Σε αυτό το άρθρο
  1. Η διευρυμένη έκταση για τον Στάντλερ
  2. Οι πρώτες εκδόσεις και η κριτική του 1802
  3. Το κλαρινέτο μπάσετ που επέλεξε η Μάιερ
  4. Από μέλος της ορχήστρας σε σολίστ
  5. Σύγχρονες εκδόσεις με δύο σόλο μέρη
  6. Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Η σύντομη απάντηση

Το Κοντσέρτο για κλαρινέτο K.622 του Μότσαρτ γράφτηκε για το όργανο του Άντον Στάντλερ, με διευρυμένη χαμηλή έκταση. Η πλήρης ιδιόχειρη ορχηστρική παρτιτούρα δεν σώζεται. Οι πρώτες μεταθανάτιες εκδόσεις προσάρμοσαν το σόλο μέρος στο συνηθισμένο κλαρινέτο. Σήμερα οι επιμελητές εκδόσεων για κλαρινέτο μπάσετ συγκρίνουν το σωζόμενο αυτόγραφο απόσπασμα, τις εκδόσεις και μια κριτική του 1802 για να αποκαταστήσουν τους χαμένους χαμηλούς φθόγγους.

Σε βάθος

Η διευρυμένη έκταση για τον Στάντλερ

Ο Μότσαρτ έγραψε το Κοντσέρτο K.622 για τον Άντον Στάντλερ το 1791. Είχε γράψει επίσης το Κουιντέτο για κλαρινέτο K.581 για εκείνον. Στο κουιντέτο χρησιμοποιεί κλαρινέτο και τέσσερα έγχορδα, ενώ στο κοντσέρτο σόλο κλαρινέτο και ορχήστρα. Ο Στάντλερ έλαβε έτσι παρτιτούρες για μουσική δωματίου με μικρή ομάδα εγχόρδων και για σόλο μπροστά σε μεγάλη ορχήστρα. Ο Μότσαρτ χρησιμοποίησε το όργανο του ίδιου εκτελεστή σε δύο είδη συνόλου, γράφοντας μουσική για κλαρινέτο και έγχορδα μαζί.

Η γραμμένη έκταση του κλαρινέτου μπάσετ. Οι μικρές νότες στο κάτω μέρος δείχνουν χαμηλούς φθόγγους που δεν παράγει το συνηθισμένο κλαρινέτο.
Η γραμμένη έκταση του κλαρινέτου μπάσετ. Οι μικρές νότες στο κάτω μέρος δείχνουν χαμηλούς φθόγγους που δεν παράγει το συνηθισμένο κλαρινέτο.

Το κλαρινέτο του Στάντλερ είχε τέσσερις φθόγγους κάτω από το χαμηλό Μι: Μι ύφεση, Ρε, Ντο δίεση και Ντο. Η διεύρυνση της έκτασης επέτρεπε στον σολίστ να κατεβαίνει χαμηλότερα. Αυτό το όργανο ονομάζεται σήμερα κλαρινέτο μπάσετ. Κατεβαίνει τέσσερα ημιτόνια κάτω από τον χαμηλότερο φθόγγο του συνηθισμένου κλαρινέτου, δίνοντας στον συνθέτη τη δυνατότητα να γράψει μελωδίες εκεί. Για το χαμηλό Ντο της παρτιτούρας χρειάζεται όργανο που μπορεί να το παράγει. Αυτοί οι τέσσερις φθόγγοι συνδέονται άμεσα με τις διαφορές αρχικού σόλο μέρους και μεταγενέστερων εκδόσεων.

