Bu yazıda
  1. Stadler için genişletilmiş ses alanı
  2. İlk baskılar ve 1802 eleştirisi
  3. Meyer’in seçtiği baset klarnet
  4. Orkestra üyeliğinden solistliğe
  5. İki solo partisini sunan modern nota sürümleri
  6. Mahina’da dinlediğiniz müzik

Kısa cevap

Mozart’ın K.622 Klarnet Konçertosu, Anton Stadler’in pes ses alanı genişletilmiş çalgısı için yazıldı. Tamamlanmış el yazısı orkestra notası günümüze ulaşmadı. Ölümünden sonraki ilk baskılarda solo partisi normal klarnete uyarlandı. Günümüzde baset klarnet sürümünü hazırlayan editörler, korunmuş el yazısı parçasını, basılı notaları ve 1802 eleştirisini karşılaştırarak kayıp pes sesleri yeniden oluşturuyor.

Ayrıntılı okuma

Stadler için genişletilmiş ses alanı

Mozart K.622 Klarnet Konçertosu’nu 1791’de Anton Stadler için yazdı. Daha önce K.581 Klarnet Beşlisi’ni de ona yazmıştı. Beşlide dört yaylı çalgıyla klarnet, konçertoda ise orkestra ve solo klarnet kullanılır. Stadler oda müziğinde küçük bir yaylı grubuyla, konçertoda büyük orkestranın önünde çalmak üzere hazırlanmış partiler aldı. Mozart aynı müzisyenin çalgısını iki tür toplulukta kullanıp klarnetle yaylıların birlikte çalacağı müzik yazdı.

Baset klarnetin notaya yazılan ses alanı. Alttaki küçük notalar normal klarnetin çıkaramadığı pes sesleri gösterir.
Baset klarnetin notaya yazılan ses alanı. Alttaki küçük notalar normal klarnetin çıkaramadığı pes sesleri gösterir.

Stadler’in klarneti pes Mi’nin altında dört ek ses çıkarıyordu: Mi bemol, Re, Do diyez ve Do. Çalgının ses alanı genişletildiğinden solist daha pes seslere inebiliyordu. Bugün buna baset klarnet denir. Normal klarnetin en pes sesinden dört yarım ses daha aşağı inebildiği için besteci bu alana melodi yazabildi. Notadaki pes Do’yu çalmak için o sesi çıkarabilen çalgı gerekir. Bu dört ses, özgün solo partisiyle sonraki baskıların farklılaşmasıyla doğrudan ilgilidir.

İlk el yazısı parçası Sol akortlu baset horn için müzik olarak başlar. Mozart devamını yazarken solo çalgısını La akortlu baset klarnete değiştirmeyi düşündü; izleri el yazısında kaldı. Başlangıçtaki baset horn tasarımıyla La majör konçertonun tamamlanmış biçimi arasında değişiklikler vardı. Parçada bestecinin kendi notaları bulunur. Tam orkestra notası kaybolan konçertonun solo partisini araştırırken editörlerin kullandığı kaynaklardan biridir; ilk çalgı seçiminin değiştirilme sürecini gösterir.

İlk baskılar ve 1802 eleştirisi

Yaklaşık 1801 ile 1802 arasında üç yayınevi konçertonun ayrı çalgı partilerini bastı. Üçü de baset ses alanını çıkarıp normal klarnet solo partisini yayımladı. Stadler’in genişletilmiş çalgısı için yazılan eserin, daha dar ses alanlı çalgıyla çalınabilmesi sağlanmıştı. Mozart’ın ölümünden sonra konçertoyu çalmak isteyen müzisyenler bu notaları kullanabiliyordu. Eserin basılarak aktarılması sırasında, pes seslerin başka bir oktava taşındığı solo partisi de yayıldı.

Stadler’in 21 Mart 1794’te Riga’da verdiği konserin programı. Baset klarnet çizimi de bulunur.
Stadler’in 21 Mart 1794’te Riga’da verdiği konserin programı. Baset klarnet çizimi de bulunur.

