W tym artykule
  1. Rozszerzona skala instrumentu Stadlera
  2. Pierwsze wydania i recenzja z 1802 roku
  3. Klarnet basetowy wybrany przez Meyer
  4. Od klarnecistki orkiestrowej do solistki
  5. Współczesne wydania z dwiema partiami solowymi
  6. Muzyka, której słuchamy w Mahinie

Krótka odpowiedź

Koncert klarnetowy Mozarta K.622 powstał dla instrumentu Antona Stadlera o rozszerzonym niskim rejestrze. Ukończona autorska partytura nie zachowała się. W pierwszych wydaniach po śmierci kompozytora partię solową dostosowano do zwykłego klarnetu. Redaktorzy przygotowujący dziś wersje na klarnet basetowy odtwarzają utracone niskie dźwięki, porównując zachowany fragment rękopisu, drukowane nuty i recenzję z 1802 roku.

W szczegółach

Rozszerzona skala instrumentu Stadlera

Mozart napisał Koncert klarnetowy K.622 dla Antona Stadlera w 1791 roku. Wcześniej stworzył dla niego także Kwintet klarnetowy K.581. W kwintecie klarnetowi towarzyszą cztery instrumenty smyczkowe, a w koncercie orkiestra. W muzyce kameralnej Stadler otrzymał partię do wspólnej gry z niewielką grupą smyczków, w koncercie natomiast miał wystąpić jako solista przed dużym zespołem. Mozart włączył instrument tego samego wykonawcy do dwóch rodzajów zespołów, pisząc muzykę, w której klarnet i smyczki grają razem.

Zapisana w nutach skala klarnetu basetowego. Małe nuty na dole oznaczają niskie dźwięki niedostępne zwykłemu klarnetowi.
Zapisana w nutach skala klarnetu basetowego. Małe nuty na dole oznaczają niskie dźwięki niedostępne zwykłemu klarnetowi.

Klarnet Stadlera miał poniżej niskiego E jeszcze cztery dźwięki: Es, D, Cis i C. Dzięki rozszerzeniu skali specjalnie dla niego solista mógł grać niżej niż wcześniej. Dziś taki instrument nazywamy klarnetem basetowym. Sięga o cztery półtony niżej od najniższego dźwięku zwykłego klarnetu, pozwalając kompozytorowi pisać melodie w tym rejestrze. Wykonanie zapisanego w nutach niskiego C wymaga instrumentu zdolnego je wydobyć. Te cztery dźwięki wiążą się bezpośrednio z różnicami między oryginalną partią solową a późniejszymi wydaniami.

Zachowany wczesny fragment autografu zaczyna się jako muzyka na rożek basetowy w stroju G. Pisząc dalszy ciąg, Mozart zamierzał zastąpić instrument solowy klarnetem basetowym w stroju A; ślady tej decyzji pozostały w rękopisie. Między pomysłem na rożek basetowy a ukończonym Koncertem A-dur były więc zmiany. Fragment zawiera nuty zapisane przez samego kompozytora. Jest jednym z materiałów wykorzystywanych przez redaktorów przy badaniu partii solowej koncertu, którego pełna partytura zaginęła: pokazuje wybór pierwszego instrumentu i jego późniejszą zmianę.

Pierwsze wydania i recenzja z 1802 roku

Około 1801–1802 roku trzej wydawcy opublikowali głosy orkiestrowe tego koncertu. We wszystkich trzech wydaniach usunięto skalę basetową i przeznaczono partię solową dla zwykłego klarnetu. Dzieło napisane dla rozszerzonego instrumentu Stadlera przystosowano do instrumentu o mniejszej skali. Po śmierci Mozarta muzycy chcący wykonać koncert mogli korzystać z tych drukowanych nut. Wraz z opublikowaną kompozycją przekazywano partię solową, w której niskie dźwięki przeniesiono do innego rejestru.

Program koncertu Stadlera w Rydze 21 marca 1794 roku z rysunkiem klarnetu basetowego.
Program koncertu Stadlera w Rydze 21 marca 1794 roku z rysunkiem klarnetu basetowego.