Το πρώιμο αυτόγραφο απόσπασμα αρχίζει ως μουσική για κόρνο μπάσετ σε Σολ. Καθώς το συνέχιζε, ο Μότσαρτ σχεδίαζε να αλλάξει το σόλο όργανο σε κλαρινέτο μπάσετ σε Λα, και τα ίχνη παραμένουν στο χειρόγραφο. Ανάμεσα στην αρχική ιδέα και στο ολοκληρωμένο κοντσέρτο σε Λα μείζονα έγιναν αναθεωρήσεις. Το απόσπασμα διατηρεί τις νότες του ίδιου του συνθέτη. Είναι ένα από τα υλικά των επιμελητών που μελετούν το σόλο μέρος του κοντσέρτου, του οποίου η πλήρης παρτιτούρα χάθηκε, και καταγράφει την αλλαγή του αρχικού οργάνου.

Οι πρώτες εκδόσεις και η κριτική του 1802

Γύρω στα 1801 και 1802 τρεις εκδότες δημοσίευσαν τις επιμέρους παρτιτούρες του κοντσέρτου. Και οι τρεις απέκλεισαν την έκταση μπάσετ και έδωσαν σόλο μέρος για συνηθισμένο κλαρινέτο. Το έργο για το διευρυμένο όργανο του Στάντλερ προσαρμόστηκε για περιορισμένη έκταση. Οι μουσικοί που ήθελαν να το παίξουν μετά τον θάνατο του Μότσαρτ μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τις τυπωμένες παρτιτούρες. Μαζί με την εκτύπωση διαδόθηκε και το σόλο μέρος όπου οι χαμηλοί φθόγγοι είχαν μεταφερθεί αλλού.

Το πρόγραμμα της συναυλίας του Στάντλερ στη Ρίγα στις 21 Μαρτίου 1794, με σχέδιο κλαρινέτου μπάσετ.
Το πρόγραμμα της συναυλίας του Στάντλερ στη Ρίγα στις 21 Μαρτίου 1794, με σχέδιο κλαρινέτου μπάσετ.

Ένας κριτικός έγραψε το 1802 ότι το κοντσέρτο είχε συντεθεί για κλαρινέτο που κατεβαίνει στο χαμηλό Ντο. Επισήμανε ότι πολλά περάσματα έπρεπε να παιχτούν μια οκτάβα χαμηλότερα και αναφέρθηκε σε τροποποιήσεις του Adagio. Η κριτική αποτελεί μαρτυρία της εποχής για την αποκατάσταση των χαμηλών φθόγγων. Και ο τότε αναγνώστης των πρώτων εκδόσεων γνώριζε τη διαφορά της αρχικής έκτασης και του τυπωμένου σόλο μέρους. Οι σημερινοί επιμελητές συγκρίνουν την παρτιτούρα με τις παρατηρήσεις για να εντοπίσουν πού άλλαξε το ύψος.

Κλαρινέτο κατασκευασμένο από τον Βάλενταϊν Μέτσλερ στα τέλη του 18ου ή στις αρχές του 19ου αιώνα.
Κλαρινέτο κατασκευασμένο από τον Βάλενταϊν Μέτσλερ στα τέλη του 18ου ή στις αρχές του 19ου αιώνα.

Κάθε σωζόμενο υλικό μεταφέρει διαφορετικές πληροφορίες. Το αυτόγραφο απόσπασμα έχει όσα έγραψε και αναθεώρησε ο Μότσαρτ, ενώ οι μεταθανάτιες εκδόσεις δίνουν μέρος για συνηθισμένο κλαρινέτο. Η κριτική περιγράφει το όργανο που κατεβαίνει ως το χαμηλό Ντο και τα αλλαγμένα περάσματα. Σήμερα υπάρχουν εκδόσεις με αναπαραγωγές του αποσπάσματος και της κριτικής. Ο εκτελεστής διαβάζει τις νέες τυπωμένες νότες και βλέπει συγχρόνως τα παλιά υλικά της επιμέλειας. Μαρτυρίες διαφορετικών εποχών συγκεντρώνονται σε μία έκδοση για να εξηγήσουν τη μετάδοση του σόλο μέρους.