1802’de bir eleştirmen konçertonun pes Do’ya inebilen klarnet için yazıldığını belirtti. Basılı solo partisindeki bazı cümlelerin daha pes oktavda çalınması gerektiğini söyleyip Adagio’daki değişiklikleri de anlattı. Bu eleştiri pes seslerin geri getirildiği yeni notaların hazırlanmasında kullanılabilen çağdaş tanıklıktır. İlk baskıları okuyan eleştirmen, özgün çalgının alanıyla basılı partinin farkını biliyordu. Bugün editörler basılı notayla bu açıklamayı karşılaştırıp hangi cümlelerde ses yüksekliğinin değiştiğini inceliyor.

Valentine Metzler’in 18. yüzyılın sonunda veya 19. yüzyılın başında yaptığı klarnet.
Valentine Metzler’in 18. yüzyılın sonunda veya 19. yüzyılın başında yaptığı klarnet.

Korunan kaynakların içeriği farklıdır. El yazısı parçasında Mozart’ın yazdığı ve değiştirdiği notalar, ölüm sonrası baskılarda normal klarnet partisi, dönemin eleştirisinde ise pes Do’ya inen çalgıyla değiştirilmiş cümlelerin açıklaması vardır. Bugün el yazısı parçasını ve eski eleştirinin kopyasını birlikte sunan notalar da yayımlanmıştır. Müzisyen yeni basılmış notaları okurken hazırlıkta kullanılan eski kaynakları da görebilir. Farklı dönemlerin belgeleri tek sürümde toplanarak solo partisinin aktarımı açıklanır.

Meyer’in seçtiği baset klarnet

Sabine Meyer’in Hans Vonk yönetimindeki Staatskapelle Dresden ile kaydında baset klarnet kullanıldığı açıkça belirtilir. Meyer pes Mi’nin altında dört ek ses çıkaran çalgıyı seçti. Normal klarnetle aynı yükseklikte çalınamayan pes cümleleri bununla seslendirdi. Stadler için yazılmış konçertoyu modern, genişletilmiş bir çalgıyla kaydetti. Staatskapelle Dresden orkestra partisini çalıp Vonk yönetirken Meyer, Mozart’ın Stadler için yazdığı pes alanı kullanan solo partisini üstlendi.

Stadler’in baset klarneti örnek alınarak yapılmış kopya.
Stadler’in baset klarneti örnek alınarak yapılmış kopya.

Meyer eserin sadeliğini ve derin duygusunu anlatırken onu dine benzetti. Bu, icracının konçertoya ilişkin kendi açıklamasıdır. Baset klarnetle pes sesleri geri getiren müzisyen, eserde hissettiği duyguyu sözle de anlattı. Seçtiği baset klarnet pes sesleri çalabilen bir çalgı, anlattığı sadelik ise eserin karakterine ilişkin değerlendirmedir. Solo partisinin ses alanına uygun çalgıyı hazırlayıp onunla eserin nasıl ifade edileceğini düşündü.

İkinci bölüm Adagio, ilk temanın orta bölümden sonra geri geldiği A-B-A biçimindedir. Başlangıç melodisiyle karşıt bir orta kısım çalındıktan sonra aynı tema yeniden duyulur. Solo melodi sunulur, farklı kısma geçilir ve önceki müziğe dönülür. Solistle birlikte orkestra da çalar. Flüt, fagot, korno ve yaylılar kullanılır. Bu yavaş bölümde de solistin tek başına melodi çaldığı ve orkestrayla birlikte üstlendiği kısımlar notada ayrılmıştır.

