Bu yazıda
Kısa cevap
Grieg’in Sabah Havası, Ibsen’in Peer Gynt oyunu için yazdığı sahne müziğinden gelir. Besteci 1874’te sipariş alıp müziği sahneye göre yazdı ve değiştirdi. Daha sonra bazı parçaları seçip orkestra süitleri oluşturdu. Aydınlık sabahı anlatan müziğin özgün yeri Afrika’dır. Öncesinde ve sonrasında Peer, Norveç’ten ayrılıp ülkeleri gezer ve kendisini farklı kişiler gibi gösterir.
Ayrıntılı okuma
Mozart notaları ve Norveç halk şarkıları
Grieg çocukken annesinin çalmasını ve öğretmesini izleyerek Mozart müziğini duydu. Sonradan anlattığı Mozart’la tanışması, annesinden eğitim aldığı çocukluğa uzanır. Leipzig Konservatuvarı’nda yaylı dörtlüsü yazma ödevi aldığında Mozart ve Beethoven dörtlülerini inceledi. Mezuniyetinden sonra Bergen’de çellocu ağabeyi John ve kemancı Ole Bull ile Mozart’ın piyano üçlüsünü çaldı. Norveç müziğine dayalı bestelerinden önce başka ülkelerin bestecilerini öğrenip konserlerde seslendirdi.

Grieg Humoresques, Op.6’yı Rikard Nordraak’a; Yirmi Beş Norveç Halk Şarkısı ve Dansı, Op.17’yi Ole Bull’a adadı. İthaflar ve eser adları, meslektaşlarına ve halk müziğine ilgisini gösterir. Op.17’de düğün melodileri, halling dansı ve sığır çağırma şarkıları vardır. Köylerde farklı işlerde kullanılan müzikleri piyano albümüne topladı. Başlıklarda şarkıların amacıyla dans türleri, ithaflarda müziği paylaştığı kişilerin adları korunur.

Olea Crøger Norveçlilerden halk şarkıları dinleyip yazıya geçirdi. Landstad ve Lindeman topladığı melodileri yayımladı; Grieg bunlardan etkilendi. İnsanların söylediği şarkıları derleyici notaya aldı, yayıncı bastı ve başka müzisyenlere ulaştırdı. Fakat Grieg’in kendisine ulaşan şarkıları derleyen Crøger’in rolünü bilip bilmediği doğrulanmamıştır. Piyano eserlerindeki şarkılardan önce, köyde söyleyenlerle melodileri kaydeden derleyicinin emeği vardı.
Ibsen’in siparişi ve sahne için değişiklikler
Ocak 1874’te Ibsen, Peer Gynt’in sahnelenmesi için Grieg’den müzik istedi. Grieg oyuna uygun yazarken katılacak orkestra ve şarkıcıların koşullarını da düşünmek zorundaydı. Beste sürecinde gerçek sahne müzisyenlerine uygun müzik hazırlamak da güçlük yaratıyordu. Bağımsız orkestra eserinden farklı olarak, oyuncuların konuşup hareket ettiği sıradaki müzikle şarkıcıların müziğini oyunun ilerleyişine göre hazırladı. Sahne müziği ilk kez 1876’da seslendirildi. Siparişten prömiyere birkaç yıl süren çalışma oldu.

