Nội dung bài viết
- Những chiếc mặt nạ và lời hát không tin vào hạnh phúc
- Tranh của Watteau và những cuộc hội hè của Verlaine
- Bản thảo năm 1890 và ấn bản năm 1905
- Những ca khúc và bản piano gắn với cùng một bài thơ
- Thứ tự bốn bản nhạc và danh sách của Mahina
- Clair de lune trong bản chuyển soạn cho dàn nhạc của Caplet
- Lắng nghe tại Mahina
Trả lời ngắn gọn
Trong bài thơ Clair de lune của Verlaine, những người đeo mặt nạ chơi đàn lute và nhảy múa. Họ hát về tình yêu và hạnh phúc, nhưng dường như không tin vào điều mình đang hát. Debussy phổ nhạc bài thơ này thành ca khúc năm 1882, rồi sau đó viết một ca khúc khác. Ông bắt đầu tổ khúc piano năm 1890 và xuất bản năm 1905. Bản thứ ba ban đầu mang tên Dạo bước đa cảm, nhưng được đổi thành Clair de lune, tức Ánh trăng, trong lúc chuẩn bị xuất bản. Debussy để lại cả những ca khúc trong đó ca sĩ hát lời của Verlaine và bản nhạc không lời dành cho piano.
Đọc sâu hơn
Những chiếc mặt nạ và lời hát không tin vào hạnh phúc
Verlaine xuất bản tập thơ Fêtes galantes, tức Những cuộc hội hè thanh nhã, năm 1869. Bài Clair de lune trong tập mở đầu bằng lời ví tâm hồn người đối diện với một phong cảnh đặc biệt. Những người đeo mặt nạ đi qua nơi ấy, chơi đàn lute và nhảy múa. Lute là một nhạc cụ cổ, được chơi bằng cách gảy dây. Thay vì cho độc giả biết khu vườn nằm chính xác ở đâu, nhà thơ miêu tả những người hát và chuyển động trong vườn để diễn tả tâm hồn một người. Người chơi nhạc và người nhảy múa cùng xuất hiện, và ngay từ đầu, ông đã nói rõ rằng họ đeo mặt nạ.

Họ hát ở giọng thứ về chiến thắng của tình yêu và cuộc sống thuận lợi. Verlaine mô tả nội dung lời hát khác với cảm xúc của người hát. Những người ca ngợi hạnh phúc dường như lại không tin vào hạnh phúc; dưới vẻ hóa trang lộng lẫy, họ buồn bã. Tiếng hát hòa vào ánh trăng tĩnh lặng, buồn và đẹp. Ở cuối bài thơ, đài phun nước vươn lên giữa những khối cẩm thạch cũng nức nở trong niềm ngây ngất. Verlaine đưa tình yêu, mặt nạ, âm nhạc và nước vào cùng một bài thơ, đồng thời miêu tả cả hạnh phúc trong lời hát lẫn nỗi buồn của người hát.
Debussy tiếp cận bài thơ này theo nhiều cách. Ông phổ nhạc cùng bài thơ thành ca khúc hai lần, trong khi Clair de lune cho piano là một tác phẩm riêng biệt về âm nhạc. Có những tác phẩm để ca sĩ hát lời của Verlaine và một bản piano mang cùng tên. Khi đọc thơ, ta gặp mặt nạ, điệu múa và những người hát về tình yêu. Sau khi đọc một bài thơ, Debussy để lại nhiều tác phẩm dành cho các lực lượng biểu diễn khác nhau.
Tranh của Watteau và những cuộc hội hè của Verlaine
Fêtes galantes, tên tập thơ, cũng là thuật ngữ dùng để mô tả tranh của họa sĩ thế kỷ XVIII Antoine Watteau. Trong tranh ông, những người ăn mặc thanh lịch tụ họp giữa khung cảnh như công viên và tham gia những cuộc vui tình tứ. Năm 1717, khi tiếp nhận Cuộc hành hương đến đảo Cythera của Watteau, Viện Hàn lâm Hoàng gia Pháp đặt ra tên gọi cho đề tài này. Họa sĩ vẽ trang phục và sự giao lưu giữa các nhân vật; về sau, nhà thơ dùng cùng thuật ngữ ấy làm tên tập thơ. Tên gọi để phân loại tranh vì thế đi vào nhan đề một tác phẩm văn học.