Το κλαρινέτο μπάσετ που επέλεξε η Μάιερ

Η ηχογράφηση της Σαμπίνε Μάιερ με τη Staatskapelle Dresden, υπό τον Χανς Φονκ, αναφέρει τη χρήση κλαρινέτου μπάσετ. Επέλεξε όργανο με τέσσερις επιπλέον φθόγγους κάτω από το χαμηλό Μι και έπαιξε περάσματα που δεν παράγονται στο ίδιο ύψος από συνηθισμένο κλαρινέτο. Ηχογράφησε το κοντσέρτο για τον Στάντλερ με σύγχρονο διευρυμένο όργανο. Ενώ η Staatskapelle Dresden έπαιζε την ορχηστρική μουσική και ο Φονκ διηύθυνε, εκείνη ερμήνευε το σόλο μέρος της χαμηλής έκτασης που έγραψε ο Μότσαρτ.

Αντίγραφο κατασκευασμένο με πρότυπο το κλαρινέτο μπάσετ του Στάντλερ.
Αντίγραφο κατασκευασμένο με πρότυπο το κλαρινέτο μπάσετ του Στάντλερ.

Η Μάιερ μίλησε για την απλότητα του έργου και τα βαθιά συναισθήματα, παρομοιάζοντάς το με τη θρησκεία. Είναι η προσωπική εξήγησή της για το κοντσέρτο. Η ερμηνεύτρια που επέλεξε το μπάσετ για την επιστροφή των χαμηλών φθόγγων περιέγραψε και όσα αισθανόταν στο έργο. Το όργανο επιτρέπει τους χαμηλούς φθόγγους, ενώ η απλότητα είναι δική της εκτίμηση του χαρακτήρα. Η επιλογή συνδυάζει ένα όργανο κατάλληλο για την παρτιτούρα με τον στοχασμό πάνω στην έκφραση της μουσικής.

Το δεύτερο μέρος, Adagio, έχει μορφή A-B-A: το αρχικό θέμα επιστρέφει μετά τη μεσαία ενότητα. Μετά την πρώτη μελωδία και το αντιθετικό κεντρικό τμήμα επαναλαμβάνεται το ίδιο θέμα. Ο σολίστ το παρουσιάζει, η μουσική προχωρά αλλού και επιστρέφει στο προηγούμενο υλικό. Δίπλα του παίζει η ορχήστρα, με φλάουτα, φαγκότα, κόρνα και έγχορδα. Και στο αργό μέρος η παρτιτούρα διακρίνει πού ο σολίστ κρατά μόνος τη μελωδία και πού τη μοιράζεται με την ορχήστρα.

Από μέλος της ορχήστρας σε σολίστ

Ο Κάραγιαν ήθελε να προσλάβει τη Μάιερ στη Φιλαρμονική του Βερολίνου, αλλά τα μέλη αντιδρούσαν. Οι γνώμες συγκρούστηκαν για την αποδοχή της μουσικού που επέλεξε ο μαέστρος. Η κρίση του και η κρίση των μουσικών που θα συνεργάζονταν μαζί της διέφεραν. Η Μάιερ, γνωστή ως σολίστ κοντσέρτων, εργάστηκε και στο τμήμα κλαρινέτων μιας ορχήστρας. Έπρεπε να συντονίζει τον ήχο της με πνευστά και έγχορδα και να παίζει το μέρος της μαζί με τους άλλους. Η πρόσληψη που βίωσε δείχνει επίσης τη διαφωνία μαέστρου και μελών για την επιλογή μουσικών.

Η Μάιερ σπούδασε με τον Ότο Χέρμαν στη Στουτγάρδη και με τον Χανς Ντάιντσερ στο Ανόβερο. Μετά τη Συμφωνική της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας και τη Φιλαρμονική του Βερολίνου διεύρυνε τη σολιστική δραστηριότητά της. Συνεργάστηκε με διαφορετικές ορχήστρες, όπως η Φιλαρμονική της Βιέννης, η Συμφωνική του Σικάγου και η Συμφωνική NHK του Τόκιο. Από το τμήμα κλαρινέτων μίας ορχήστρας πέρασε σε συνεργασίες με πολλούς μαέστρους και σύνολα ως σολίστ. Η ηχογράφηση Μότσαρτ με τη Staatskapelle Dresden και τον Φονκ είναι μία από αυτές.

