Bu yazıda
  1. İkinci yazıldığı hâlde bir numara olan konçerto
  2. Mektuplardaki duygu ve sahnedeki şarkıcı
  3. Romance’ın karakterini anlattığı mektup
  4. Piyanonun operadan öğrendiği anlatım
  5. Konçertonun bölümleri arasındaki arya
  6. Derleme plağındaki parça ve Varşova konseri
  7. Mahina’da dinlediğiniz müzik

Kısa cevap

Chopin 11 Ekim 1830’da Varşova Ulusal Tiyatrosu’nda Mi minör Piyano Konçertosu’nu çaldı. İlk bölümün ardından Anna Wołkow bir arya söyledi; şarkısı bitince Chopin Romance’ı ve son bölümü çaldı. Sevdiği Konstancja Gładkowska da o gün sahnedeydi. Piyano solosuyla opera aryaları aynı konserde dönüşümlü ilerledi. Ertesi gün Chopin bir arkadaşına iki şarkıcının seslerini ve giysilerini ayrıntılı anlattı. Üç hafta sonra Varşova’dan ayrıldı.

Ayrıntılı okuma

İkinci yazıldığı hâlde bir numara olan konçerto

Chopin 1830 ilkbaharında Varşova’da önce Fa minör konçertoyu çaldı; bugün buna Piyano Konçertosu No.2 denir. Sonbaharda sunduğu Mi minör konçertoyu daha sonra tamamlamış, fakat daha önce yayımladığı için No.1 adını almıştır. Numaralarıyla yazılma sıraları ters olan iki eser de memleketinden ayrılmasından hemen önce yazıldı. İlk konçertoyu ilkbaharda sunduktan sonra sonbahara diğerini hazırladı. Kendisi sahneye çıkan genç piyanist, eserlerini Varşova dinleyicisine sırayla çalarken yurt dışındaki çalışmalarına hazırlanıyordu.

Dinlediği ünlü icracılar da kendi eserlerini çalan müzisyenlerdi. 1828’de piyanist Hummel’i, 1829’da kemancı Paganini’yi dinledi. Hummel ve Ries konçertoları, solistlerin gösterişli tekniklerini sergiledikleri müziğin örnekleriydi. Chopin de kendi elleriyle çalacağı solo partisini yazdı. Hızlı notalar ve melodiyi süsleyen bezemeler bu partinin içindedir. Orkestrayla çalacağı eseri hazırlarken hem piyano tekniğini hem şarkı gibi akan melodileri işledi.

Mi minör konçerto ilk kez 1833’te yayımlandı. Chopin daha sonra eseri öğrencilerine öğretti. Wilhelm von Lenz 1842’deki ders ve konserleri anımsadı: Chopin on iki yaşındaki Carl Filtsch’e ilk bölümü öğrettikten sonra orkestra eşliğini kendisinin çalacağını söylemişti. Filtsch solo partisini çalarken Chopin diğer piyanoda orkestra partisini ezberden çaldı. Gençliğinde orkestrayla sunduğu konçertoda artık öğrencisine eşlik ediyordu. Lenz özellikle ilk ortak girişin çalımından etkilendiğini yazdı.

Mektuplardaki duygu ve sahnedeki şarkıcı

Konstancja, Varşova Konservatuvarı’nda Carlo Soliva’dan ders alan şarkıcıydı. 1830’da operadaki ilk çıkışından önce Chopin ona ilgi duyuyordu. Tytus Woyciechowski’ye 1829’da yazdığı mektupta, altı aydır konuşamadığı bir kadını düşünerek konçertonun yavaş bölümünü ve bir vals yazdığını anlattı. O sırada üzerinde çalıştığı konçerto Fa minördü. Mi minör konçertoyu 1830 sonbaharında çalmadan önce, başka bir konçerto yazarken duygularını arkadaşına aktarmıştı.

Edme Quenedey’nin 1809’da yaptığı besteci Ferdinando Paër portresi.
Edme Quenedey’nin 1809’da yaptığı besteci Ferdinando Paër portresi.