W 1802 roku recenzent napisał, że koncert powstał na klarnet sięgający do niskiego C. Zwrócił uwagę, że wiele fraz drukowanej partii solowej powinno być granych o oktawę niżej, i wspomniał o zmianach w Adagio. Recenzja jest świadectwem z epoki, do którego można sięgać przy odtwarzaniu niskich dźwięków w nowym wydaniu. Czytający pierwsze drukowane nuty krytyk znał już różnicę między skalą oryginalnego instrumentu a wydrukowaną partią solową. Współcześni redaktorzy porównują nuty z jego uwagami, sprawdzając, w których frazach zmieniono wysokość dźwięków.

Klarnet wykonany przez Valentine’a Metzlera pod koniec XVIII lub na początku XIX wieku.
Klarnet wykonany przez Valentine’a Metzlera pod koniec XVIII lub na początku XIX wieku.

Każdy z zachowanych materiałów przekazuje inne informacje. Rękopiśmienny fragment zawiera nuty i poprawki Mozarta, a wydania pośmiertne partię solową na zwykły klarnet. W ówczesnej recenzji pozostały opis instrumentu sięgającego do niskiego C i wyjaśnienia zmienionych fraz. Obecnie istnieją także wydania nut zawierające reprodukcje fragmentu autografu i tamtej recenzji. Wykonawca może czytać nowo wydrukowane nuty, a zarazem oglądać dawne materiały wykorzystane przez redaktora. W jednym wydaniu zebrano dokumenty różnych lat wyjaśniające historię przekazywania partii solowej.

Klarnet basetowy wybrany przez Meyer

Na płycie Sabine Meyer ze Staatskapelle Dresden pod batutą Hansa Vonka wyraźnie wskazano użycie klarnetu basetowego. Meyer wybrała instrument z czterema dodatkowymi dźwiękami poniżej niskiego E. Zagrała na nim niskie frazy, których zwykły klarnet nie może wydobyć na tej samej wysokości. Koncert napisany dla Stadlera nagrała na współczesnym instrumencie o rozszerzonej skali. Gdy Staatskapelle Dresden wykonywała partię orkiestry pod kierunkiem Vonka, Meyer grała solo, korzystając z niskiego rejestru, dla którego Mozart pisał muzykę Stadlera.

Replika wykonana na wzór klarnetu basetowego Stadlera.
Replika wykonana na wzór klarnetu basetowego Stadlera.

Meyer mówiła jednocześnie o prostocie dzieła i jego głębokich uczuciach, porównując je do religii. To własne wyjaśnienie wykonawczyni, jak postrzega koncert. Wybrała klarnet basetowy, aby przywrócić niskie dźwięki, a także wyraziła słowami emocje odczuwane w muzyce. Jej instrument umożliwia wykonanie tych niskich nut, natomiast wspomniana prostota dotyczy oceny charakteru utworu. Wybór Meyer łączy przygotowanie instrumentu odpowiedniego do skali partii solowej z namysłem nad wyrazem muzyki, którą na nim wykona.

Druga część, Adagio, ma formę A-B-A: po środkowym odcinku wraca temat przedstawiony na początku. Po kontrastowej środkowej muzyce ponownie wykonywana jest początkowa melodia. Po przedstawieniu melodii solowej następuje przejście do innego odcinka, a następnie powrót do wcześniejszego materiału. Obok solistki gra orkiestra z fletami, fagotami, rogami i smyczkami. Także w tej wolnej części kompozytor oddzielił w nutach miejsca, w których melodię samodzielnie gra solista, od tych, które współtworzy orkiestra.

Od klarnecistki orkiestrowej do solistki

Karajan chciał zatrudnić Meyer w Filharmonii Berlińskiej, a muzycy orkiestry byli przeciwni. Zderzyły się opinie dyrygenta i zespołu dotyczące przyjęcia wybranej przez niego wykonawczyni. Ocena dyrygenta pragnącego ją zatrudnić różniła się od decyzji muzyków, którzy mieli z nią pracować. Meyer, znana jako solistka koncertów, pracowała również jako klarnecistka orkiestrowa. W jednym zespole musiała uzgadniać brzmienie z innymi instrumentami dętymi i smyczkowymi oraz wykonywać własną partię razem z kolegami. Jej proces zatrudnienia stał się wydarzeniem ujawniającym różnice zdań między dyrygentem i orkiestrą przy wyborze wykonawców.