Orkestra üyeliğinden solistliğe

Karajan Meyer’i Berlin Filarmoni’ye almak istedi; üyeler karşı çıktı. Şefin seçtiği müzisyenin orkestraya kabulü konusunda iki taraf anlaşamadı. Onu işe almak isteyen şefle birlikte çalışacak müzisyenlerin kararları farklıydı. Konçerto solisti olarak tanınan Meyer, orkestrada klarnetçi olarak da çalıştı. Bir toplulukta diğer nefesli ve yaylılarla sesini birleştirip diğer üyelerle kendi partisini çalması gerekiyordu. Yaşadığı işe alınma süreci, şefle üyelerin müzisyen seçimi konusunda ayrıldığı bir olaydı.

Meyer Stuttgart’ta Otto Hermann, Hannover’de Hans Deinzer ile çalıştı. Bavyera Radyo Senfoni ve Berlin Filarmoni’den sonra konçerto solistliği faaliyetlerini genişletti. Viyana Filarmoni, Chicago Senfoni ve Tokyo’daki NHK Senfoni gibi farklı orkestralarla çaldı. Tek orkestranın klarnet partisini üstlenen müzisyen artık farklı şef ve topluluklarla solo partileri seslendiriyordu. Vonk yönetimindeki Staatskapelle Dresden ile Mozart kaydı da bu ortaklıklardan biridir.

Solistlik yanında aile üyeleriyle oda müziğini de sürdürdü. 1983’te eşi Reiner Wehle ve ağabeyi Wolfgang Meyer ile Trio di Clarone’yi kurdu. Mozart’ın daha az bilinen eserlerini ve çağdaş müziği çaldılar. Caz klarnetçisi Michael Riessler ile yeni konserler de hazırladılar. Orkestra önünde konçerto çalan solist, yakınındaki iki müzisyenle küçük bir topluluk kurdu. Mozart’ın eserleriyle çağdaş bestecileri aynı oda müziği repertuvarına aldı.

İki solo partisini sunan modern nota sürümleri

Modern sürümlerin bazıları hem baset klarnet hem normal klarnet solo partisini sunar. İcracı kullandığı çalgıya uygun partiyi seçebilir. Aynı konçertonun iki solo partisiyle birlikte el yazısı parçası ve 1802 eleştirisi de verilir. Pes sesleri yeniden oluşturan sürümün dayanaklarıyla normal klarnet için aktarılan çalım notası tek yayında toplanmıştır. Biri özgün ses alanını geri getirir; diğeri daha dar alanlı çalgıyla çalınmaya uygun hazırlanmıştır.

Meyer için yeni müzik yazan besteciler de vardır. Jean Françaix, Edison Denisov, Toshio Hosokawa ve Péter Eötvös’ün eserlerini çaldı. Eski kaynaklardan yeniden oluşturulmuş Mozart solo partisini çalarken, kendi çalgısı için yeni yazılan müziği de hazırladı. Mozart’ın Stadler’in çalgısına yazması gibi sonraki besteciler de belirli icracılarla çalıştı. Meyer’in konserlerinde önceden yayımlanmış konçertoyla çağdaşı bestecilerin ona yazdığı eserler birlikte yer aldı.

1791 sonbaharında Stadler Prag’da Mozart’ın La clemenza di Tito operasının ilk temsilinde çaldı. İki aryanın solo partilerinde baset klarnet ve baset horn kullandı. Mozart operadaki şarkıcılarla birlikte Stadler’in çalgılarının çalınmasını yazdı. Aynı yıl konçertoda onu orkestranın önündeki solist olarak kullandı. Hem şarkıcılara eşlik ederken hem çalgısal konçertoda genişletilmiş ses alanından yararlandı. Stadler’in çıkarabildiği pes sesler için yazılan müzik, opera sahnesinde ve konçerto partisinde birlikte korundu.

Mahina’da dinlediğiniz müzik

Mahina’da çalan Mozart Klarnet Konçertosu Adagio’sunu Sabine Meyer yorumluyor. Eseri yeniden duyduğunuzda melodiyle birlikte klarnetin pes seslerini de dinleyebilirsiniz. Böylece Mozart’ın Stadler’in çalgısı için hazırladığı ses alanını düşünerek müziğe yaklaşabilirsiniz.