In dit artikel
  1. Mozarts muziek en Noorse volksliederen
  2. Ibsens opdracht en herzieningen voor de uitvoering
  3. Peers grootspraak en de schillen van een ui
  4. Muziek voor een ochtend in Afrika
  5. Satire en herhaling in de hal van de bergkoning
  6. Suites in een andere volgorde dan het verhaal
  7. Muziek bij Mahina

Het korte antwoord

Griegs Morgenstemming komt uit de toneelmuziek voor Ibsens Peer Gynt. De componist kreeg de opdracht in 1874 en schreef en herzag de muziek voor de uitvoering. Later koos hij enkele stukken uit en bracht ze opnieuw samen in orkestsuites. De oorspronkelijke achtergrond van deze muziek voor een heldere ochtend is Afrika. Voor en na dit gedeelte reist Peer, de hoofdpersoon van het toneelstuk, vanuit Noorwegen door verschillende landen en doet hij zich telkens als iemand anders voor.

Meer verdieping

Mozarts muziek en Noorse volksliederen

Als kind hoorde Grieg muziek van Mozart terwijl hij zijn moeder zag spelen en lesgeven. In zijn latere herinneringen ging zijn kennismaking met Mozart terug naar de tijd waarin hij muziek van zijn moeder leerde. Toen hij aan het conservatorium van Leipzig de opdracht kreeg een strijkkwartet te schrijven, bestudeerde hij ook kwartetten van Mozart en Beethoven. Bij een concert in Bergen na zijn afstuderen speelde hij een pianotrio van Mozart met zijn broer John, een cellist, en violist Ole Bull. Voordat hij werken op basis van Noorse muziek schreef, bestudeerde en speelde hij dus al de muziek van componisten uit andere landen.

De Noorse musicus Ole Bull met zijn viool.
De Noorse musicus Ole Bull met zijn viool.

Grieg droeg zijn Humoresken, opus 6, op aan Rikard Nordraak en zijn 25 Noorse volksliederen en dansen, opus 17, aan Ole Bull. Zijn opdrachten en de titels van de afzonderlijke stukken laten zien hoeveel aandacht hij aan collega-musici en volksliederen gaf. Opus 17 bevat huwelijksmelodieën, een hallingdans en een lied om koeien te roepen. Hij verzamelde muziek die dorpsbewoners bij verschillende bezigheden gebruikten in pianostukken. De titels bewaren het doel van de liederen en de soorten dans; in de opdrachten noemde hij de collega's met wie hij muziek deelde.

Bruiloftsstoet op de Hardangerfjord, geschilderd door Tidemand en Gude in 1848.
Bruiloftsstoet op de Hardangerfjord, geschilderd door Tidemand en Gude in 1848.

Olea Crøger luisterde naar volksliederen van Noorse zangers en legde ze vast. Landstad en Lindeman publiceerden de melodieën die zij had verzameld, en zulke volksliederen beïnvloedden Grieg. Een verzamelaar zette de gezongen liederen op papier en een uitgever drukte ze om ze aan andere musici door te geven. Het is echter niet vastgesteld of Grieg ook op de hoogte was van Crøgers aandeel in het verzamelen van de liederen die hem bereikten. Voordat hij deze melodieën in pianostukken gebruikte, waren er dus mensen die ze in dorpen zongen en een verzamelaar die ze noteerde.

Ibsens opdracht en herzieningen voor de uitvoering

In januari 1874 vroeg Ibsen Grieg muziek voor de toneeluitvoering van Peer Gynt te schrijven. Terwijl hij muziek bij de inhoud van het stuk componeerde, moest Grieg ook rekening houden met het orkest en de zangers die zouden meewerken. Het was tijdens het schrijven een uitdaging om de muziek aan de mogelijkheden van de daadwerkelijke uitvoerders aan te passen. Anders dan bij een zelfstandig orkestwerk bereidde hij muziek voor die tijdens het spreken en bewegen van acteurs zou klinken, en muziek die zangers op de juiste momenten in het drama zouden zingen. Deze toneelmuziek werd voor het eerst uitgevoerd in 1876. Tussen de opdracht en de première lagen meerdere jaren werk.

