In dit artikel
  1. Als tweede geschreven, maar bekend als het Eerste pianoconcert
  2. Gevoelens in brieven en een zangeres op het toneel
  3. Hoe Chopin de Romance aan zijn vriend beschreef
  4. De uitdrukking van de opera op de piano
  5. De aria tussen de delen van het pianoconcert
  6. Een fragment op een verzamelalbum en het concert in Warschau
  7. Muziek bij Mahina

Het korte antwoord

Op 11 oktober 1830 speelde Chopin zijn Pianoconcert in e klein in het Nationaal Theater van Warschau. Na het eerste deel zong Anna Wołkow een aria; daarna speelde Chopin de Romance en het slotdeel. Ook Konstancja Gładkowska, voor wie hij gevoelens had, zong die avond. Pianosolo's en opera-aria's wisselden elkaar tijdens het concert af. De volgende dag beschreef Chopin de zang en de kleding van de twee zangeressen uitvoerig in een brief aan een vriend. Drie weken later verliet hij Warschau.

Meer verdieping

Als tweede geschreven, maar bekend als het Eerste pianoconcert

In het voorjaar van 1830 speelde Chopin in Warschau eerst zijn concert in f klein, dat we nu het Tweede pianoconcert noemen. Het concert in e klein dat hij in de herfst presenteerde, voltooide hij later, maar hij publiceerde het eerder. Daardoor kreeg het nummer 1. Deze twee werken, waarvan de nummering omgekeerd is aan de volgorde van ontstaan, schreef hij kort na elkaar voordat hij zijn geboorteland verliet. Nadat hij het eerste concert in de lente had gepresenteerd, bereidde hij voor de herfst een ander concert voor. De jonge componist, die zelf als pianist optrad, liet het publiek van Warschau zijn werken achtereenvolgens horen terwijl hij zich op een loopbaan in het buitenland voorbereidde.

De beroemde virtuozen die hij hoorde, waren ook musici die hun eigen composities speelden. Chopin hoorde pianist Hummel in 1828 en violist Paganini in 1829. De concerten van Hummel en Ries waren voorbeelden van muziek waarin solisten destijds hun virtuositeit lieten horen. Ook Chopin schreef een solopartij die hij zelf zou spelen. Snel bewegende noten en versieringen van de melodie maken deel uit van die partij. Bij het voorbereiden van een werk voor piano en orkest hield hij zich zowel met pianotechniek als met een zingende melodie bezig.

Het concert in e klein verscheen voor het eerst in druk in 1833. Chopin onderwees het later ook aan zijn leerlingen. Wilhelm von Lenz beschreef achteraf lessen en uitvoeringen uit 1842. Volgens hem leerde Chopin het eerste deel aan de twaalfjarige Carl Filtsch en zei hij daarna dat hij zelf de orkestbegeleiding zou spelen. Terwijl Filtsch de solopartij uitvoerde, speelde Chopin de orkestmuziek uit het hoofd op een andere piano. Het concert dat hij als jonge man met een orkest had gepresenteerd, begeleidde hij nu zelf om zijn leerling te ondersteunen. Lenz schreef dat vooral de uitvoering van de eerste tutti-passage grote indruk op hem maakte.

Gevoelens in brieven en een zangeres op het toneel

Konstancja was een zangeres die aan het conservatorium van Warschau bij Carlo Soliva studeerde. Chopin had al gevoelens voor haar voordat zij in 1830 haar operadebuut maakte. In een brief aan Tytus Woyciechowski uit 1829 bekende hij dat hij een halfjaar lang een vrouw in gedachten had zonder haar te durven aanspreken. Terwijl hij aan haar dacht, had hij het langzame deel van een concert en een wals geschreven. Het concert waaraan hij toen werkte, was dat in f klein. Nog voordat hij in de herfst van 1830 het concert in e klein speelde, had hij dus tijdens het schrijven van een ander concert zijn gevoelens aan zijn vriend verteld.

Een portret van componist Ferdinando Paër, gemaakt door Edme Quenedey in 1809.
Een portret van componist Ferdinando Paër, gemaakt door Edme Quenedey in 1809.