Chopin Temmuz 1830’da Ulusal Tiyatro’da Konstancja’yı Paër’in Agnese operasının başrolünde dinledi. Şan eğitimi alan kadın artık gerçek bir rol üstlenip seyirci önüne çıkmıştı. Chopin arkadaşına şarkısını ve oyunculuğunu anlattı. Konserde duyduğu ses, piyano müziğinde şarkı ifadesiyle ilgilenmesine yakındı. Konstancja birkaç ay sonra konçerto konserine de katıldı. Sonbaharda Ulusal Tiyatro dinleyicileri, kendi yeni eserini çalan piyanistle opera aryaları söyleyen genç şarkıcıyı aynı akşam izledi.

Chopin ülkesinden ayrıldıktan sonra da Konstancja ile yaklaşık bir yıl yazıştı. 1831’de onu seviyor gibi hissetmediğini, yine de görüntüsünü aklından çıkaramadığını yazdı. Altı ay konuşamadığını anlatan genç, yurt dışında duygularını yeniden açıklıyordu. Konstancja 1832’de Józef Grabowski ile evlendi. Varşova’da birlikte konser veren iki kişi daha sonra farklı yerlerde kendi hayatlarını sürdürdü. Chopin’in arkadaşına mektuplarında hem onu düşündüğü hem değişen duygularını anlattığı sözler korunmuştur.

Romance’ın karakterini anlattığı mektup

Chopin 15 Mayıs 1830’da Tytus’a yeni konçertonun yavaş bölümünü anlattı. Sakin ve melankolik bir Romance istediğini yazdı. Güzel anıları hatırlatan bir yere sevgiyle bakma izlenimini, ay ışığında güzel bir ilkbahar gününü düşünmeyi örnek verdi. Bölümün Mi majör olduğunu belirtirken karakterini de anlattı. Bestecinin bu açıklamasında bir yere ilişkin anılarla farklı duygular bir aradadır.

Chopin’in konçertosunu ve duygularını mektupla anlattığı arkadaşı Tytus Woyciechowski.
Chopin’in konçertosunu ve duygularını mektupla anlattığı arkadaşı Tytus Woyciechowski.

Aynı mektupta yaylılara neden susturucu verdiğini de açıkladı. Tellere takılan, tarağa benzer bir aracın sese yeni, gümüşümsü bir tını kattığını anlattı. Susturucu rezonansı azaltıp tınıyı değiştirir. Önce eserin istediği izlenimini, sonra orkestranın bunu nasıl vereceğini açıkladı. Piyano melodisini işleyen yavaş bölümde yaylı sesini de belirledi.

İlk bölüm Mi minörken Romance Mi majördür. Fakat arkadaşına anlattığı duygu hem sakinliği hem melankoliyi içeriyordu. Aynı Mi majör bölümden söz ederken hatırlanan yeri, ilkbahar gününü ve ay ışığını anlattı. Yavaş bölümün Romance adı da bu lirik karakterle ilişkilidir.

Piyanonun operadan öğrendiği anlatım

Bel canto, İtalyan şan geleneğinde güzel şarkı söyleme biçimini anlatır. Chopin Romance’ta bu vokal ifadeyi piyanoyla ele alır. Uzun melodiler arasına küçük notalar ve triller ekleyip anlatımı ince ayrıntılarla değiştirir. Tril, birbirine yakın iki sesin hızla dönüşümlü çalındığı süslemedir. Piyanist bunu tuşların sırası ve seslerin bağlanışıyla gerçekleştirir. Şarkıcıların kesintisiz opera melodilerini dinleyen Chopin, kendi çalgısında da melodiyi bağlama ve süsleme yöntemlerini kullandı. Hızlı teknik gösterilerin bulunduğu konçertonun ortasına bu yavaş şarkıyı yazdı.

Henri Grévedon’un Hortense Haudebourt-Lescot’nun resmini örnek alarak yaptığı Rossini portresi.
Henri Grévedon’un Hortense Haudebourt-Lescot’nun resmini örnek alarak yaptığı Rossini portresi.

