام عبارت‌ها تغییر کرده است.

کلارینتی ساخته ولنتاین متسلر در پایان قرن هجدهم یا آغاز قرن نوزدهم.
کلارینتی ساخته ولنتاین متسلر در پایان قرن هجدهم یا آغاز قرن نوزدهم.

هر یک از منابع باقی‌مانده اطلاعات متفاوتی دارد. در قطعه دست‌نویس، رد نوشتن و اصلاح کردن موتسارت دیده می‌شود و در نسخه‌های پس از مرگ او، بخش تکنوازی قابل اجرا با کلارینت معمولی وجود دارد. نقد همان دوره توضیحی درباره سازی که تا دو بم می‌رود و عبارت‌های تغییرکرده حفظ کرده است. امروزه نسخه‌هایی از نت‌ها منتشر شده‌اند که بازتولید قطعه دست‌نویس و نقد آن دوره را نیز همراه دارند. با این ترتیب، نوازنده هنگام خواندن نت‌های تازه‌چاپ‌شده می‌تواند منابع قدیمیِ مورد استفاده در ویرایش را نیز ببیند. منابع دوره‌های متفاوت در یک نسخه گرد آمده‌اند تا چگونگی انتقال بخش تکنوازی را توضیح دهند.

کلارینت باست انتخاب‌شده توسط مایر

در آلبومی که سابینه مایر با اشتاتسکاپله درسدن به رهبری هانس فونک ضبط کرد، استفاده از کلارینت باست ذکر شده است. مایر سازی را انتخاب کرد که زیر می بم چهار نت دیگر داشت. او با آن عبارت‌های بمی را نواخت که کلارینت معمولی نمی‌تواند در همان ارتفاع اجرا کند. مایر کنسرتویی را که برای اشتادلر نوشته شده بود، با سازی گسترش‌یافته و امروزی ضبط کرد. در حالی که اشتاتسکاپله درسدن بخش ارکستری را اجرا می‌کرد و فونک رهبری می‌کرد، مایر بخش تکنوازی‌ای را بر عهده داشت که از منطقه بم نوشته‌شده به دست موتسارت برای اشتادلر استفاده می‌کند.

نمونه بازساخته‌شده بر اساس کلارینت باست اشتادلر.
نمونه بازساخته‌شده بر اساس کلارینت باست اشتادلر.

مایر از سادگی این اثر و احساسات عمیق آن با هم سخن گفته و آن را به دین تشبیه کرده است. این توضیح، دیدگاه خود نوازنده درباره کنسرتوست. نوازنده‌ای که با انتخاب کلارینت باست نت‌های بم را احیا کرد، احساس خود از اثر را نیز با کلمات بیان کرد. کلارینت باستِ انتخابی او سازی است که می‌تواند نت‌های بم را بنوازد و سادگی‌ای که او از آن سخن می‌گوید، ارزیابی خصلت اثر است. انتخاب مایر شامل آماده کردن سازی مناسب گستره پارت تکنوازی و اندیشیدن به بیان موسیقی‌ای بود که با آن ساز اجرا می‌کرد.

موومان دوم، آداجیو، ساختار A-B-A دارد: تم آغازین پس از بخش میانی بازمی‌گردد. پس از ملودی نخست و بخش میانی متضاد، همان تم دوباره نواخته می‌شود. ملودی تکنوازی ارائه می‌شود، موسیقی به بخشی دیگر می‌رود و سپس به آغاز بازمی‌گردد. ارکستر در کنار تکنواز حضور دارد. ترکیب سازها شامل فلوت، فاگوت، هورن و سازهای زهی است. در این موومان آهسته نیز، آهنگساز بخش‌هایی را که تکنواز به‌تنهایی ملودی را می‌نوازد و بخش‌هایی را که ارکستر با او همراه می‌شود، در نت‌ها مشخص کرده است.

از عضویت در ارکستر تا تکنوازی

کارایان می‌خواست مایر را در فیلارمونیک برلین استخدام کند، اما اعضای ارکستر مخالفت کردند. دو طرف بر سر پذیرش نوازنده‌ای که رهبر انتخاب کرده بود اختلاف داشتند. قضاوت رهبری که قصد استخدام او را داشت، با قضاوت اعضایی که قرار بود با او کار کنند متفاوت بود. مایر که به‌عنوان تکنواز کنسرتو شناخته می‌شود، به‌عنوان کلارینت‌نواز ارکستر نیز کار کرده بود. در یک ارکستر باید صدای خود را با دیگر سازهای بادی و زهی هماهنگ می‌کرد و پارتش را همراه بخش‌های دیگر اعضا می‌نواخت. روند استخدامی که او تجربه کرد، نشان‌دهنده اختلاف نظر رهبر و اعضا درباره شیوه انتخاب نوازنده نیز بود.

