در این مقاله
  1. نت‌های موتسارت و ترانه‌های محلی نروژ
  2. سفارش ایبسن و بازنگری برای اجرا
  3. پرِ لاف‌زن و پوست‌های پیاز
  4. موسیقی برای صبح آفریقا
  5. طنز و تکرار در تالار پادشاه کوهستان
  6. سوئیت‌هایی با ترتیبی متفاوت از داستان
  7. موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

پاسخ کوتاه

«حال‌وهوای صبح» گریگ از موسیقی صحنه‌ای نمایشنامه «پر گینت» ایبسن آمده است. آهنگساز در 1874 سفارش را پذیرفت و موسیقی را متناسب با اجرا نوشت و اصلاح کرد. بعدها چند قطعه را برگزید و در قالب سوئیت ارکستری دوباره سامان داد. محل اصلی موسیقی‌ای که صبح روشن را به صدا درمی‌آورد، آفریقاست. پیش و پس از آن، پر، قهرمان نمایشنامه، نروژ را ترک می‌کند، در کشورهای مختلف می‌گردد و خود را به شکل شخصیت‌های دیگر درمی‌آورد.

مطالعه عمیق‌تر

نت‌های موتسارت و ترانه‌های محلی نروژ

گریگ در کودکی با دیدن نوازندگی و آموزش مادرش، موسیقی موتسارت را شنید. آشنایی با موتسارت که گریگ بعدها به یاد آورد، به دوران یادگیری موسیقی از مادرش بازمی‌گردد. در کنسرواتوار لایپزیگ نیز، هنگامی که تکلیف نوشتن کوارتت زهی داشت، کوارتت‌های موتسارت و بتهوون را مطالعه کرد. پس از فارغ‌التحصیلی، در اجرایی در برگن همراه برادر بزرگ‌ترش یون، نوازنده ویولنسل، و اوله بول، ویولن‌نواز، تریوی پیانوی موتسارت را نواخت. پیش از نوشتن آثار بر پایه موسیقی نروژ، نت‌های آهنگسازان کشورهای دیگر را یاد گرفته و اجرا کرده بود.

اوله بول، موسیقی‌دان نروژی، با ویولن در دست.
اوله بول، موسیقی‌دان نروژی، با ویولن در دست.

گریگ «هومورسک‌ها»، اثر شماره 6، را به ریکارد نوردروک و «25 ترانه و رقص محلی نروژی»، اثر شماره 17، را به اوله بول تقدیم کرد. در تقدیم‌نامه مجموعه‌ها و عنوان قطعه‌ها نیز می‌توان توجه او به موسیقی‌دانان همکار و ترانه‌های محلی را دید. اثر شماره 17 شامل ملودی عروسی، رقص هالینگ و آواز فراخواندن گاوهاست. او موسیقی‌ای را که روستاییان برای کارهای مختلف به کار می‌گرفتند، در قطعه‌های پیانویی گرد آورد. عنوان آثار هدف آواز خواندن و نوع رقص را حفظ کرده و تقدیم‌نامه نام همکارانی را آورده است که آهنگساز با آنان موسیقی را در میان می‌گذاشت.

«صف عروسی در هاردانگر» که تیدمان و گوده در سال 1848 نقاشی کردند.
«صف عروسی در هاردانگر» که تیدمان و گوده در سال 1848 نقاشی کردند.

اوله‌آ کروگر ترانه‌های محلی را از مردم نروژ شنید و ثبت کرد. لانستاد و لیندمان ملودی‌های جمع‌آوری‌شده او را منتشر کردند و گریگ از این ترانه‌ها تأثیر گرفت. گردآورنده آوازهای مردم را به نت تبدیل کرد و ناشر با چاپ، آن‌ها را به موسیقی‌دانان دیگر رساند. با این حال، معلوم نیست گریگ از نقش کروگر در جمع‌آوری ترانه‌هایی که به او رسیده بودند آگاه بوده باشد. پیش از استفاده گریگ از آن آوازها در قطعه پیانویی، هم روستاییانی وجود داشتند که آن‌ها را می‌خواندند و هم گردآورنده‌ای که ملودی‌ها را ثبت می‌کرد.

سفارش ایبسن و بازنگری برای اجرا

ایبسن در ژانویه 1874 از گریگ خواست برای اجرای صحنه‌ای «پر گینت» موسیقی بنویسد. گریگ ضمن ساخت موسیقی متناسب با محتوای نمایش، باید شرایط ارکستر و خوانندگان شرکت‌کننده در اجرا را نیز در نظر می‌گرفت. آماده کردن موسیقی متناسب با نوازندگان و خوانندگانی که واقعاً روی صحنه می‌رفتند، از دشواری‌های کار بود. برخلاف یک اثر ارکستری مستقل، موسیقی همراه گفتار و حرکت بازیگران و آواز خوانندگان باید با پیش رفتن نمایش هماهنگ می‌شد. موسیقی صحنه‌ای حاصل، نخستین بار در 1876 اجرا شد. از سفارش تا نخستین اجرا، چند سال صرف این کار شد.