Henrik Ibsen, geschilderd door Christian Krohg in 1895.
Henrik Ibsen, geschilderd door Christian Krohg in 1895.

Grieg herzag de muziek later voor nieuwe uitvoeringen. De partituur die bij een uitvoering in Kopenhagen in 1886 werd gebruikt, werd een belangrijke basis voor de latere uitgave van zijn verzamelde werken. Die partituur werd bewaard in de Koninklijke Bibliotheek van Denemarken. Musicologen Rune Andersen en Finn Benestad onderzochten vanaf 1983 de bronnen voor de toneelmuziek. Door partituren van verschillende uitvoeringen te vergelijken, bestudeerden zij wat Grieg veranderde en toevoegde. Bij Peer Gynt bleef het dus niet bij de partituur voor de première: er zijn ook documenten bewaard van herzieningen voor latere opvoeringen.

Peers grootspraak en de schillen van een ui

Ibsens hoofdpersoon Peer ontvoert Ingrid van haar bruiloft en laat haar daarna in de steek. Ook bij Solveig, die hem aanvaardt, kan hij niet blijven: hij vertrekt opnieuw. Hij ontmoet trollen en reist naar verre landen, waar hij telkens een rol kiest die hem voordeel biedt. Hij stelt zich voor dat hij een grootse figuur is, maar houdt zich niet aan beloften aan mensen die met hem meegaan. Naarmate zijn avonturen doorgaan, wordt het moeilijker om uit te leggen waarom hij aanvankelijk vertrok en wat hij heeft gedaan. Ibsen behandelt in hetzelfde toneelstuk Peers grootspraak, zijn daden en de mensen die hij daarmee achterlaat.

Op hoge leeftijd pelt Peer een ui laag voor laag en denkt hij aan de rollen die hij heeft gespeeld. Elke laag koppelt hij aan een ander beeld van zichzelf, zoals de keizer die hij zich ooit waande. Maar ook nadat hij de ui helemaal heeft gepeld, vindt hij geen kern. Hij kan vele rollen noemen die hij zegt te hebben vervuld, maar wanneer hij die wegneemt, blijft er geen zelf over dat hij kan omschrijven. Ibsen onderzoekt deze vraag door de man die grote avonturen vertelt een ui in zijn hand te laten pellen. Terwijl Peer zijn zelfgekozen namen één voor één aflegt, verschijnt steeds weer een nieuwe schil.

Tegen het einde wil een knoopgieter Peer omsmelten en met ander materiaal mengen. Zoals een knoop waarvan het oog niet goed gevormd is opnieuw wordt gesmolten, verwijt hij Peer dat die zijn eigen taak niet heeft vervuld. Peer moet een reden vinden waarom hij zichzelf mag blijven. Bij het pellen van de ui vroeg hij of er een kern zat onder al zijn rollen; tegenover de knoopgieter moet hij verantwoorden hoe hij heeft geleefd. Met de ui en de knoop onderzoekt het toneelstuk opnieuw de avonturen waarop Peer zich beroept.

Muziek voor een ochtend in Afrika

Morgenstemming is muziek voor de Afrikaanse omgeving van het vierde bedrijf. Grieg verbond het eerste krachtig gespeelde moment in het stuk met de zon die tussen de wolken tevoorschijn komt. Deze eigen uitleg van de componist is samen met de achtergrond van het toneelstuk overgeleverd. Hoewel een in Noorwegen geboren componist de muziek schreef, werd ze in Ibsens stuk voor een ochtend in Afrika gebruikt. In de titel van het zelfstandige orkeststuk bleef alleen de ochtend over. Als toneelmuziek klinkt ze bij de plaats waar Peer verblijft en de voortgang van het vierde bedrijf.