مایر در اشتوتگارت نزد اتو هرمان و در هانوفر نزد هانس داینزر آموزش دید. پس از کار در ارکستر سمفونیک رادیوی باواریا و فیلارمونیک برلین، فعالیت خود را به‌عنوان تکنواز کنسرتو گسترش داد. با ارکسترهای گوناگون از جمله فیلارمونیک وین، سمفونیک شیکاگو و ارکستر سمفونیک NHK توکیو اجرا کرد. نوازنده‌ای که پیش‌تر پارت کلارینت یک ارکستر را بر عهده داشت، با رهبران و ارکسترهای مختلف روبه‌رو شد و پارت تکنوازی را اجرا کرد. ضبط موتسارت با اشتاتسکاپله درسدن به رهبری هانس فونک نیز یکی از همین همکاری‌هاست.

او در کنار تکنوازی، موسیقی مجلسی با مشارکت خانواده را نیز ادامه داد. مایر در سال 1983 همراه همسرش، راینر وله، و برادر بزرگ‌ترش، ولفگانگ مایر، تریو دی کلارونه را تشکیل داد. آن‌ها آثار کمترشناخته‌شده موتسارت و موسیقی معاصر را اجرا کردند. همچنین با میشائل ریسلر، کلارینت‌نواز جاز، اجراهای تازه‌ای آماده کردند. تکنوازی که در برابر ارکستر کنسرتو می‌نواخت، با دو همکار نزدیک گروهی کوچک تشکیل داد. آثار موتسارت و آهنگسازان معاصر در فهرست اجراهای یک گروه مجلسی کنار هم قرار گرفتند.

نسخه‌های امروزی با دو پارت تکنوازی

برخی نسخه‌های امروزی هر دو پارت تکنوازی، برای کلارینت باست و کلارینت معمولی، را ارائه می‌کنند. نوازنده می‌تواند پارت مناسب ساز خود را انتخاب کند. برای یک کنسرتو دو پارت تکنوازی فراهم شده و قطعه دست‌نویس و نقد سال 1802 نیز همراه آن آمده‌اند. در یک نسخه، هم شواهد نسخه بازسازی‌شده نت‌های بم وجود دارد و هم نت‌های اجرایی‌ای که برای کلارینت معمولی منتقل شده‌اند. یک پارت گستره اصلی را برای اجرا احیا می‌کند و پارت دیگر برای سازی با دامنه صوتی محدودتر آماده شده است.

آهنگسازان متعددی نیز برای مایر موسیقی تازه نوشته‌اند. او آثار ژان فرانسِه، ادیسون دنیسوف، توشیو هوسوکاوا و پیتر اِتوش را اجرا کرده است. در کنار اجرای پارت تکنوازی موتسارت که بر اساس منابع قدیمی باقی‌مانده بازسازی شده، موسیقی تازه‌ای برای ساز خودش نیز آماده کرد. همان‌طور که موتسارت برای ساز اشتادلر آهنگ ساخت، آهنگسازان بعدی نیز با نوازنده‌ای مشخص همکاری کردند. در اجراهای مایر، هم کنسرتوی منتشرشده از گذشته حضور داشت و هم آثاری که آهنگسازان هم‌دوره برای او نوشته بودند.

اشتادلر در پاییز 1791 در نخستین اجرای اپرای موتسارت، «بخشندگی تیتوس»، در پراگ شرکت کرد. در بخش تکنوازی دو آریا، کلارینت باست و باست‌هورن به کار رفتند. موتسارت نوشت که ساز اشتادلر همراه خوانندگان اپرا اجرا شود. همان سال، در کنسرتو او را به‌عنوان تکنواز در برابر ارکستر قرار داد. هم هنگام همراهی با خواننده و هم در اجرای کنسرتوی سازی، از گستره ساز توسعه‌یافته استفاده شد. موسیقی نوشته‌شده برای نت‌های بمی که اشتادلر می‌توانست بنوازد، به این شکل هم در صحنه اپرا و هم در پارت تکنوازی کنسرتو باقی ماند.

موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

آداجیوی کنسرتوی کلارینت موتسارت که در ماهینا پخش می‌کنیم، با نوازندگی سابینه مایر است. بار دیگر که این قطعه را می‌شنوید، در کنار ملودی به نت‌های بم کلارینت نیز گوش بدهید. این شیوه‌ای برای شنیدن با توجه به گستره‌ای است که موتسارت برای ساز اشتادلر آماده کرده بود.