1829’da Viyana’da kendi çeşitlemelerini çaldığında büyük ilgi gördü, fakat sesinin fazla küçük olduğu eleştirisi de yapıldı. Arkadaşına, fazla sert çaldığı söylenmesindense bunu tercih ettiğini yazdı. O gün opera ve Polonya melodileri üzerine doğaçlama da yaptı. Dinleyicinin tepkisini bekleyen icracı olsa da sevdiği sesi mektubunda açıkça anlattı. Opera melodilerini doğaçlamada kullanması da doğrudan sahnede yaptığı bir çalışmaydı. Varşova’daki konçertolardan önce yurt dışındaki dinleyiciler önünde çalımını denedi.

Romance’ın teması önce sade melodi olarak duyulur, daha sonra süslenerek geri gelir. Ortada Do diyez minörün yoğun karakterli teması bulunur; bunun ardından melodi devam eder. Sakin bir bölüm yazarken temanın dönüşünü süsledi, orta kısmın tonalitesini ve anlatımını değiştirdi.

Konçertonun bölümleri arasındaki arya

1830 sonbaharındaki ilk konserde ilk bölümün ardından Anna Wołkow, Soliva’nın aryasını söyledi. Şarkısı bitince Chopin kalan iki bölümü çaldı. Konstancja, Rossini’nin La donna del lago operasından bir kavatina söyledi. Ertesi gün Chopin Tytus’a beyaz giysi giydiğini ve saçına gül taktığını yazdı. Konçertoyu çalmasını, şarkıcıların seslerini ve sahne giysilerini aynı mektupta ayrıntılı anlattı.

Chopin bu konserden sonra, 2 Kasım’da Varşova’dan ayrıldı. Ay sonunda Rus yönetimine karşı ayaklanma başladı; Chopin memleketine hiç dönemedi. Sonbahardaki Ulusal Tiyatro konseri böylece Varşova’daki son halka açık konseri oldu. Hazırlık döneminde yurt dışına gidiş tarihini belirleyemeyip tereddüt ettiği de olmuştu.

Chopin’in Varşova’dan ayrılmasından sonra başlayan Kasım 1830 ayaklanmasını gösteren gravür.
Chopin’in Varşova’dan ayrılmasından sonra başlayan Kasım 1830 ayaklanmasını gösteren gravür.

Derleme plağındaki parça ve Varşova konseri

Mahina’nın öğle ve akşam listelerinde Martha Argerich’in çaldığı Romance’ın başlangıcı bulunur. Bu aslında Mi minör Piyano Konçertosu’nun ikinci bölümüdür. Chopin ilk bölümün Mi minöründen bu bölümün Mi majörüne geçtikten sonra son rondoyu çaldı. Varşova prömiyerinde ilk bölümle yavaş bölüm arasında şarkıcının aryası da duyuldu. Bugün derleme plağına alınan kısa melodiyi, solo ve orkestra için uzun bir konçertonun içinde yazmıştı. Yavaş melodinin öncesinde güçlü ilk bölüm, sonrasında rondodaki dans müziği vardır.

Viyana’da çeşitlemelerini çalan piyanist, ertesi yıl Varşova’da iki konçertosunu sundu. Romance’ı yazarken arkadaşına müziğin karakterini ve yaylıların susturucularını, sonbahar konserinden sonra ise şarkıcının giysilerini ve şarkılarını anlattı. Mektuplardaki Chopin besteciliği, icracılığı ve konser hazırlığını birlikte ele alır. Konstancja’yı düşündüğü sözler de bu hayatın içinde kalmıştır. Mi minör konçertonun yavaş bölümü memleketinde hazırladığı büyük eserin parçasıydı; Ulusal Tiyatro’da arya söyleyenlerle aynı akşamın programına girdi.

Mahina’da dinlediğiniz müzik

Mahina’nın öğle ve akşam müziklerinde Martha Argerich’in çaldığı Romance’ın ilk kısmı yer alıyor. Yemekte duyduğunuz piyano melodisini, genç Chopin’in memleketinin şarkıcılarıyla aynı konserde çaldığı müzik olarak hatırlayabilirsiniz.