Grieg sonraki gösteriler için müziği değiştirdi. 1886 Kopenhag gösterisinin notası daha sonra toplu eserlerin önemli dayanağı oldu. Danimarka Kraliyet Kütüphanesi’nde korunmuştu. Müzikologlar Rune Andersen ve Finn Benestad 1983’ten itibaren sahne müziği kaynaklarını araştırdı. Farklı gösterilerin notalarını karşılaştırıp Grieg’in değişikliklerini ve eklerini incelediler. Yalnız ilk konser notasıyla biten eserlerden farklı olarak Peer Gynt’in sonraki gösterilere hazırlık belgeleri de vardır.
Peer’in palavraları ve soğanın katları
Ibsen’in kahramanı Peer, düğünden Ingrid’i kaçırır, sonra onu terk eder. Kendisini kabul eden Solveig’in yanında da kalamayıp yeniden gider. Trollerle karşılaşır, uzak ülkelere gider, her defasında kendisine yarayan rolü seçer. Kendini büyük biri olarak hayal eder, fakat yanındakilere verdiği sözleri tutmaz. Maceralar arttıkça neden ayrıldığını ve neler yaptığını açıklaması da zorlaşır. Ibsen palavralarını, davranışlarını ve geride bıraktığı insanları aynı oyunda ele alır.
Yaşlı Peer soğanın katlarını soyarken üstlendiği rolleri hatırlar. Kendini imparator sandığı hâlini ve diğer kimlikleri katlara yerleştirir; sona kadar soyunca merkez bulamaz. Geçtiğini söylediği roller çoktur, fakat bunlar çıkarıldıktan sonra açıklayacağı benlik kalmaz. Ibsen bu soruyu, büyük maceralar anlatan kişinin elindeki soğanı soymasıyla işler. Peer kendisine verdiği adları bıraktıkça geride başka bir kat kalır.
Sona yakın düğme dökümcüsü, Peer’i eritip başka malzemeyle karıştıracağını söyler. Düğmenin halkası düzgün değilse eritilip yeniden kullanılması gibi Peer’in de kendi görevini yerine getirmediğini belirtir. Peer kendisi olarak kalmak için gerekçe bulmalıdır. Soğanı soyarken rollerinin merkezinde bir benliği olup olmadığını sormuştu; dökümcü önünde yaşamını açıklamalıdır. Oyun, soğan ve düğmeyle övündüğü maceralarını yeniden değerlendirir.
Afrika sabahı için yazılan müzik
Sabah Havası dördüncü perdenin Afrika ortamında kullanılır. Grieg ilk güçlü sesi bulutların arasından doğan güneşle ilişkilendirmişti. Bestecinin açıklamasıyla oyunun yeri birlikte korunur. Besteci Norveçli olsa da müzik Ibsen’in oyununda Afrika sabahına eşlik eder. Bağımsız orkestra eserinin başlığında yalnız sabah kalırken, sahne müziğinde Peer’in bulunduğu yere ve dördüncü perdeye göre çalınır.
Sabah Havası’ndan sonra Hırsız ve Çalıntı Mal Satıcısı, Arap Dansı ve Anitra’nın Dansı gelir. Sabahı duyuran eser bitse de Peer’in yolculuğu sürer. Başka kişilerle karşılaşıp kendisine yarayan davranışları seçer. Grieg müzikleri bu ilerleyişe göre yerleştirdi. Süitlerde sırasını değiştirse de sahne müziğinde sabahtan sonra kişiler ve danslar sırayla gelir. Sakin sabah müziğiyle Peer’in sonraki davranışlarına eşlik eden müzik aynı gösteride kullanılır.
Dağ Kralının Salonunda: hiciv ve tekrar
Grieg’in Dağ Kralının Salonunda hakkındaki değerlendirmesi beklenmedik ölçüde keskindir. Franz Beyer’e mektubunda aşırı Norveçli, kendini yeterli gören tutumu rahatsız edici biçimde anlattı ve hicvin duyulmasını umdu. Hem halk müziğinden yararlanmasını hem istediği hicvi açıkladı. Halk malzemesi kullansa da bunu ülkesini koşulsuz öven müzik diye anlatmadı. Troller topluluğuna yazarken abartı ve hiciv istediğini kendisi belirtti.

Ritim, Norveç’in halling dansıyla da ilişkilendirilebilir. Halling, düğün ve şenliklerde genç erkeklerin yaptığı akrobatik hareketli hızlı solo danstır. Çello, kontrbas ve fagot temayı pes alanda başlatır. Başka çalgılar eklenirken ses büyür ve tempo hızlanır. Kısa temanın her tekrarında katılan çalgılar ve ses gücü değişir. Tekrarlanan melodi, trollerin Peer’i çevrelediği durumu müziğe yansıtır.
Hikâyenin sırasından farklı orkestra süitleri
Grieg sahne müziğinden parçalar seçerek iki orkestra süiti kurdu. Olayları sırayla izlemek yerine orkestrada müzikal olarak uygun bulduğu dizilişi seçti. Birinci süit Sabah Havası, Åse’nin Ölümü, Anitra’nın Dansı ve Dağ Kralının Salonunda sırasındadır. Oyunda farklı zaman ve yerlerde kullanılan müzikleri bir süite aldı. Bağımsız konser için yeniden düzenlerken oyunun olay sırasını da değiştirdi.
Mahina’nın öğle ve akşam listelerinde Neville Marriner yönetimindeki Sabah Havası bulunur. Birinci süitin ilk parçasından alınmıştır. Aynı süitin son eseri, pes temayı farklı çalgılarla tekrarlayan Dağ Kralının Salonunda’dır. İlki sabaha, sonuncusu trollerin topluluğuna yazılmıştı. Aralarına Åse’nin Ölümü ve Anitra’nın Dansı kondu. Grieg oyundan farklı karakterli dört müziği seçip orkestra konseri sırasını böyle kurdu.
Mahina’da dinlediğiniz müzik
Mahina’nın öğle ve akşam müziklerinde Neville Marriner yönetimindeki Sabah Havası yer alıyor. Tanıdık ilk melodiyi duyunca, ona eşlik eden Peer Gynt maceralarını sofradaki sohbetinize katabilirsiniz.