هنریک ایبسن در نقاشی کریستیان کروگ در سال 1895.
هنریک ایبسن در نقاشی کریستیان کروگ در سال 1895.

گریگ برای اجراهای بعدی موسیقی را اصلاح کرد. نت‌های اجرای کپنهاگ در 1886، بعدها مبنای مهمی برای ویرایش مجموعه آثار شدند. این نت‌ها در کتابخانه سلطنتی دانمارک باقی مانده بودند. رونه آندرسن و فین بنستاد، موسیقی‌شناسان، از 1983 منابع موسیقی صحنه‌ای را بررسی کردند. آن‌ها با مقایسه نت‌های اجراهای مختلف، اصلاح‌ها و افزوده‌های گریگ را مطالعه کردند. برخلاف قطعه‌ای که کار آن با نت‌های نخستین اجرا تمام می‌شود، از «پر گینت» منابع بازنگری‌شده برای اجراهای بعدی نیز باقی مانده است.

پرِ لاف‌زن و پوست‌های پیاز

پر، قهرمان ایبسن، در یک عروسی اینگرید، عروس، را با خود می‌برد و سپس رهایش می‌کند. کنار سولویگ که او را پذیرفته است نیز نمی‌ماند و دوباره می‌رود. با ترول‌ها روبه‌رو می‌شود، در سرزمین‌های دور می‌گردد و هر بار نقشی را انتخاب می‌کند که به سودش باشد. او خود را شخصیتی بزرگ تصور می‌کند، اما به وعده‌هایش به دیگران وفا نمی‌کند. هرچه ماجراها ادامه می‌یابند، توضیح دلیل نخستین رفتن و کارهایی که کرده است دشوارتر می‌شود. ایبسن در یک نمایشنامه، لاف‌های پر، رفتار او و کسانی را که به سبب آن رفتار پشت سر گذاشته شده‌اند بررسی می‌کند.

پر در پیری، پوست پیازی را لایه‌لایه جدا می‌کند و نقش‌هایی را که بر عهده گرفته بود به یاد می‌آورد. بر هر لایه نام خودِ خیالی‌اش مانند امپراتور و چهره‌های دیگر را می‌گذارد، اما با برداشتن همه لایه‌ها نیز مرکزی پیدا نمی‌کند. نقش‌هایی که ادعا می‌کند از سر گذرانده است بسیارند، ولی پس از کنار زدن آن‌ها، خودی برای توضیح دادن باقی نمی‌ماند. ایبسن این پرسش را با عمل پوست کندن پیاز در دست کسی مطرح می‌کند که از ماجراهای بزرگ سخن می‌گفت. وقتی پر نام‌هایی را که به خودش داده است یکی‌یکی کنار می‌گذارد، آنچه باقی می‌ماند پوستی دیگر است.

نزدیک پایان، قالب‌ریز دکمه می‌گوید که پر را ذوب خواهد کرد و با مواد دیگر خواهد آمیخت. همان‌طور که دکمه‌ای با حلقه بدساخته را دوباره ذوب می‌کنند، او نیز پر را به انجام ندادن سهم خود متهم می‌کند. پر باید دلیلی برای باقی ماندن به همان شکل پیدا کند. هنگام پوست کندن پیاز پرسید که آیا زیر نقش‌های مختلفش مرکزی دارد و نزد قالب‌ریز باید زندگی‌ای را که گذرانده است توضیح دهد. نمایشنامه با پیاز و دکمه، ماجراهایی را که پر به آن‌ها می‌بالید دوباره بررسی می‌کند.

موسیقی برای صبح آفریقا

«حال‌وهوای صبح» در بخش آفریقایی پرده چهارم استفاده می‌شود. گریگ نخستین صدای قوی در قطعه را در توضیح خود با بیرون آمدن خورشید از میان ابرها مرتبط دانست. هم این توضیح آهنگساز باقی مانده است و هم محل وقوع نمایش. آهنگساز در نروژ به دنیا آمده بود، اما قطعه در نمایش ایبسن برای صبح آفریقا استفاده شد. در عنوان اثر ارکستری مستقل فقط صبح باقی می‌ماند، در حالی که موسیقی صحنه‌ای متناسب با محل حضور پر و روند پرده چهارم نواخته می‌شود.

