Nội dung bài viết
  1. Âm vực mở rộng dành cho Stadler
  2. Những bản in đầu và bài bình luận năm 1802
  3. Clarinet basset Meyer lựa chọn
  4. Từ thành viên dàn nhạc đến nghệ sĩ độc tấu
  5. Ấn bản hiện đại cung cấp cả hai phần độc tấu
  6. Lắng nghe tại Mahina

Trả lời ngắn gọn

Concerto clarinet K.622 của Mozart được viết cho nhạc cụ của Anton Stadler với âm vực trầm mở rộng. Tổng phổ viết tay hoàn chỉnh không còn được lưu giữ. Các bản in đầu tiên sau khi Mozart mất sửa phần độc tấu cho clarinet thông thường. Khi chuẩn bị bản dành cho clarinet basset ngày nay, các biên tập viên đối chiếu mảnh bản thảo, bản in và bài bình luận năm 1802 để khôi phục những nốt trầm đã mất.

Đọc sâu hơn

Âm vực mở rộng dành cho Stadler

Mozart viết Concerto clarinet K.622 cho Anton Stadler năm 1791. Trước đó, ông cũng viết Ngũ tấu clarinet K.581 cho Stadler. Ngũ tấu sử dụng bốn nhạc cụ dây và clarinet, còn concerto sử dụng dàn nhạc và clarinet độc tấu. Trong nhạc thính phòng, Stadler chơi cùng nhóm dây nhỏ; trong concerto, ông nhận phần được chuẩn bị để độc tấu trước dàn nhạc lớn. Mozart dùng nhạc cụ của cùng nghệ sĩ trong hai loại hòa tấu và viết âm nhạc để clarinet, các nhạc cụ dây cùng biểu diễn.

Âm vực ký âm clarinet basset. Các nốt nhỏ ở dưới đánh dấu âm trầm clarinet thường không phát được.
Âm vực ký âm clarinet basset. Các nốt nhỏ ở dưới đánh dấu âm trầm clarinet thường không phát được.

Clarinet của Stadler có thêm bốn nốt dưới Mi trầm: Mi giáng, Rê, Đô thăng và Đô. Việc mở rộng âm vực cho Stadler cho phép người độc tấu chơi những nốt thấp hơn trước. Nhạc cụ ngày nay được gọi là clarinet basset. Nó xuống bốn bán cung dưới nốt thấp nhất của clarinet thông thường, nên nhà soạn nhạc có thể viết giai điệu ở âm vực ấy. Để chơi nốt Đô trầm trong bản nhạc, cần nhạc cụ có thể phát nốt đó. Bốn nốt này liên quan trực tiếp đến những phần khác nhau giữa phần độc tấu gốc và các bản xuất bản đời sau.

Mảnh bản thảo viết tay ban đầu bắt đầu như âm nhạc cho basset horn giọng Sol. Khi viết tiếp, Mozart định chuyển nhạc cụ độc tấu sang clarinet basset giọng La; dấu vết còn lại trong bản thảo. Có sửa đổi giữa ý tưởng bắt đầu bằng basset horn và hình thức hoàn chỉnh của concerto La trưởng. Mảnh này lưu các nốt nhà soạn nhạc tự viết. Đây là một nguồn biên tập viên dùng khi nghiên cứu phần độc tấu của concerto mất tổng phổ, cho thấy quá trình ông chọn nhạc cụ rồi thay đổi nó.

Những bản in đầu và bài bình luận năm 1802

Khoảng năm 1801 đến năm 1802, ba nhà xuất bản phát hành các phân phổ concerto. Cả ba bản đều bỏ âm vực basset, đưa vào phần độc tấu cho clarinet thường. Tác phẩm viết theo nhạc cụ mở rộng của Stadler được chỉnh để chơi trên nhạc cụ có âm vực hẹp hơn. Sau khi Mozart mất, các nghệ sĩ muốn chơi concerto có thể sử dụng những bản in này. Trong quá trình tác phẩm được in và truyền lại, phần độc tấu có các nốt trầm chuyển sang âm vực khác cũng được lưu truyền.

Chương trình biểu diễn Stadler tại Riga ngày 21 tháng 3 năm 1794, có hình clarinet basset.
Chương trình biểu diễn Stadler tại Riga ngày 21 tháng 3 năm 1794, có hình clarinet basset.

