Ushbu maqolada
  1. Niqoblilar va baxtga ishonmay kuylangan qo‘shiq
  2. Watteau rasmlari va Verlaine bazmlari
  3. 1890-yilgi qo‘lyozma va 1905-yilgi nashr
  4. Ayni she’rga yozilgan qo‘shiqlar va pianino asari
  5. To‘rt asar tartibi va Mahina ro‘yxati
  6. Capletning orkestr uchun Clair de lune talqini
  7. Mahinada tinglanadigan musiqa

Qisqa javob

Verlainening Clair de lune she’rida niqob taqqan odamlar lyutnya chalib raqsga tushadi. Sevgi va baxtni kuylasa ham, aytayotgan gaplariga ishonmayotgandek ko‘rinadi. Debussy 1882-yilda ushbu she’rga vokal musiqa yozdi, keyinchalik yana boshqa qo‘shiq yaratdi. Pianino syuitasini esa 1890-yilda boshlab, 1905-yilda nashr etdi. Uchinchi asarning dastlabki nomi Sentimental sayr edi, nashrga tayyorlar ekan uni Clair de lunega o‘zgartirdi. Debussy Verlaine so‘zlarini qo‘shiqchi kuylaydigan musiqa bilan matnsiz pianino asarini alohida yaratdi.

Batafsil o‘qish

Niqoblilar va baxtga ishonmay kuylangan qo‘shiq

Verlaine 1869-yilda Fêtes galantes she’riy to‘plamini chiqardi. Undagi Clair de lune suhbatdosh qalbini o‘ziga xos manzaraga qiyoslovchi satr bilan boshlanadi. U yerdan niqob taqqan odamlar lyutnya chalib, raqsga tushib o‘tadi. Lyutnya torlari chertib chalinadigan qadimgi cholg‘udir. Shoir bog‘ning aniq joyini ko‘rsatish o‘rniga, bir inson qalbini tushuntirish uchun unda kuylab, harakatlanayotgan odamlarni tasvirlaydi. Cholg‘u chaluvchi va raqsga tushuvchi odamlar birga ko‘rsatiladi, niqob taqishgani boshidanoq aytiladi.

Verlaine 1869-yilda chiqargan Fêtes galantes she’riy to‘plami birinchi nashrining sarlavha sahifasi.
Verlaine 1869-yilda chiqargan Fêtes galantes she’riy to‘plami birinchi nashrining sarlavha sahifasi.

Ular minor tonallikda sevgi g‘alabasi va ravon hayotni kuylaydi. Verlaine qo‘shiq mazmuni bilan kuylovchilarning tuyg‘usini turlicha tasvirladi. Baxtni kuylayotganlar o‘zlari baxtga ishonmayotgandek; dabdabali qiyofa ostida qayg‘uradi. Qo‘shiq sokin, g‘amgin va go‘zal oy nuri bilan aralashadi. She’r oxirida marmar orasidan ko‘tarilgan favvoraning zavqdan ho‘ngrayotgani ham tasvirlanadi. Verlaine sevgi, niqob, musiqa va suvni bir she’rga kiritib, qo‘shiqdagi baxt bilan qo‘shiqchi qayg‘usini birga tasvirladi.

Debussy ushbu she’rga bir necha usulda murojaat qildi. U ayni she’rga ikki marta vokal musiqa yozdi; pianino uchun Clair de lune esa musiqiy jihatdan ulardan alohida asardir. Qo‘shiqchi Verlaine so‘zlarini kuylaydigan asarlar va ayni nom berilgan pianino musiqasi alohida mavjud. She’rda niqob, raqs va sevgini kuylaydigan qahramonlar bor. Bir she’rni o‘qigan Debussy turli ijro tarkiblariga mo‘ljallangan asarlar qoldirdi.

Watteau rasmlari va Verlaine bazmlari

Fêtes galantes nomi XVIII asr rassomi Antoine Watteau rasmlarini tasvirlash uchun ishlatiladigan atama hamdir. Uning rasmlarida chiroyli kiyingan odamlar bog‘simon joylarda jamlanib, ishqiy o‘yinlarga beriladi. 1717-yilda Fransiya Qirollik akademiyasi Watteauning Pèlerinage à l’île de Cythère asarini qabul qilib, shu mavzuni ifodalovchi nom yaratdi. Rassom odamlarning kiyimi va birga bo‘lishini chizdi, keyingi shoir esa ayni iborani she’riy to‘plam nomiga qo‘ydi. Rasmlarni tasniflash atamasi adabiy asar nomiga ham kirgan edi.

