Ushbu maqolada
  1. Mozart notalari va norveg xalq qo‘shiqlari
  2. Ibsen buyurtmasi va sahna ijrosi uchun tuzatishlar
  3. Peerning maqtanishi va piyoz po‘stlari
  4. Afrika tongi uchun yozilgan musiqa
  5. Tog‘ qiroli saroyidagi hajv va takror
  6. Voqealar tartibi o‘zgartirilgan syuitalar
  7. Mahinada tinglanadigan musiqa

Qisqa javob

Griegning Morning Mood asari Ibsenning Peer Gynt pyesasi uchun yozilgan sahna musiqasidan olingan. Bastakor 1874-yilda buyurtma olib, ijroga mos musiqa yozdi va tuzatdi. Keyin ayrim asarlarni tanlab, orkestr syuitalariga qayta tuzdi. Yorug‘ tongni ifodalovchi musiqaning asl voqea joyi Afrikadir. Uning oldi va ketida bosh qahramon Peer Norvegiyadan chiqib, turli mamlakatlarda sayohat qilib, o‘zini boshqa odamlar qiyofasida ko‘rsatadi.

Batafsil o‘qish

Mozart notalari va norveg xalq qo‘shiqlari

Grieg bolaligida onasining chalishi va dars berishini kuzatib, Mozart musiqasini tinglagan. Uning keyinchalik eslagan Mozart bilan tanishuvi onasidan musiqa o‘rgangan bolaligiga borib taqaladi. Leipzig konservatoriyasida torli kvartet yozish topshirig‘ini olganda ham Mozart va Beethoven kvartetlarini o‘rgandi. Bitirgach Bergendagi konsertda violonchelchi akasi John va skripkachi Ole Bull bilan Mozart pianino triosini chaldi. Norveg musiqasi asosida asarlar yozishidan oldinoq boshqa mamlakat bastakorlari notalarini o‘rganib, ijro etgan.

Qo‘lida skripka tutgan norveg musiqachisi Ole Bull.
Qo‘lida skripka tutgan norveg musiqachisi Ole Bull.

Grieg Op.6 Humoresquesni Rikard Nordraakka, Op.17 Yigirma besh norveg xalq qo‘shig‘i va raqsini esa Ole Bullga bag‘ishladi. To‘plam bag‘ishlovlari va alohida asar nomlarida ham hamkasb musiqachilar va xalq qo‘shiqlariga qiziqishini ko‘rish mumkin. Op.17ga to‘y kuyi, halling raqsi va sigir chaqirish qo‘shig‘i kiradi. Qishloq odamlari turli vazifalarda ishlatgan musiqani pianino asarlariga jamladi. Nomlarda qo‘shiq aytish maqsadi va raqs turi saqlandi, bag‘ishlovlarga esa musiqa baham ko‘rgan hamkasblari ismi yozildi.

Tidemand va Gude 1848-yilda chizgan Hardangerdagi to‘y safi.
Tidemand va Gude 1848-yilda chizgan Hardangerdagi to‘y safi.

Olea Crøger norveglarning xalq qo‘shiqlarini tinglab, qayd etdi. Landstad va Lindeman u to‘plagan melodiyalarni nashr qildi, Grieg esa shu qo‘shiqlardan ta’sirlandi. Odamlar aytgan qo‘shiqlarni to‘plovchi notaga yozdi, nashriyotchi bosib boshqa musiqachilarga yetkazdi. Biroq Grieg o‘ziga yetib kelgan qo‘shiqlarni to‘plagan Crøger rolini ham bilgan-bilmaganligi tasdiqlanmagan. U pianino asarlarida ishlatgan qo‘shiqlardan oldin qishloqda kuylagan odamlar va melodiyani yozib qoldirgan to‘plovchining ishi bor edi.