Năm 1802, một nhà bình luận viết rằng concerto dành cho clarinet có thể xuống đến Đô trầm. Ông chỉ ra nhiều câu trong phần độc tấu đã xuất bản cần chơi ở quãng tám thấp hơn và nhắc cả sửa đổi trong Adagio. Bài bình luận là chứng cứ đương thời có thể tham khảo khi khôi phục nốt trầm để chuẩn bị bản nhạc mới. Người đọc các bản in đầu lúc đó cũng biết khác biệt giữa âm vực nhạc cụ gốc và phần độc tấu in ra. Ngày nay, biên tập viên đối chiếu bản in với những nhận xét này để xem ở câu nào cao độ đã thay đổi.

Clarinet do Valentine Metzler chế tác cuối thế kỷ XVIII hoặc đầu thế kỷ XIX.
Clarinet do Valentine Metzler chế tác cuối thế kỷ XVIII hoặc đầu thế kỷ XIX.

Mỗi tư liệu còn lại truyền nội dung khác nhau. Mảnh viết tay có dấu Mozart sáng tác, sửa đổi; bản xuất bản sau khi ông mất có phần độc tấu cho clarinet thường; bài bình luận đương thời lưu giải thích về nhạc cụ xuống đến Đô trầm và những câu thay đổi. Ngày nay còn có ấn bản kèm bản sao mảnh viết tay cùng bài bình luận ấy. Nghệ sĩ vừa đọc nốt được in mới vừa xem tư liệu cũ dùng để biên tập. Những nguồn được tạo ở thời điểm khác nhau tập hợp trong một ấn bản để giải thích sự lưu truyền phần độc tấu.

Clarinet basset Meyer lựa chọn

Album Sabine Meyer thu cùng Staatskapelle Dresden do Hans Vonk chỉ huy ghi rõ bà dùng clarinet basset. Meyer chọn nhạc cụ có thêm bốn nốt dưới Mi trầm. Bà dùng nó để chơi những câu thấp mà clarinet thường không thể phát ra ở cùng cao độ. Bà thu concerto viết cho Stadler bằng một nhạc cụ mở rộng hiện đại. Khi Staatskapelle Dresden chơi phần dàn nhạc và Vonk chỉ huy, Meyer đảm nhiệm phần độc tấu dùng âm vực trầm Mozart viết cho Stadler.

Một nhạc cụ sao chép theo clarinet basset của Stadler.
Một nhạc cụ sao chép theo clarinet basset của Stadler.

Meyer nói về cả sự giản dị lẫn cảm xúc sâu của tác phẩm và ví nó với tôn giáo. Đó là cách chính người biểu diễn giải thích concerto. Người chọn clarinet basset để hồi sinh nốt trầm cũng diễn đạt bằng lời cảm xúc mình thấy trong tác phẩm. Clarinet basset bà chọn có thể chơi các nốt thấp, còn sự giản dị bà nhắc đến là đánh giá về tính chất âm nhạc. Meyer chuẩn bị nhạc cụ phù hợp âm vực phần độc tấu và suy nghĩ về cách thể hiện tác phẩm trên nhạc cụ ấy.

Chương thứ hai, Adagio, mang hình thức A-B-A: chủ đề đầu trở lại sau phần giữa. Sau giai điệu ban đầu và phần giữa tương phản, cùng chủ đề được chơi lại. Giai điệu độc tấu được trình bày, chuyển sang phần khác rồi trở về âm nhạc trước. Bên cạnh người độc tấu, dàn nhạc cùng chơi, với flute, bassoon, horn và nhạc cụ dây. Ngay trong chương chậm này, bản nhạc chia riêng những phần người độc tấu một mình chơi giai điệu và những phần dàn nhạc cùng đảm nhiệm.

Từ thành viên dàn nhạc đến nghệ sĩ độc tấu

Karajan muốn tuyển Meyer vào Berlin Philharmonic, nhưng các thành viên phản đối. Hai bên bất đồng về việc dàn nhạc có chấp nhận nghệ sĩ mà nhạc trưởng chọn hay không. Đánh giá của nhạc trưởng muốn tuyển bà khác với đánh giá của những thành viên sẽ làm việc cùng bà. Meyer được biết đến như người độc tấu concerto nhưng cũng từng chơi clarinet trong dàn nhạc. Ở một dàn nhạc, bà phải phối hợp âm thanh với nhạc cụ hơi, dây khác và chơi phần mình cùng phần các thành viên đảm nhiệm. Quá trình tuyển dụng bà cho thấy cả sự khác biệt ý kiến trong cách nhạc trưởng, thành viên quyết định người biểu diễn.

