In dit artikel
Het korte antwoord
Mozart schreef zijn Klarinetconcert K.622 voor het instrument van Anton Stadler, dat een uitgebreid laag register had. De volledige autograaf is niet bewaard gebleven. In de vroege uitgaven die na Mozarts dood verschenen, werd de solopartij aangepast aan de gewone klarinet. Redacteuren die tegenwoordig een versie voor bassetklarinet voorbereiden, vergelijken het bewaard gebleven handschriftfragment, de gedrukte muziek en een recensie uit 1802 om de verloren lage tonen te reconstrueren.
Meer verdieping
Het uitgebreide register dat Mozart voor Stadler gebruikte
Mozart schreef het Klarinetconcert K.622 in 1791 voor Anton Stadler. Eerder had hij ook het Klarinetkwintet K.581 voor hem geschreven. In het kwintet speelt de klarinet met vier strijkinstrumenten; in het concert speelt een soloklarinet met een orkest. Voor de kamermuziek kreeg Stadler een partij waarin hij met een kleine groep strijkers samenspeelde. In het concert kon hij als solist voor een groter ensemble optreden. Mozart gebruikte het instrument van dezelfde speler in twee verschillende bezettingen en schreef muziek waarin de klarinet en de strijkers samen musiceren.

Stadlers klarinet had onder de lage E vier extra tonen: Es, D, Cis en C. Door dit uitgebreide register kon hij lager spelen dan op een gewone klarinet. Tegenwoordig noemen we zo'n instrument een bassetklarinet. Het reikt vier halve tonen onder de laagste toon van de gewone klarinet, zodat een componist ook in dat register melodieën kan schrijven. Om de lage C in de partituur te spelen, is een instrument nodig dat die toon daadwerkelijk kan voortbrengen. Deze vier tonen hangen rechtstreeks samen met de verschillen tussen de oorspronkelijke solopartij en de latere gedrukte versies.
Het vroege handschriftfragment begint als muziek voor een bassethoorn in G. Terwijl Mozart verder aan dit fragment werkte, wilde hij het solo-instrument vervangen door een bassetklarinet in A. In het handschrift zijn daarvan sporen te vinden. Tussen het eerste ontwerp voor bassethoorn en de uiteindelijke vorm van het concert in A groot veranderde Mozart dus zijn plannen. Het fragment bevat noten die hij zelf opschreef. Redacteuren gebruiken het als een van hun bronnen bij het onderzoek naar de solopartij van het concert, waarvan de volledige partituur verloren is gegaan. Het laat zien hoe Mozart zijn eerste keuze voor het instrument tijdens het schrijven herzag.
De vroege uitgaven en de recensie uit 1802
Rond 1801 en 1802 brachten drie uitgevers de afzonderlijke partijen van het concert uit. In alle drie de uitgaven verdween het bassetregister en werd een solopartij voor gewone klarinet opgenomen. Ze pasten het werk voor Stadlers uitgebreide instrument aan, zodat het ook op een klarinet met een kleiner register gespeeld kon worden. Musici die het concert na Mozarts dood wilden uitvoeren, konden zulke gedrukte partijen gebruiken. Terwijl het werk via de drukpers verder werd verspreid, werd ook een solopartij doorgegeven waarin de lage tonen naar een ander register waren verplaatst.

Een recensent schreef in 1802 dat het concert was gecomponeerd voor een klarinet die tot de lage C kon spelen. Hij wees erop dat verschillende passages in de gedrukte solopartij een octaaf lager moesten klinken en besprak ook wijzigingen in het Adagio. Zijn recensie is een getuigenis uit die tijd die redacteuren kunnen raadplegen wanneer zij de lage tonen in een nieuwe uitgave herstellen. De recensent die de vroege druk las, kende het verschil tussen het register van het oorspronkelijke instrument en de gedrukte solopartij. Tegenwoordig vergelijken redacteuren zijn opmerkingen met die partij om te onderzoeken waar de toonhoogte is gewijzigd.

De overgeleverde bronnen bevatten elk andere informatie. Het handschriftfragment toont wat Mozart opschreef en veranderde; de uitgaven van na zijn dood bevatten de solopartij voor gewone klarinet. De recensie uit die tijd beschrijft het instrument dat tot de lage C reikte en de passages die waren aangepast. Er zijn tegenwoordig ook muziekuitgaven waarin reproducties van zowel het handschriftfragment als de recensie zijn opgenomen. Zo kunnen spelers naast de nieuw gedrukte noten ook de oude bronnen bekijken die de redacteur gebruikte. Door documenten uit verschillende perioden samen te brengen, leggen zulke uitgaven uit hoe de solopartij is overgeleverd.
Meyers keuze voor de bassetklarinet
Bij de opname die Sabine Meyer maakte met de Staatskapelle Dresden onder leiding van Hans Vonk staat vermeld dat zij een bassetklarinet bespeelt. Meyer koos een instrument met vier extra tonen onder de lage E. Daarmee speelde zij de lage passages die een gewone klarinet niet op dezelfde toonhoogte kan uitvoeren. Ze nam het concert dat Mozart voor Stadler schreef op met een modern instrument met uitgebreid register. Terwijl de Staatskapelle Dresden de orkestpartij speelde en Vonk dirigeerde, vertolkte Meyer de solopartij met het lage register dat Mozart voor Stadler had gebruikt.

