W tym artykule
- Koncert napisany jako drugi, lecz oznaczony numerem pierwszym
- Uczucia w listach i śpiewaczka na scenie
- Charakter „Romance” wyjaśniony przyjacielowi
- Operowy wyraz w muzyce fortepianowej
- Aria między częściami koncertu fortepianowego
- Fragment na płycie zbiorowej i warszawski koncert
- Muzyka, której słuchamy w Mahinie
Krótka odpowiedź
11 października 1830 roku w warszawskim Teatrze Narodowym Chopin wykonał Koncert fortepianowy e-moll. Po pierwszej części Anna Wołkow zaśpiewała arię, a kiedy skończyła, Chopin zagrał „Romance” i finał. Tego wieczoru śpiewała także Konstancja Gładkowska, którą darzył uczuciem. Solowa muzyka fortepianowa i operowe arie przeplatały się na jednej scenie. Następnego dnia Chopin szczegółowo opisał przyjacielowi śpiew i stroje obu wykonawczyń, a trzy tygodnie później opuścił Warszawę.
W szczegółach
Koncert napisany jako drugi, lecz oznaczony numerem pierwszym
Wiosną 1830 roku Chopin najpierw wykonał w Warszawie koncert f-moll. Dziś nazywamy go II Koncertem fortepianowym. Koncert e-moll, przedstawiony jesienią, ukończył później, lecz opublikował wcześniej, dlatego otrzymał numer 1. Oba dzieła, których numeracja odwraca kolejność powstania, napisał niedługo przed wyjazdem z ojczyzny. Po wiosennym przedstawieniu pierwszego koncertu przygotował do jesieni drugi. Młody muzyk, osobiście występujący jako pianista, kolejno prezentował warszawskiej publiczności własne utwory i przygotowywał działalność za granicą.
Słynni wykonawcy, których słuchał, także grali własne kompozycje. W 1828 roku Chopin usłyszał pianistę Hummla, a w 1829 skrzypka Paganiniego. Koncerty Hummla i Riesa były przykładami ówczesnej muzyki, w której solista prezentował błyskotliwą technikę. Pisząc własny koncert, Chopin również tworzył partię solową dla swoich rąk. Szybkie następstwa dźwięków i ozdobniki melodii należały do jej konstrukcji. Przygotowując muzykę do wspólnego wykonania z orkiestrą, łączył fortepianową wirtuozerię ze śpiewną melodią.
Koncert e-moll po raz pierwszy opublikowano w 1833 roku. Później Chopin uczył go także swoich uczniów. Wilhelm von Lenz wspominał lekcję i wykonanie z 1842 roku: po nauczeniu dwunastoletniego Karla Filtscha pierwszej części Chopin zapowiedział, że sam zagra akompaniament orkiestry. Kiedy Filtsch wykonywał partię solową, Chopin odtwarzał z pamięci muzykę orkiestry na drugim fortepianie. Tym razem sam wykonywał akompaniament, pomagając uczniowi zagrać koncert, który w młodości przedstawił z orkiestrą. Lenz szczególnie podkreślił wrażenie, jakie wywarł pierwszy wspólnie grany odcinek.
Uczucia w listach i śpiewaczka na scenie
Konstancja była śpiewaczką uczącą się u Carla Solivy w warszawskim konserwatorium. Chopin darzył ją uczuciem jeszcze przed jej debiutem operowym w 1830 roku. W liście do Tytusa Woyciechowskiego z 1829 roku wyznał, że napisał powolną część koncertu i walc, myśląc o kobiecie, do której przez pół roku nie odważył się odezwać. Pracował wtedy nad koncertem f-moll. Jeszcze przed jesiennym wykonaniem koncertu e-moll w 1830 roku pisał więc inny koncert i zwierzał się przyjacielowi ze swoich uczuć.

W lipcu 1830 roku Chopin zobaczył Konstancję w głównej roli opery Paëra „Agnese” w Teatrze Narodowym. Kobieta ucząca się śpiewu otrzymała rzeczywistą rolę i wystąpiła przed widownią. Chopin opowiadał przyjacielowi o jej śpiewie i grze aktorskiej. Głos słyszany w teatrze był bliski jego zainteresowaniu śpiewnym wyrazem w muzyce fortepianowej. Kilka miesięcy później Konstancja wzięła także udział w koncercie Chopina. Jesienią publiczność Teatru Narodowego zobaczyła tego samego wieczoru pianistę wykonującego własne nowe dzieło i młodą śpiewaczkę przedstawiającą operową arię.
Po wyjeździe z ojczyzny Chopin korespondował z Konstancją jeszcze przez około rok. W 1831 roku napisał, że chyba już jej nie kocha, choć jej obraz nie opuszcza jego myśli. Młody człowiek, który wcześniej wyznał, że przez pół roku nie umiał się do niej odezwać, teraz z zagranicy inaczej wyjaśniał swoje uczucia. W 1832 roku Konstancja wyszła za Józefa Grabowskiego. Dwoje muzyków, którzy występowali razem w Warszawie, kontynuowało oddzielne życie w różnych miejscach. W listach Chopina do przyjaciela pozostały zarówno myśli o niej, jak i słowa wyrażające zmianę uczuć.
Charakter „Romance” wyjaśniony przyjacielowi
15 maja 1830 roku Chopin opisał Tytusowi powolną część nowego koncertu. Pisał, że chciał nadać jej spokojny i melancholijny charakter romansu. Jako przykłady przywoływał czułe spojrzenie na miejsce budzące szczęśliwe wspomnienia i rozmyślanie o pięknym wiosennym dniu przy blasku księżyca. Obok informacji, że część napisał w E-dur, wyjaśnił przyjacielowi jej charakter. We własnym opisie kompozytora łączą się pamięć miejsca i różne uczucia.