Watteau 1717-yilda chizgan Pèlerinage à l’île de Cythère.
Watteau 1717-yilda chizgan Pèlerinage à l’île de Cythère.

Watteau rasmlarida bazm quvonchi va g‘amginlik birga namoyon bo‘ladi. Chiroyli kiyingan odamlar jamlanishini chizib, quvnoq yig‘inda seziladigan yolg‘izlikni ham ifodaladi. Verlaine ham she’rda raqs tushib, kuylayotganlarning qayg‘usini yozdi. Rasm qahramonlari bilan she’r qahramonlari bir xil odamlar emas, lekin ikkala asarni tushuntirishda quvnoq davra va g‘amgin tuyg‘u birga tilga olinadi. Watteau odamlarning holati va atrofini rasmda tuzdi, Verlaine esa sevgini kuylab, baxtga ishonmaydigan qahramonlarni so‘z bilan tasvirladi.

Bergamask Italiyadagi Bergamo bilan bog‘liq raqsni anglatadi. Verlaine Clair de lune birinchi bandida fransuzcha niqob ma’nosidagi masques bilan bergamasquesni yonma-yon qo‘lladi. O‘xshash ohangli ikki so‘z bir satrga kiritilgan. Debussy pianino to‘plamini Suite bergamasque deb atadi. She’r uchun raqs va niqob so‘zlarini tanlagan Verlaine bilan syuita nomiga raqs atamasini qo‘ygan Debussy tanlovini shu yerda solishtirish mumkin. Bergamo joy nomi, raqs nomi va fransuzcha she’r ifodasi asar sarlavhasining tarixida birga uchraydi.

1890-yilgi qo‘lyozma va 1905-yilgi nashr

Suite bergamasque 1890-yilgi dastlabki asarlarga asoslanib, 1905-yilda nashr etildi. Debussy bosma sinov nusxasiga 1890 sanasini yozib, bu yoshlik asari ekanini ko‘rsatdi. Dastlabki ish bilan nashr orasida 15 yil o‘tgan edi.

Fromont nashriyoti 1905-yilda chiqargan Clair de lune birinchi nashri notalarining boshlang‘ich sahifasi.
Fromont nashriyoti 1905-yilda chiqargan Clair de lune birinchi nashri notalarining boshlang‘ich sahifasi.

Syuitaning to‘rt asari Prélude, Menuet, Clair de lune va Passepied tartibida keladi. Uchinchi asarning dastlabki nomi Promenade sentimentale, to‘rtinchisiniki esa Pavane edi. Debussy nashrdan oldin ikkala nomni o‘zgartirdi. Prélude va Menuet dastlabki nomini saqladi. To‘plamning barcha to‘rt nomi yangidan tanlanmay, ikki asarning nomi o‘zgargan. Bosma sinov nusxalarida bu ikki nomning almashtirilish izlari saqlangan.

Dastlabki nusxa 1891-yilda Choudens nashriyotiga o‘tdi; 1902-yilda Hartmannning merosxo‘ri uni Fromontga sotdi. Debussy 1905-yil aprelida Fromontga yakuniy nusxani berdi. Ikki oy o‘tib, iyunda notalar nashr etildi. Asarni dastlab olgan nashriyot darhol chop etmagan; ancha keyin boshqa nashriyot yakuniy notalarni chiqargan. Nashrdan oldin Debussy bosma sinov nusxalarini tuzatib, asar nomlarini o‘zgartirdi. Choudensga berilgan dastlabki musiqa tinglovchilarga Fromont chop etgan to‘rt asarli syuita sifatida tanildi.

Ayni she’rga yozilgan qo‘shiqlar va pianino asari

Debussy 1891-yilda ovoz va pianino uchun Fêtes galantes vokal to‘plamini yozdi. En sourdine, Clair de lune va Fantochesni birlashtirdi. Vokal Clair de lune qo‘lyozmasida xonim A. Fontainega bag‘ishlov ham bor. Bastakor she’riy to‘plam nomini musiqa to‘plamiga qo‘yib, har bir qo‘shiqni tegishli she’r nomi bilan atadi. Qo‘shiqchi Verlaine yozgan so‘zlarni kuylaydi, pianinochi esa ovoz bilan birga chaladi. She’riy to‘plamni o‘qigan Debussy shoir so‘zlariga musiqa yozib, uch qo‘shiq yaratdi.