In juli 1830 zag Chopin Konstancja in het Nationaal Theater de hoofdrol zingen in Paërs opera Agnese. De vrouw die zang studeerde, vertolkte nu een echte rol voor een publiek. Chopin vertelde zijn vriend over haar zang en haar acteren. De stem die hij in het theater hoorde, sloot ook aan bij zijn belangstelling voor een zingende expressie in pianomuziek. Enkele maanden later nam Konstancja deel aan het concert waarin hij zijn pianoconcert uitvoerde. Het publiek van het Nationaal Theater zag die herfst op dezelfde avond zowel een pianist die zijn eigen nieuwe werk speelde als een jonge zangeres die opera-aria's zong.

Ook na zijn vertrek uit Polen wisselde Chopin ongeveer een jaar lang brieven met Konstancja uit. In 1831 schreef hij dat haar beeld hem bleef bezighouden, hoewel hij niet dacht dat hij verliefd was. De jonge man die eerder had bekend een halfjaar niet met haar te kunnen praten, beschreef vanuit het buitenland opnieuw zijn gevoelens. Konstancja trouwde in 1832 met Józef Grabowski. De twee musici die samen in Warschau waren opgetreden, gingen daarna ieder op een andere plaats met hun leven verder. Chopins brieven aan zijn vriend bewaren zowel zijn gedachten aan haar als zijn beschrijving van veranderde gevoelens.

Hoe Chopin de Romance aan zijn vriend beschreef

Op 15 mei 1830 beschreef Chopin het langzame deel van zijn nieuwe concert aan Tytus. Hij schreef dat hij het karakter van een kalme, melancholieke romance zocht. Als voorbeelden noemde hij de indruk van een liefdevolle blik op een plek die prettige herinneringen oproept en de gedachte aan een mooie lentedag bij maanlicht. Hij vertelde zijn vriend niet alleen dat het deel in E groot stond, maar ook welk karakter hij het wilde geven. In deze eigen beschrijving van de componist komen herinneringen aan een plaats en verschillende gevoelens samen.

Tytus Woyciechowski, de vriend aan wie Chopin in zijn brieven over zijn concerten en zijn gevoelens vertelde.
Tytus Woyciechowski, de vriend aan wie Chopin in zijn brieven over zijn concerten en zijn gevoelens vertelde.

In dezelfde brief legde Chopin ook uit waarom hij de strijkers dempers liet gebruiken. Hij beschreef het hulpmiddel als een soort kam die op de snaren wordt geplaatst en de klank een nieuwe, zilverachtige kleur geeft. Een demper vermindert de resonantie en verandert het timbre. Nadat hij de gewenste indruk van de muziek had beschreven, voegde hij dus toe hoe het orkest die indruk moest uitdrukken. In het langzame deel met zijn pianomelodie gaf hij ook concrete aanwijzingen voor de klank van de strijkers.

Terwijl het eerste deel in e klein staat, is de Romance in E groot geschreven. Toch omvatten de gevoelens die Chopin aan zijn vriend beschreef zowel rust als melancholie. Binnen ditzelfde deel in E groot sprak hij over een plek uit zijn herinnering, een lentedag en maanlicht. Ook de titel Romance houdt verband met dit lyrische karakter.

De uitdrukking van de opera op de piano

Belcanto is de Italiaanse zangtraditie waarin het mooi zingen centraal staat. In de Romance behandelt Chopin deze vocale expressie op de piano. Tussen lange melodische lijnen plaatst hij kleine noten en trillers om de uitdrukking nauwkeurig te variëren. Een triller is een versiering waarbij twee naburige tonen snel afwisselend worden gespeeld. De pianist voert die versiering uit met de volgorde van de aanslagen en de verbinding tussen de tonen. Chopin, die operamelodieën hoorde die door een zanger werden gedragen, gebruikte ook op zijn eigen instrument manieren om de melodie te verbinden en te versieren. Midden in een concert waarin hij snelle virtuositeit toonde, schreef hij zo een langzaam lied.

Een portret van Rossini, gemaakt door Henri Grévedon naar een schilderij van Hortense Haudebourt-Lescot.
Een portret van Rossini, gemaakt door Henri Grévedon naar een schilderij van Hortense Haudebourt-Lescot.