Παράλληλα συνέχισε μουσική δωματίου με την οικογένειά της. Το 1983 ίδρυσε το Trio di Clarone με τον σύζυγο Ράινερ Βέλε και τον αδελφό Βόλφγκανγκ Μάιερ. Έπαιξαν λιγότερο γνωστά έργα του Μότσαρτ και σύγχρονη μουσική. Προετοίμασαν επίσης νέα προγράμματα με τον τζαζ κλαρινετίστα Μίχαελ Ρίσλερ. Η σολίστ που έπαιζε μπροστά σε ορχήστρα σχημάτισε μικρό σύνολο με δύο κοντινούς συνεργάτες. Στο ρεπερτόριό του συναντήθηκαν ο Μότσαρτ και σύγχρονοι συνθέτες.

Σύγχρονες εκδόσεις με δύο σόλο μέρη

Υπάρχουν σύγχρονες εκδόσεις που προσφέρουν σόλο μέρος τόσο για μπάσετ όσο και για συνηθισμένο κλαρινέτο. Ο εκτελεστής επιλέγει αυτό που ταιριάζει στο όργανο. Μαζί περιλαμβάνονται το αυτόγραφο απόσπασμα και η κριτική του 1802. Η έκδοση ενώνει την τεκμηρίωση της αποκατάστασης και την παρτιτούρα που μεταδόθηκε για συνηθισμένο κλαρινέτο. Το ένα μέρος επαναφέρει την αρχική έκταση, το άλλο επιτρέπει εκτέλεση με όργανο περιορισμένης έκτασης.

Αρκετοί συνθέτες έγραψαν νέα μουσική για τη Μάιερ. Έπαιξε έργα των Ζαν Φρανσέ, Έντισον Ντενίσοφ, Τοσίο Χοσοκάουα και Πέτερ Έτβες. Μαζί με το σόλο μέρος του Μότσαρτ, αποκατεστημένο από παλιά υλικά, προετοίμασε νέα μουσική για το όργανό της. Όπως ο Μότσαρτ συνέθεσε για τον Στάντλερ, μεταγενέστεροι συνθέτες συνεργάστηκαν με συγκεκριμένους εκτελεστές. Οι συναυλίες της περιλάμβαναν τόσο δημοσιευμένα κοντσέρτα όσο και σύγχρονα έργα γραμμένα για εκείνη.

Το φθινόπωρο του 1791 ο Στάντλερ συμμετείχε στην πρεμιέρα της όπερας La clemenza di Tito στην Πράγα. Τα σόλο μέρη δύο αριών χρησιμοποιούσαν κλαρινέτο μπάσετ και κόρνο μπάσετ. Ο Μότσαρτ έγραψε για τα όργανά του μαζί με τους τραγουδιστές της όπερας. Στο κοντσέρτο της ίδιας χρονιάς τον τοποθέτησε ως σολίστ μπροστά στην ορχήστρα. Χρησιμοποίησε τη διευρυμένη έκταση τόσο με φωνή όσο και στο οργανικό κοντσέρτο. Οι χαμηλοί φθόγγοι του Στάντλερ παρέμειναν έτσι στην όπερα και στο σόλο μέρος του κοντσέρτου.

Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Το Adagio του Κοντσέρτου για κλαρινέτο του Μότσαρτ που ακούτε στο Mahina είναι με τη Σαμπίνε Μάιερ. Όταν το ξανακούσετε, προσέξτε μαζί με τη μελωδία και τους χαμηλούς φθόγγους του κλαρινέτου. Μπορείτε να σκεφτείτε την έκταση που προετοίμασε ο Μότσαρτ για το όργανο του Στάντλερ.