پس از «حال‌وهوای صبح»، «دزد و مال‌خر»، «رقص عربی» و «رقص آنیترا» اجرا می‌شوند. با پایان موسیقی اعلام صبح، سفر پر همچنان ادامه دارد. شخصیت‌های دیگری ظاهر می‌شوند و پر هنگام روبه‌رو شدن با آن‌ها رفتار به سود خود را انتخاب می‌کند. گریگ موسیقی‌های مختلف را متناسب با این روند قرار داد. بعدها هنگام ساخت سوئیت ترتیب را تغییر داد، اما در موسیقی صحنه‌ای، پس از صبح قطعه‌های شخصیت‌های دیگر و رقص‌ها به نوبت می‌آیند. موسیقی صبح آرام و قطعه‌های مربوط به رفتار بعدی پر، در اجرای همان نمایشنامه استفاده شدند.

طنز و تکرار در تالار پادشاه کوهستان

ارزیابی گریگ از «در تالار پادشاه کوهستان» به شکلی غیرمنتظره تند است. او در نامه‌ای به دوستش فرانتس بایر، نگرش بیش از حد نروژی و خودبسنده را به‌صورت ناخوشایندی توصیف کرد و امیدوار بود طنز موسیقی آشکار شود. در همان نامه، هم از نوشتن موسیقی با خصلت محلی گفت و هم از طنزی که قصد بیانش را داشت. آهنگسازی که مواد محلی را به کار می‌گرفت، این قطعه را ستایش بی‌قیدوشرط موسیقی کشورش معرفی نکرد. خود او گفت که می‌خواسته در موسیقی گروه ترول‌ها اغراق و طنز قرار دهد.

پر گینت در تالار پادشاه کوهستان، در نقاشی کیتلسن در سال 1913.
پر گینت در تالار پادشاه کوهستان، در نقاشی کیتلسن در سال 1913.

ریتم این قطعه را می‌توان در ارتباط با هالینگ نروژی نیز شنید. هالینگ رقص انفرادی سریع مردان جوان در عروسی و جشن است و حرکات آکروباتیک دارد. در قطعه، ویولنسل، کنترباس و فاگوت تم را در منطقه بم آغاز می‌کنند. با افزوده شدن سازهای دیگر، صدا بلندتر و سرعت بیشتر می‌شود. هر بار که تم کوتاه تکرار می‌شود، سازهای شرکت‌کننده و بلندی صدا تغییر می‌کنند. گریگ با استفاده پیاپی از همان ملودی، موقعیت نمایشیِ محاصره شدن پر توسط ترول‌ها را در موسیقی بازتاب داد.

سوئیت‌هایی با ترتیبی متفاوت از داستان

گریگ چند قطعه از موسیقی صحنه‌ای را انتخاب کرد و دو سوئیت ارکستری ساخت. به جای پیروی از داستان نمایش، ترتیبی را برگزید که در اجرای ارکستری از نظر موسیقایی رضایت‌بخش باشد. سوئیت اول به ترتیب «حال‌وهوای صبح»، «مرگ اوسه»، «رقص آنیترا» و «در تالار پادشاه کوهستان» است. قطعه‌هایی که در نمایش اصلی در زمان‌ها و مکان‌های متفاوت به کار می‌رفتند، در یک سوئیت گرد آمدند. با سامان دادن دوباره موسیقی نمایش برای اجرای مستقل در کنسرت، ترتیب رویدادهای نمایشنامه نیز تغییر کرد.

در فهرست موسیقی ناهار و شام ماهینا، «حال‌وهوای صبح» با نام نویل مارینر قرار دارد. این مدخل گزیده‌ای از نخستین قطعه سوئیت اول است. آخرین قطعه همان سوئیت، «در تالار پادشاه کوهستان»، تم بم را با سازهای مختلف تکرار می‌کند. اگر قطعه اول موسیقی صبح بود، قطعه آخر برای گروه ترول‌ها به کار رفته بود. گریگ میان این دو «مرگ اوسه» و «رقص آنیترا» را قرار داد. او به این ترتیب چهار قطعه با خصلت‌های متفاوت از موسیقی نمایش ایبسن انتخاب کرد و برای اجرای ارکستری ترتیب داد.

موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

در موسیقی ناهار و شام ماهینا، «حال‌وهوای صبح» به رهبری نویل مارینر وجود دارد. وقتی ملودی آشنای آغاز را می‌شنوید، می‌توانید داستان ماجراهای پر گینت را که این موسیقی در آن نواخته می‌شد، موضوع گفت‌وگوی سر میز قرار دهید.