Toen Chopin in 1829 in Wenen zijn eigen variaties speelde, reageerde het publiek enthousiast, maar er klonk ook kritiek dat zijn spel te zacht was. In een brief aan een vriend schreef hij dat hij die kritiek liever hoorde dan dat hij te hard had gespeeld. Die dag improviseerde hij ook op operamuziek en Poolse melodieën. Hij wachtte op de reactie van zijn publiek, maar schreef tegelijk duidelijk welk geluid hij zelf verkoos. De melodieën die hij uit de opera kende, gebruikte hij bij het improviseren op het concertpodium. Al voordat hij zijn concerten in Warschau presenteerde, probeerde hij zijn manier van spelen voor een buitenlands publiek uit.

Het thema van de Romance verschijnt eerst als een eenvoudige melodie en keert later met meer versieringen terug. In het midden klinkt een heftig thema in cis klein. Daarna zet Chopin de melodie weer voort. Ook in een deel met een rustig karakter voegde hij bij de terugkeer van het thema versieringen toe en veranderde hij in het middengedeelte de toonsoort en de expressie.

De aria tussen de delen van het pianoconcert

Na het eerste deel bij de première in het najaar van 1830 zong Anna Wołkow een aria van Soliva. Toen zij klaar was, speelde Chopin de twee overige delen. Konstancja zong een cavatina uit Rossini's La donna del lago. De volgende dag schreef Chopin aan Tytus dat zij witte kleding droeg en rozen in haar haar had. In dezelfde brief vertelde hij uitvoerig over zijn uitvoering van het concert, de zang van zijn collega en haar toneelkleding.

Na dit concert verliet Chopin Warschau op 2 november. Aan het einde van die maand brak een opstand tegen de Russische overheersing uit, en hij keerde uiteindelijk nooit meer naar zijn geboortestad terug. Het herfstconcert in het Nationaal Theater bleef daardoor zijn laatste openbare optreden in Warschau. Terwijl hij het voorbereidde, aarzelde hij nog en had hij de datum van zijn vertrek naar het buitenland niet vastgesteld.

Een prent van de Novemberopstand van 1830, die uitbrak nadat Chopin Warschau had verlaten.
Een prent van de Novemberopstand van 1830, die uitbrak nadat Chopin Warschau had verlaten.

Een fragment op een verzamelalbum en het concert in Warschau

Op de lunch- en dinerafspeellijsten van Mahina staat het begin van de Romance, gespeeld door Martha Argerich. Het is oorspronkelijk het tweede deel van het Pianoconcert in e klein. Chopin ging van e klein in het eerste deel naar E groot in dit deel en speelde daarna het afsluitende rondo. Bij de première in Warschau hoorde het publiek tussen het eerste en het langzame deel bovendien een aria van een zangeres. De korte melodie die tegenwoordig op een verzamelalbum staat, schreef Chopin als onderdeel van een lang concert voor solist en orkest. Voor de langzame melodie staat een krachtig openingsdeel, en daarna volgt de dansmuziek van het rondo.

De pianist die zijn variaties in Wenen had gespeeld, presenteerde het volgende jaar twee concerten in Warschau. Tijdens het schrijven van de Romance beschreef hij aan zijn vriend het karakter van de muziek en de dempers voor de strijkers. Na het herfstconcert vertelde hij over de kleding en de zang van zijn collega. In zijn brieven spreekt Chopin tegelijk over componeren, spelen en het voorbereiden van concerten. Ook zijn woorden over Konstancja schreef hij binnen dat dagelijkse leven. Het langzame deel van het concert in e klein hoorde bij een groot werk dat deze jonge man in zijn geboortestad voorbereidde. In het Nationaal Theater stond het op het programma van dezelfde avond als de zangeressen die aria's uitvoerden.

Muziek bij Mahina

Tijdens de lunch en het diner bij Mahina klinkt het eerste gedeelte van de Romance in de uitvoering van Martha Argerich. U kunt de pianomelodie die u tijdens uw maaltijd hoort ook onthouden als de muziek die de jonge Chopin op één concertavond speelde met zangeressen uit zijn geboortestad.