Meyer uczyła się u Ottona Hermanna w Stuttgarcie i Hansa Deinzera w Hanowerze. Po pracy w Orkiestrze Symfonicznej Radia Bawarskiego i Filharmonii Berlińskiej rozszerzyła działalność solową. Koncertowała z różnymi zespołami, między innymi Filharmonią Wiedeńską, Chicago Symphony Orchestra i Orkiestrą Symfoniczną NHK w Tokio. Wykonawczyni odpowiedzialna wcześniej za klarnetową partię jednego zespołu zaczęła spotykać się z różnymi dyrygentami i orkiestrami, by grać partie solowe. Nagranie Mozarta ze Staatskapelle Dresden pod batutą Hansa Vonka jest jednym z przykładów tej współpracy.

Obok działalności solowej kontynuowała muzykę kameralną z udziałem rodziny. W 1983 roku stworzyła Trio di Clarone z mężem Reinerem Wehlem i starszym bratem Wolfgangiem Meyerem. Wykonywali mniej znane utwory Mozarta i muzykę współczesną. Przygotowywali również nowe występy z jazzowym klarnecistą Michaelem Riesslerem. Solistka występująca z koncertami przed orkiestrą utworzyła mały zespół z dwojgiem bliskich współpracowników. W repertuarze jednego zespołu kameralnego połączyła muzykę Mozarta i współczesnych kompozytorów.

Współczesne wydania z dwiema partiami solowymi

Istnieją współczesne wydania oferujące partie solowe zarówno na klarnet basetowy, jak i zwykły klarnet. Wykonawca może wybrać partię odpowiednią do używanego instrumentu. Dwie partie tego samego koncertu zestawiono z fragmentem autografu i recenzją z 1802 roku. W jednym wydaniu znalazły się podstawy redakcji odtwarzającej niskie dźwięki oraz nuty przekazywane do wykonania na zwykłym klarnecie. Jedna partia przywraca pierwotną skalę, druga jest przygotowana dla instrumentu o bardziej ograniczonym niskim rejestrze.

Wielu kompozytorów pisało także nową muzykę dla Meyer. Wykonywała utwory Jeana Françaix, Edisona Denisowa, Toshia Hosokawy i Pétera Eötvösa. Obok solowej partii Mozarta odtworzonej na podstawie dawnych materiałów przygotowywała muzykę niedawno napisaną dla jej instrumentu. Tak jak Mozart komponował dla instrumentu Stadlera, późniejsi twórcy również współpracowali z konkretną wykonawczynią. W programach Meyer obok wydanych wcześniej koncertów znajdowały się dzieła napisane dla niej przez współczesnych kompozytorów.

Jesienią 1791 roku Stadler uczestniczył w praskim prawykonaniu opery Mozarta „Łaskawość Tytusa”. W partiach solowych dwóch arii wykorzystano klarnet basetowy i rożek basetowy. Mozart napisał muzykę tak, aby instrument Stadlera brzmiał razem ze śpiewakami opery. W koncercie z tego samego roku postawił go jako solistę przed orkiestrą. Rozszerzoną skalę wykorzystał zarówno przy wspólnej grze ze śpiewakami, jak i w koncercie instrumentalnym. Muzyka na niskie dźwięki dostępne Stadlerowi zachowała się więc i na operowej scenie, i w solowej partii koncertu.

Muzyka, której słuchamy w Mahinie

Adagio z Koncertu klarnetowego Mozarta, którego słuchamy w Mahinie, gra Sabine Meyer. Gdy ponownie usłyszą Państwo ten utwór, warto zwrócić uwagę nie tylko na melodię, ale także na niskie dźwięki klarnetu. Można słuchać ich, pamiętając o skali, dla której Mozart pisał partię instrumentu Stadlera.