Debussy 1882-yilda ham Verlainening Clair de lune she’riga vokal asar yozgan. Bu 1891-yilgi qo‘shiqdan oldingi ishdir. She’rni bir marta musiqaga aylantirgach, boshqa vokal asarni qayta yozdi. Keyin pianino asarida ham ayni nom ishlatildi. Ikki vokal asarda bir xil she’r so‘zlariga turli yangi musiqa yozildi; pianino asarida esa matn kuylaydigan ijrochi bo‘lmay, faqat klavishlar musiqasi yaratildi. She’rni qayta o‘qib yangi qo‘shiq yozgan bastakor yakkaxon pianino asarida ham uning nomidan foydalandi.

To‘rt asar tartibi va Mahina ro‘yxati

Menuet va Passepied ikkisi ham eski raqs nomlaridan foydalanadi. Yakuniy to‘plamda Clair de lune ularning orasidadir. To‘liq dasturda avval Prélude, keyin Menuet va Clair de lune chalinib, Passepied bilan tugatiladi. Bugun to‘plam albomidan faqat Clair de lune tanlab tinglansa ham, asl notalarda uning oldi va ketida boshqa asarlar bor.

Mahinaning tushlik va kechki ovqat ro‘yxatlarida Moura Lympany hamda Seong-Jin Cho chalgan pianino Clair de lune yozuvlari alohida ko‘rsatilgan. Seong-Jin Cho ijrosidagi Menuet ham alohida bandga kiritilgan. Asl syuitada Menuet ikkinchi, Clair de lune uchinchi asardir. Shu sabab ro‘yxatdagi ikkita nom bir to‘plamga tegishli bo‘lsa ham, alohida treklar sifatida beriladi. Ovqat vaqtidagi ro‘yxat to‘plam qismlarini shu kabi mustaqil bandlarga ajratadi.

Capletning orkestr uchun Clair de lune talqini

Ro‘yxatda André Caplet orkestr uchun qayta ishlagan Clair de lune ham bor. Pianino originalining bastakori Debussy, musiqani bir necha cholg‘uga taqsimlab ijro etish uchun qayta yozgan esa Capletdir. Clair de lune orkestrdan tashqari organ va boshqa cholg‘ularga ham moslashtirilgan. Shu sabab ayni nomli yozuvlar turli tarkiblarda chiqadi. Pianino yakkaxonligida bir musiqachi klavishlarda chaladigan musiqani orkestr nusxasida bir necha cholg‘u va ijrochi bo‘lib bajaradi. Asar nomi saqlanib, aranjirovkachi ismi va ijro tarkibi qo‘shiladi.

Bastakor va dirijyor André Capletning 1920-yilgi surati.
Bastakor va dirijyor André Capletning 1920-yilgi surati.

1890-yilda dastlabki asarlarni tayyorlagan Debussy 1905-yilda yakuniy nashrning uchinchi asariga Clair de lune nomini qo‘ydi. Oldingi va keyingi qaydlarda Verlaine she’riga yozilgan qo‘shiqlar, o‘zgartirilgan asar nomlari va boshqa cholg‘ularga moslashtirishlar bor. She’rda odamlar sevgini kuylab qayg‘uradi; vokal asarda qo‘shiqchi o‘sha so‘zlarni kuylaydi. Pianino asari ayni nomni ishlatgan bo‘lsa ham, mustaqil musiqa sifatida ijro etiladi. Clair de lune bilan bog‘liq tarix shoir so‘zlari, bastakor notalari va nashriyot bosma sinov nusxalarida alohida saqlangan.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahina ro‘yxatida pianinoda chalinadigan Clair de lune va orkestr uchun qayta ishlangan Clair de lune birga bor. Tanish asar yangraganda, kuyni qaysi cholg‘u chalayotganiga quloq tuting. Ayni musiqani turli ijro tarkiblarida tinglash ham bu asarning zavqidir.