In dit artikel
- Gemaskerde mensen die hun eigen geluk niet geloven
- Watteaus schilderijen en Verlaines feesten
- Het handschrift uit 1890 en de uitgave van 1905
- Liederen en pianomuziek rond hetzelfde gedicht
- De volgorde van de vier stukken en de afspeellijsten van Mahina
- Caplets orkestbewerking van Clair de lune
- Muziek bij Mahina
Het korte antwoord
In Verlaines gedicht Clair de lune spelen gemaskerde mensen op de luit en dansen ze. Ze zingen over liefde en geluk, maar lijken zelf hun woorden niet te geloven. Debussy zette het gedicht in 1882 op muziek voor zang en schreef later nog een ander lied. Hij begon zijn pianosuite in 1890 en publiceerde die in 1905. Het derde stuk heette aanvankelijk Promenade sentimentale, maar tijdens de voorbereiding van de uitgave veranderde hij de titel in Clair de lune. Debussy liet zowel liederen waarin een zanger Verlaines woorden zingt als een pianostuk zonder tekst na.
Meer verdieping
Gemaskerde mensen die hun eigen geluk niet geloven
Verlaine publiceerde in 1869 de dichtbundel Fêtes galantes. Het gedicht Clair de lune in die bundel begint met een vergelijking tussen de ziel van de aangesprokene en een bijzonder landschap. Gemaskerde mensen trekken erdoorheen, spelen op de luit en dansen. De luit is een oud snaarinstrument waarvan de snaren worden getokkeld. In plaats van de precieze ligging van de tuin te noemen, beschrijft de dichter de zingende en bewegende mensen erin om iemands innerlijk uit te drukken. Musici en dansers verschijnen samen, en vanaf het begin vermeldt hij hun maskers.

In mineur zingen ze over de overwinning van de liefde en een voorspoedig leven. Verlaine beschrijft een verschil tussen wat ze zingen en wat ze voelen. De mensen die over geluk zingen, lijken er zelf niet in te geloven en zijn verdrietig onder hun fraaie vermomming. Hun lied mengt zich met het stille, droevige en mooie maanlicht. Aan het einde van het gedicht verschijnt ook een fontein die tussen marmer omhoogspuit en van vervoering lijkt te snikken. Verlaine brengt liefde, maskers, muziek en water samen in één gedicht en beschrijft tegelijk het geluk in de woorden van het lied en het verdriet van de zangers.
Debussy ging op verschillende manieren met dit gedicht om. Hij zette het tweemaal op muziek voor zang; het pianostuk Clair de lune is muzikaal een afzonderlijk werk. Er bestaan dus composities waarin een zanger Verlaines woorden zingt én een pianostuk met dezelfde titel. Wie het gedicht leest, ontmoet maskers, dans en mensen die over liefde zingen. Nadat Debussy het gedicht had leren kennen, schreef hij werken voor verschillende bezettingen.
Watteaus schilderijen en Verlaines feesten
De titel Fêtes galantes is ook een term die gebruikt wordt voor schilderijen van de achttiende-eeuwse schilder Antoine Watteau. In zijn werk verzamelen elegant geklede mensen zich in een parkachtige omgeving voor amoureus vermaak. Toen de Franse Koninklijke Academie in 1717 Watteaus Pelgrimage naar het eiland Cythera aanvaardde, introduceerde zij een naam voor dit onderwerp. De schilder beeldde hun kleding en hun samenzijn af; de latere dichter gebruikte dezelfde term als titel voor zijn bundel. Een begrip waarmee schilderijen werden ingedeeld werd zo ook de naam van een literair werk.

In Watteaus schilderijen komen feestvreugde en melancholie samen. Naast elegant geklede mensen die elkaar ontmoeten, gaf hij ook de eenzaamheid binnen een vrolijk gezelschap weer. Verlaine schreef eveneens over het verdriet van mensen die dansen en zingen. De personages in het schilderij en het gedicht zijn verschillende mensen, maar bij de bespreking van beide werken worden vrolijke bijeenkomsten en melancholieke gevoelens samen genoemd. Watteau bracht de houdingen van mensen en hun omgeving in beeld; Verlaine beschreef in woorden mensen die over liefde zingen maar niet in hun geluk kunnen geloven.
Bergamasque is een benaming voor een dans die met de Italiaanse stad Bergamo verbonden is. In de eerste strofe van Clair de lune plaatste Verlaine het Franse woord masques, dat maskers betekent, naast bergamasques. De twee woorden met hun vergelijkbare klank staan in dezelfde regel. Debussy noemde zijn verzameling pianostukken Suite bergamasque. Hier kunnen we Verlaines keuze voor woorden rond dans en maskers vergelijken met Debussy's keuze voor een dansnaam in de titel van zijn suite. De plaatsnaam Bergamo, de dansbenaming en de woorden in het Franse gedicht vormen samen de achtergrond van deze titels.
Het handschrift uit 1890 en de uitgave van 1905
De Suite bergamasque was gebaseerd op een vroeg werk uit 1890 en verscheen in 1905. Op de drukproeven noteerde Debussy het jaartal 1890 om aan te geven dat het om een jeugdwerk ging. Tussen zijn eerste werk eraan en de publicatie lagen vijftien jaar.