Na Morgenstemming volgen De dief en de heler, Arabische dans en Anitra's dans. Peers reis gaat verder wanneer de ochtendmuziek is afgelopen. Andere personages verschijnen; hij ontmoet hen en kiest gedrag dat hem voordeel biedt. Grieg rangschikte de verschillende stukken bij deze gebeurtenissen. Later wijzigde hij de volgorde toen hij een suite samenstelde, maar in de toneelmuziek volgen na de ochtend achtereenvolgens de muziek voor andere personages en de dansen. In dezelfde toneeluitvoering worden zo zowel een rustige ochtend als Peers volgende daden muzikaal begeleid.

Satire en herhaling in de hal van de bergkoning

Griegs eigen oordeel over In de hal van de bergkoning is opvallend scherp. In een brief aan zijn vriend Frants Beyer omschreef hij het overdreven Noorse karakter en de houding van zelfgenoegzaamheid als onaangenaam; hij hoopte dat de satire in de muziek duidelijk zou zijn. In die brief sprak Grieg zowel over het gebruik van folkloristisch materiaal als over de satire die hij ermee wilde uitdrukken. De componist die volksmuziek gebruikte, beschreef zijn stuk dus niet als onvoorwaardelijke lof voor de muziek van zijn land. Hij verklaarde zelf dat hij overdrijving en satire in de muziek voor de groep trollen wilde leggen.

Peer Gynt in de hal van de bergkoning, geschilderd door Kittelsen in 1913.
Peer Gynt in de hal van de bergkoning, geschilderd door Kittelsen in 1913.

Het ritme van het stuk kan ook in verband met de Noorse hallingdans worden beluisterd. De halling is een snelle solodans die jonge mannen op bruiloften en feesten uitvoerden en die acrobatische bewegingen bevat. In het stuk beginnen cello's, contrabassen en fagotten het thema in een laag register. Wanneer andere instrumenten meedoen, neemt het volume toe en gaat de muziek sneller. Bij elke herhaling van het korte thema veranderen de meespelende instrumenten en de geluidssterkte. Door dezelfde melodie steeds opnieuw te gebruiken, verwerkte Grieg de situatie waarin de trollen Peer omringen in zijn muziek.

Suites in een andere volgorde dan het verhaal

Grieg koos enkele stukken uit de toneelmuziek en maakte er twee orkestsuites van. In plaats van het verhaal van het toneelstuk te volgen, koos hij een volgorde die hem voor een orkestuitvoering muzikaal bevredigde. De Eerste suite bestaat achtereenvolgens uit Morgenstemming, Åses dood, Anitra's dans en In de hal van de bergkoning. Hij bracht muziek die in het oorspronkelijke toneelstuk op verschillende tijden en plaatsen werd gebruikt bijeen in één suite. Toen hij de toneelmuziek voor een zelfstandige concertuitvoering opnieuw samenstelde, wijzigde hij ook de volgorde van de gebeurtenissen uit het drama.

Op de lunch- en dinerafspeellijsten van Mahina staat Morgenstemming met de naam van Neville Marriner. Het is een keuze uit het openingsstuk van de Eerste suite. Diezelfde suite eindigt met In de hal van de bergkoning, waarin verschillende instrumenten een laag thema herhalen. Waar het eerste stuk oorspronkelijk een ochtend begeleidde, was het laatste muziek voor een groep trollen. Daartussen plaatste Grieg Åses dood en Anitra's dans. Uit de muziek voor Ibsens toneelstuk koos hij zo vier stukken met verschillende karakters en maakte hij een volgorde voor orkestuitvoering.

Muziek bij Mahina

Bij de lunch en het diner van Mahina hoort Morgenstemming onder leiding van Neville Marriner. Als u de vertrouwde openingsmelodie hoort, kunt u de avonturen van Peer Gynt waarbij deze muziek ooit klonk als onderwerp voor een gesprek aan tafel gebruiken.