Meyer học với Otto Hermann tại Stuttgart và Hans Deinzer tại Hannover. Sau khi làm việc ở Dàn nhạc Giao hưởng Đài phát thanh Bayern và Berlin Philharmonic, bà mở rộng hoạt động độc tấu concerto. Bà diễn với những dàn khác nhau như Vienna Philharmonic, Chicago Symphony và NHK Symphony ở Tokyo. Người từng đảm nhiệm bè clarinet trong một dàn nhạc gặp nhiều nhạc trưởng, dàn nhạc để chơi phần độc tấu. Bản Mozart với Staatskapelle Dresden do Hans Vonk chỉ huy cũng là một trong những hợp tác ấy.

Bên cạnh độc tấu, Meyer tiếp tục chơi nhạc thính phòng có gia đình tham gia. Năm 1983, bà lập Trio di Clarone với chồng Reiner Wehle và anh trai Wolfgang Meyer. Họ chơi các tác phẩm Mozart ít được biết và âm nhạc hiện đại, đồng thời chuẩn bị những chương trình mới với nghệ sĩ clarinet jazz Michael Riessler. Người độc tấu concerto trước dàn nhạc tạo nhóm nhỏ với hai đồng nghiệp gần gũi. Tác phẩm Mozart và các nhà soạn nhạc hiện đại cùng được đưa vào danh mục biểu diễn của một nhóm thính phòng.

Ấn bản hiện đại cung cấp cả hai phần độc tấu

Một số ấn bản hiện đại cung cấp cả phần độc tấu cho clarinet basset lẫn clarinet thường. Nghệ sĩ chọn phần phù hợp nhạc cụ mình dùng. Cùng concerto có hai phần độc tấu, kèm mảnh bản thảo viết tay và bài bình luận năm 1802. Cơ sở của bản khôi phục nốt trầm và bản nhạc biểu diễn được truyền cho clarinet thường nằm trong cùng một ấn bản. Một phần cho phép chơi lại âm vực gốc, phần kia được chuẩn bị để chơi bằng nhạc cụ có âm vực hạn chế hơn.

Nhiều nhà soạn nhạc còn viết âm nhạc mới cho Meyer. Bà chơi tác phẩm Jean Françaix, Edison Denisov, Toshio Hosokawa và Péter Eötvös. Bên cạnh phần độc tấu Mozart được khôi phục từ tư liệu cũ còn lại, bà chuẩn bị cả âm nhạc viết mới cho nhạc cụ của mình. Giống Mozart sáng tác cho nhạc cụ Stadler, những nhà soạn nhạc đời sau cũng hợp tác với nghệ sĩ cụ thể. Chương trình Meyer có cả concerto đã xuất bản và các tác phẩm người cùng thời viết cho bà.

Mùa thu năm 1791, Stadler tham gia buổi ra mắt opera La clemenza di Tito của Mozart ở Praha. Hai phần độc tấu trong aria dùng clarinet basset và basset horn. Mozart viết để nhạc cụ Stadler chơi cùng những ca sĩ opera. Trong concerto cùng năm, ông đặt Stadler làm người độc tấu trước dàn nhạc. Cả khi chơi cùng ca sĩ lẫn chơi concerto khí nhạc, âm vực của nhạc cụ mở rộng đều được sử dụng. Âm nhạc viết cho những nốt trầm Stadler có thể phát vì thế còn lại trong cả sân khấu opera và phần độc tấu concerto.

Lắng nghe tại Mahina

Adagio trong Concerto clarinet của Mozart được giới thiệu ở Mahina là phần biểu diễn của Sabine Meyer. Khi gặp lại tác phẩm, bạn hãy lắng nghe cả những nốt trầm của clarinet bên cạnh giai điệu. Đó là cách nghe khi nghĩ về âm vực Mozart chuẩn bị cho nhạc cụ Stadler.