De vier stukken staan in de volgorde Prélude, Menuet, Clair de lune en Passepied. Het derde heette aanvankelijk Promenade sentimentale, het vierde Pavane. Kort voor de publicatie veranderde Debussy deze twee namen. Prélude en Menuet behielden hun oorspronkelijke titels. Hij koos dus niet voor alle vier de stukken een nieuwe naam, maar wijzigde er twee. De drukproeven bewaren de sporen van die titelwijzigingen.
De vroege versie kwam in 1891 bij uitgever Choudens terecht. In 1902 verkocht een erfgenaam van Hartmann haar aan Fromont. Debussy overhandigde Fromont de definitieve versie in april 1905. Twee maanden later, in juni, werd de muziek uitgegeven. De eerste uitgever drukte het werk dus niet meteen; veel later verscheen de definitieve partituur bij een andere uitgever. Voor die publicatie werkte Debussy de drukproeven bij en veranderde hij de titels. Het vroege werk dat hij aan Choudens had gegeven, werd bekend als de suite van vier stukken die Fromont publiceerde.
Liederen en pianomuziek rond hetzelfde gedicht
In 1891 schreef Debussy de liederenbundel Fêtes galantes voor stem en piano. Hij bracht En sourdine, Clair de lune en Fantoches samen. Het handschrift van het lied Clair de lune bevat ook een opdracht aan mevrouw A. Fontaine. De componist koos de naam van de dichtbundel als titel van zijn liederenbundel en gaf elk lied de titel van het bijbehorende gedicht. De zanger zingt de woorden van Verlaine en de pianist speelt met de stem mee. Nadat Debussy de bundel had gelezen, zette hij de woorden van de dichter op muziek en vormde hij er drie liederen van.
Debussy had Verlaines Clair de lune ook al in 1882 op muziek voor zang gezet, eerder dus dan het lied uit 1891. Nadat hij het gedicht eenmaal had getoonzet, schreef hij er een nieuw lied op. Later gebruikte hij dezelfde titel voor het pianostuk. In de twee liederen gaf hij dezelfde dichtregels elk nieuwe muziek; voor het pianostuk schreef hij alleen klaviermuziek, zonder iemand die de tekst zingt. De componist die het gedicht opnieuw las en er een ander lied van maakte, gebruikte de naam uiteindelijk ook voor een werk voor piano solo.
De volgorde van de vier stukken en de afspeellijsten van Mahina
Zowel Menuet als Passepied draagt de naam van een oude dans. In de definitieve bundel staat Clair de lune tussen deze twee stukken. Bij een volledige uitvoering speelt de pianist eerst Prélude, daarna Menuet en Clair de lune, en sluit af met Passepied. Ook wanneer we tegenwoordig alleen Clair de lune op een verzamelalbum beluisteren, staan er in de oorspronkelijke muziekuitgave andere stukken voor en na.
Op de lunch- en dinerafspeellijsten van Mahina staan piano-uitvoeringen van Clair de lune door Moura Lympany en Seong-Jin Cho. Cho's uitvoering van Menuet is ook als afzonderlijk nummer opgenomen. In de oorspronkelijke suite is Menuet het tweede en Clair de lune het derde stuk. De twee titels op de lijst behoren dus tot dezelfde bundel, maar zijn als aparte tracks opgenomen. Voor de muziek tijdens de maaltijd worden zo delen van een verzameling als afzonderlijke nummers gekozen.
Caplets orkestbewerking van Clair de lune
Op de lijst staat ook Clair de lune in de orkestbewerking van André Caplet. Debussy componeerde het oorspronkelijke pianostuk; Caplet verdeelde die muziek over verschillende instrumenten. Clair de lune is ook voor andere instrumenten, waaronder orgel, bewerkt. Daardoor bestaan er opnamen met dezelfde titel in uiteenlopende bezettingen. Wat bij de pianoversie één musicus op het klavier speelt, wordt in de orkestversie verdeeld over verschillende instrumenten en spelers. De titel blijft behouden, terwijl de naam van de arrangeur en de bezetting erbij komen.

Debussy, die het vroege werk in 1890 voorbereidde, gebruikte de naam Clair de lune voor het derde stuk toen hij de definitieve versie in 1905 publiceerde. Documenten uit eerdere en latere perioden beschrijven de liederen op Verlaines gedicht, de gewijzigde titels en bewerkingen voor andere instrumenten. In het gedicht zingen mensen over liefde terwijl ze verdrietig zijn; in de liederen zingt een uitvoerder die woorden. Het pianostuk draagt dezelfde titel en wordt als zelfstandige muziek gespeeld. Het verhaal rond Clair de lune is zo bewaard in de woorden van een dichter, de muziek van een componist en de drukproeven van een uitgever.
Muziek bij Mahina
Op de afspeellijsten van Mahina staan zowel Clair de lune voor piano als de orkestbewerking. Wanneer deze vertrouwde muziek klinkt, kunt u luisteren welk instrument de melodie speelt. Het plezier om hetzelfde stuk in verschillende bezettingen te horen, hoort ook bij deze muziek.