Meyer sprak over de eenvoud van het werk en de diepe gevoelens die het oproept, en vergeleek het met religie. Dat is haar eigen beschrijving van hoe zij het concert ervaart. De musicus die een bassetklarinet koos om de lage tonen weer te laten klinken, verwoordde ook de gevoelens die zij in het werk vond. Haar instrument maakt die lage tonen mogelijk; de eenvoud waarover zij sprak is haar oordeel over het karakter van de compositie. Meyer koos een instrument dat bij het register van de solopartij past en dacht tegelijk na over de expressie van het werk dat zij erop zou spelen.
Het tweede deel, Adagio, heeft een A-B-A-vorm: het thema uit het begin keert terug na een middengedeelte. Na de eerste melodie en een contrasterende passage klinkt hetzelfde thema opnieuw. De solist presenteert de melodie, gaat verder naar ander materiaal en keert daarna terug naar de openingsmuziek. Naast de solist speelt het orkest mee. De bezetting omvat fluiten, fagotten, hoorns en strijkers. Ook in dit langzame deel verdeelde Mozart de muziek tussen passages waarin de solist de melodie alleen speelt en passages waarin het orkest een gezamenlijke rol heeft.
Van orkestlid naar solist
Karajan wilde Meyer bij de Berliner Philharmoniker aanstellen, maar de orkestleden waren daartegen. De dirigent en het ensemble verschilden van mening over de toelating van de door hem gekozen musicus. Het oordeel van de dirigent die haar wilde aannemen kwam niet overeen met dat van de musici die met haar zouden werken. Meyer, bekend als solist in concerten, heeft ook als klarinettist in een orkest gewerkt. Binnen een ensemble moest zij haar klank afstemmen op andere blazers en strijkers en haar partij samen met die van haar collega's spelen. Het conflict rond haar aanstelling liet ook zien dat dirigent en orkestleden anders dachten over de keuze van een nieuwe musicus.
Meyer studeerde bij Otto Hermann in Stuttgart en bij Hans Deinzer in Hannover. Na haar werk bij het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks en de Berliner Philharmoniker bouwde zij haar loopbaan als concertsolist verder uit. Zij trad op met uiteenlopende orkesten, waaronder de Wiener Philharmoniker, het Chicago Symphony Orchestra en het NHK Symphony Orchestra in Tokio. Een musicus die eerder de klarinetpartij binnen één orkest speelde, ontmoette nu verschillende dirigenten en ensembles om als solist op te treden. Haar Mozartopname met de Staatskapelle Dresden onder Hans Vonk was een van die samenwerkingen.
Naast haar solowerk bleef zij kamermuziek spelen met familieleden. In 1983 richtte Meyer Trio di Clarone op met haar man Reiner Wehle en haar broer Wolfgang Meyer. Ze speelden minder bekende werken van Mozart en namen ook moderne muziek op hun repertoire. Daarnaast bereidden ze nieuwe concerten voor met jazzklarinettist Michael Riessler. De solist die concerten voor een orkest speelde, vormde dus ook een klein ensemble met twee naaste collega's. Binnen dat kamermuziekensemble kregen zowel Mozart als hedendaagse componisten een plaats op het programma.
Moderne uitgaven met twee solopartijen
Sommige moderne uitgaven leveren zowel een solopartij voor bassetklarinet als een partij voor gewone klarinet. Spelers kunnen kiezen welke bij hun instrument past. Ze bevatten twee solopartijen voor hetzelfde concert en nemen daarnaast het handschriftfragment en de recensie uit 1802 op. De onderbouwing voor het herstel van de lage tonen en de overgeleverde speelversie voor gewone klarinet staan zo samen in één uitgave. De ene partij herstelt het oorspronkelijke register; de andere is voorbereid voor een instrument dat minder lage tonen kan spelen.
Verschillende componisten hebben ook nieuwe muziek voor Meyer geschreven. Zij speelde werken van Jean Françaix, Edison Denisov, Toshio Hosokawa en Péter Eötvös. Naast Mozarts solopartij, gereconstrueerd op basis van oude bronnen, bereidde zij dus ook muziek voor die nieuw voor haar instrument was gecomponeerd. Zoals Mozart voor Stadlers klarinet schreef, werkten ook latere componisten met een bepaalde uitvoerder samen. Op Meyers programma's stonden zowel eerder gepubliceerde concerten als werken die tijdgenoten speciaal voor haar schreven.
In het najaar van 1791 werkte Stadler mee aan de première van Mozarts opera La clemenza di Tito in Praag. In de solopartijen van twee aria's werden bassetklarinet en bassethoorn gebruikt. Mozart schreef daarin muziek voor Stadlers instrumenten samen met de zingende solisten. In het concert van hetzelfde jaar plaatste hij Stadler als solist voor het orkest. Zowel in de samenwerking met zangers als in het instrumentale concert gebruikte hij het uitgebreide register. De muziek die Mozart voor Stadlers lage tonen schreef, bleef zo bewaard in de opera én in de solopartij van het concert.
Muziek bij Mahina
Bij Mahina hoort u het Adagio uit Mozarts Klarinetconcert in de uitvoering van Sabine Meyer. Wanneer u het opnieuw hoort, kunt u naast de melodie ook naar de lage tonen van de klarinet luisteren. Zo kunt u aandacht geven aan het register dat Mozart voor Stadlers instrument gebruikte.