Ibsen buyurtmasi va sahna ijrosi uchun tuzatishlar

1874-yil yanvarida Ibsen Griegdan Peer Gyntni sahnalashtirish uchun musiqa so‘radi. Grieg pyesaga mos musiqa yozar ekan, haqiqiy ijroda qatnashadigan orkestr va qo‘shiqchilarning imkoniyatlarini ham hisobga olishi kerak edi. Bastakorlik davomida sahnaga chiqadigan ijrochi va qo‘shiqchilarga mos musiqa tayyorlash qiyinligi ham bor edi. Mustaqil orkestr asaridan farqli ravishda, aktyorlar gapirib, harakatlanganda ishlatiladigan va qo‘shiqchilar kuylaydigan musiqani pyesa davomiga mos tayyorladi. Shu sahna musiqasi ilk bor 1876-yilda ijro etildi. Buyurtmadan ilk ijrogacha bir necha yil o‘tgan edi.

Christian Krohg 1895-yilda chizgan Henrik Ibsen.
Christian Krohg 1895-yilda chizgan Henrik Ibsen.

Grieg keyingi ijrolar uchun musiqani o‘zgartirdi. 1886-yil Copenhagen sahnalashtirishida ishlatilgan notalar keyinchalik to‘liq asarlar nashriga muhim asos bo‘ldi. Ular Daniya Qirollik kutubxonasida saqlangan. Musiqashunos Rune Andersen va Finn Benestad 1983-yildan sahna musiqasi materiallarini o‘rgandi. Turli ijrolardagi notalarni solishtirib, Grieg tuzatgan va qo‘shgan musiqani tekshirdi. Ishlari ilk ijro notalari bilan tugagan asarlardan farqli ravishda, Peer Gyntda keyingi sahnalashtirishlar uchun o‘zgartirilgan materiallar ham saqlangan.

Peerning maqtanishi va piyoz po‘stlari

Ibsen qahramoni Peer to‘ydan kelin Ingridni olib qochadi, so‘ng uni tashlab ketadi. O‘zini qabul qilgan Solveig yonida ham qola olmay, yana jo‘naydi. Trollar bilan uchrashib, uzoq mamlakatlarda yurib, har safar o‘ziga foydali rolni tanlaydi. O‘zini ulkan shaxs deb tasavvur qiladi, ammo hamrohlariga bergan va’dalarini bajarmaydi. Sarguzashtlari davom etgan sari, nega avval jo‘nagani va nima qilib yurganini tushuntirish ham qiyinlashadi. Ibsen maqtanish va xatti-harakatlar, ular tufayli ortda qolgan odamlarni bir pyesada ko‘rib chiqadi.

Qarigan Peer piyoz po‘stini qatlamma-qatlam archib, o‘ynagan rollarini eslaydi. O‘zini imperator deb tasavvur qilishi va boshqa qiyofalarini har qatlamga bog‘laydi, ammo oxirigacha archib ham o‘zak topa olmaydi. O‘ynaganini aytadigan rollari ko‘p, ularni yechgach esa tushuntira oladigan o‘zligi qolmaydi. Ibsen katta sarguzashtlar aytgan odam qo‘lidagi piyozni archishi orqali shu masalani ko‘taradi. Peer o‘ziga qo‘ygan nomlarni ketma-ket tashlar ekan, yana boshqa po‘st qoladi.

Yakun yaqinida Tugma quyuvchi Peerni eritib, boshqa materialga qo‘shishini aytadi. Tugma halqasi to‘g‘ri yasalmasa, qayta eritib ishlatilgani kabi, Peer ham o‘z vazifasini bajarmaganini ta’kidlaydi. Peer o‘zini aynicha saqlab qolish asosini izlashi kerak. Piyozni archiganda turli rollardagi o‘zining o‘zagi bor-yo‘qligini so‘radi, quyuvchi oldida esa yashagan hayotini tushuntirishi kerak bo‘ladi. Pyesa piyoz va tugma yordamida Peer maqtangan sarguzashtlarni qayta tekshiradi.

Afrika tongi uchun yozilgan musiqa

Morning Mood to‘rtinchi pardaning Afrika fonida ishlatilgan musiqadir. Grieg asardagi birinchi kuchli ovozni bulut orasidan quyosh chiqishiga bog‘lab tushuntirdi. Bastakor izohi bilan pyesaning voqea joyi birga qayd etilgan. Uni Norvegiyada tug‘ilgan bastakor yozgan bo‘lsa ham, Ibsen pyesasida Afrika tongi uchun ishlatilgan. Mustaqil orkestr asari nomida faqat tong qoladi, sahna musiqasida esa Peer turgan joy va to‘rtinchi parda davomiga mos ijro etiladi.