W tym samym liście Chopin wyjaśnił zastosowanie tłumików w smyczkach. Opisał przyjacielowi podobne do grzebienia urządzenie nakładane na struny, które nadaje dźwiękowi nową, srebrzystą barwę. Tłumik zmniejsza rezonans i zmienia brzmienie. Po przedstawieniu zamierzonego wrażenia kompozytor dodał, jak orkiestra ma je wyrazić. W powolnej części z fortepianową melodią konkretnie określił również dźwięk smyczków.
Pierwsza część jest w e-moll, natomiast „Romance” w E-dur. Uczucia, które Chopin opisał przyjacielowi, obejmowały jednak jednocześnie spokój i melancholię. W związku z tą samą częścią E-dur mówił o zapamiętanym miejscu, wiosennym dniu i świetle księżyca. Tytuł powolnej części, „Romance”, również wiąże się z tym lirycznym charakterem.
Operowy wyraz w muzyce fortepianowej
Bel canto oznacza włoską sztukę pięknego śpiewu. W „Romance” Chopin uzyskuje taki wokalny wyraz za pomocą fortepianu. Między długimi melodiami umieszcza drobne nuty i tryle, subtelnie zmieniając ekspresję. Tryl to ozdobnik polegający na szybkim naprzemiennym wykonywaniu dwóch sąsiednich dźwięków. Pianista gra go przez odpowiednią kolejność naciskania klawiszy i łączenie dźwięków. Słuchając operowych melodii prowadzonych głosem śpiewaka, Chopin stosował sposoby łączenia i ozdabiania melodii także na swoim instrumencie. W środku koncertu prezentującego szybką technikę napisał taką powolną, śpiewną muzykę.

Kiedy w 1829 roku Chopin wykonał własne wariacje w Wiedniu, publiczność przyjęła go bardzo gorąco, lecz pojawiła się także opinia, że gra zbyt cicho. W liście do przyjaciela napisał, że woli taki zarzut niż ocenę zbyt głośnej gry. Tego dnia improwizował również na melodiach operowych i polskich. Choć jako wykonawca czekał na reakcję słuchaczy, jasno określił w liście własne upodobania brzmieniowe. Wykorzystanie operowych melodii w improwizacji należało także do jego rzeczywistej działalności scenicznej. Jeszcze przed przedstawieniem koncertów w Warszawie sprawdzał swój sposób gry przed zagraniczną publicznością.
Temat „Romance” pojawia się najpierw jako prosta melodia, a potem wraca z ozdobnikami. W środku występuje burzliwy temat cis-moll. Po tym odcinku melodia rozwija się dalej. Tworząc część spokojnego charakteru, Chopin dodawał jednak ozdobniki przy powrocie tematu i zmieniał tonację oraz wyraz środkowego odcinka.
Aria między częściami koncertu fortepianowego
Na jesiennym prawykonaniu w 1830 roku po pierwszej części Anna Wołkow zaśpiewała arię Solivy. Kiedy skończyła, Chopin wykonał pozostałe dwie części. Konstancja zaśpiewała kawatynę z „Pani jeziora” Rossiniego. Następnego dnia Chopin napisał Tytusowi, że miała białą suknię i róże we włosach. W jednym liście szczegółowo opisywał wykonanie koncertu, śpiew i sceniczny strój.
Po tym występie, 2 listopada, Chopin opuścił Warszawę. Pod koniec tego samego miesiąca wybuchło powstanie przeciw rosyjskiemu panowaniu, a on nigdy nie wrócił do ojczyzny. Jesienny koncert w Teatrze Narodowym pozostał więc jego ostatnim publicznym występem w Warszawie. Jeszcze podczas przygotowań wahał się i nie potrafił ustalić daty wyjazdu za granicę.

Fragment na płycie zbiorowej i warszawski koncert
Na listach Mahiny na lunch i kolację jest początek „Romance” w wykonaniu Marthy Argerich. W oryginale to druga część Koncertu fortepianowego e-moll. Po pierwszej części w e-moll Chopin przechodził do E-dur tego ogniwa, a potem wykonywał finałowe rondo. Na warszawskim prawykonaniu między pierwszą a powolną częścią zabrzmiała dodatkowo aria śpiewaczki. Krótką melodię umieszczaną dziś na płytach zbiorowych Chopin napisał wewnątrz długiego koncertu na solistę i orkiestrę. Powolną melodię poprzedza energiczna pierwsza część, a po niej następuje taneczna muzyka ronda.
Pianista, który wykonał własne wariacje w Wiedniu, w następnym roku przedstawił w Warszawie dwa koncerty. Pracując nad „Romance”, wyjaśniał przyjacielowi charakter muzyki i tłumiki smyczków, a po jesiennym występie opisywał strój koleżanki i śpiewane przez nią utwory. W listach Chopin łączy opowieści o komponowaniu, wykonaniach i przygotowywaniu koncertów. W tej samej codzienności zapisał również myśli o Konstancji. Powolna część koncertu e-moll należała do wielkiego dzieła przygotowanego przez młodego muzyka w ojczyźnie; w Teatrze Narodowym znalazła się w programie jednego wieczoru razem z ariami śpiewaczek.
Muzyka, której słuchamy w Mahinie
W muzycznych zestawieniach Mahiny na lunch i kolację jest początek „Romance” w wykonaniu Marthy Argerich. Fortepianową melodię, którą dziś słyszą Państwo przy stole, można zapamiętać jako muzykę wykonywaną przez młodego Chopina w ojczyźnie podczas tego samego koncertu co występy śpiewaczek.