Morning Mooddan keyin O‘g‘ri va o‘g‘irlangan mol xaridori, Arab raqsi va Anitra raqsi chalinadi. Tongni e’lon qilgan musiqa tugasa ham, Peerning sayohati davom etadi. Boshqa qahramonlar chiqib, Peer ular bilan uchrashadi va o‘ziga foydali harakatlarni tanlaydi. Grieg shu davomga mos turli musiqa joylashtirdi. Keyinchalik syuita yaratganda tartibni o‘zgartirdi; sahna musiqasida esa tongdan keyin boshqa qahramon va raqslar ketma-ket keladi. Sokin tong uchun asar bilan Peerning keyingi harakatlari musiqasi ayni pyesa ijrosida ishlatilgan.

Tog‘ qiroli saroyidagi hajv va takror

Griegning In the Hall of the Mountain King haqidagi bahosi kutilmaganda keskindir. Franz Beyerga xatida haddan tashqari norvegcha va o‘zini o‘zi yetarli deb biladigan qarashni yoqimsiz tasvirlab, musiqadagi hajv aniq ko‘rinishini istadi. Xatda folklor xususiyatli musiqa yozgani va ifodalamoqchi bo‘lgan hajvini birga aytdi. Xalq materialidan foydalangan bastakor asarni o‘z mamlakati musiqasini shartsiz maqtash deb tushuntirmadi. Trollar guruhi uchun mubolag‘a va hajv kiritmoqchi ekanini uning o‘zi aytgan.

Kittelsen 1913-yilda chizgan Tog‘ qiroli saroyiga kirgan Peer Gynt.
Kittelsen 1913-yilda chizgan Tog‘ qiroli saroyiga kirgan Peer Gynt.

Asar ritmini norveg halling raqsiga bog‘lab ham eshitish mumkin. Halling to‘y va bayramlarda yigitlar tushadigan, akrobatik harakatli tez yakkaxon raqsdir. Asarda violonchel, kontrabas va fagot mavzuni past registrda boshlaydi. Boshqa cholg‘ular qo‘shilganda ovoz kuchayib, tezlik oshadi. Qisqa mavzu har takrorlanganida qatnashuvchi cholg‘ular va ovoz balandligi o‘zgartiriladi. Ayni kuyni qayta ishlatish orqali trollar Peerni o‘rab olgan voqea musiqada ifodalangan.

Voqealar tartibi o‘zgartirilgan syuitalar

Grieg sahna musiqasidan ayrim asarlarni tanlab, ikkita orkestr syuitasi tuzdi. Pyesa voqealarini ketma-ket kuzatish o‘rniga, orkestr konserti uchun musiqiy jihatdan qoniqarli tartibni tanladi. Birinchi syuita Morning Mood, Åse o‘limi, Anitra raqsi va In the Hall of the Mountain King tartibidadir. Asl pyesada turli vaqt va joylarda ishlatilgan musiqani bir syuitaga jamladi. Teatr uchun yozilgan musiqani konsertda mustaqil chalish uchun qayta tuzar ekan, pyesadagi voqealar tartibini ham o‘zgartirdi.

Mahinaning tushlik va kechki ovqat ro‘yxatlarida Neville Marriner nomi bilan Morning Mood berilgan. Bu birinchi syuitaning ilk asaridan parchadir. Ayni syuita oxirida past mavzu turli cholg‘ular bilan takrorlanadigan In the Hall of the Mountain King keladi. Birinchi asar tong uchun yozilgan bo‘lsa, oxirgisi trollar guruhi uchun edi. Grieg ular orasiga Åse o‘limi va Anitra raqsini joylashtirdi. Ibsen pyesasi musiqasidan turli xususiyatli to‘rtta asarni tanlab, orkestr ijrosiga mos tartib yaratdi.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahinaning tushlik va kechki ovqat musiqasiga Neville Marriner boshchiligidagi Morning Mood kiritilgan. Tanish boshlang‘ich kuy eshitilganda, Peer Gyntning bu musiqa yangragan sarguzashtlarini dasturxon atrofidagi suhbatda eslashingiz mumkin.