Niềm vui của hội hè và nỗi u buồn cùng xuất hiện trong tranh Watteau. Khi vẽ những người ăn mặc đẹp tụ họp, ông cũng thể hiện cảm giác cô quạnh giữa cuộc vui. Verlaine tương tự, viết về nỗi buồn của những người nhảy múa và ca hát. Các nhân vật trong tranh và trong thơ là những người khác nhau, nhưng khi nói về hai tác phẩm, người ta cùng nhắc đến cuộc hội họp vui vẻ và tâm trạng u buồn. Watteau tạo bố cục bằng tư thế nhân vật và phông nền; Verlaine dùng câu chữ để miêu tả những người hát về tình yêu mà không tin vào hạnh phúc.
Bergamasque là từ chỉ một điệu múa liên quan đến Bergamo ở Ý. Trong khổ đầu Clair de lune, Verlaine đặt từ masques, nghĩa là những chiếc mặt nạ trong tiếng Pháp, cạnh bergamasques. Hai từ có âm thanh gần nhau xuất hiện trong cùng một câu thơ. Debussy đặt tên tập tác phẩm piano là Suite bergamasque, tức Tổ khúc Bergamasque. Ở đây có thể đối chiếu việc Verlaine chọn từ ngữ về điệu múa và mặt nạ với việc Debussy dùng tên điệu múa cho tổ khúc. Địa danh Bergamo, tên một điệu múa và cách diễn đạt trong thơ Pháp cùng thuộc bối cảnh của nhan đề tác phẩm.
Bản thảo năm 1890 và ấn bản năm 1905
Suite bergamasque dựa trên tác phẩm thời kỳ đầu năm 1890 và được xuất bản năm 1905. Debussy ghi năm 1890 lên bản in thử để cho biết đây là tác phẩm thời trẻ. Từ lúc sáng tác ban đầu đến khi xuất bản là 15 năm.

Bốn bản trong tổ khúc theo thứ tự là Prélude, Menuet, Clair de lune và Passepied. Bản thứ ba ban đầu mang tên Dạo bước đa cảm, còn bản thứ tư được gọi là Pavane. Debussy đổi hai tên này ngay trước khi xuất bản. Prélude và Menuet giữ tên ban đầu. Ông chỉ đổi tên hai bản, còn hai bản kia giữ nguyên. Những bản in thử để chuẩn bị in ấn còn lưu lại quá trình đổi tên ấy.
Phiên bản ban đầu được chuyển cho nhà xuất bản Choudens năm 1891, rồi những người thừa kế Hartmann bán nó cho Fromont năm 1902. Tháng 4 năm 1905, Debussy giao phiên bản cuối cùng cho Fromont. Hai tháng sau, vào tháng 6, bản nhạc được xuất bản. Tác phẩm không được in ngay bởi nhà xuất bản đầu tiên nhận nó; rất lâu sau, một nhà xuất bản khác mới phát hành bản nhạc cuối cùng. Trước lần xuất bản ấy, Debussy chỉnh bản in thử và đổi tên các bản. Tác phẩm thời kỳ đầu từng được giao cho Choudens đến với công chúng dưới hình thức tổ khúc bốn bản do Fromont xuất bản.
Những ca khúc và bản piano gắn với cùng một bài thơ
Năm 1891, Debussy viết tập ca khúc Fêtes galantes cho giọng hát và piano, gồm En sourdine, Clair de lune và Fantoches. Bản thảo viết tay của ca khúc Clair de lune còn có lời đề tặng bà A. Fontaine. Nhà soạn nhạc chọn tên tập thơ làm tên tập ca khúc và dùng tên mỗi bài thơ cho từng bài hát. Ca sĩ hát những câu Verlaine viết, còn nghệ sĩ piano chơi cùng giọng hát ấy. Sau khi đọc tập thơ, Debussy đặt nhạc cho những câu của nhà thơ và tạo thành ba ca khúc.
Debussy cũng đã phổ nhạc Clair de lune của Verlaine năm 1882, trước ca khúc năm 1891. Sau một lần chuyển bài thơ thành âm nhạc, ông viết thêm một ca khúc khác. Về sau, ông dùng cùng nhan đề cho bản piano. Trong hai ca khúc, ông viết hai bản nhạc khác nhau cho cùng lời thơ; trong bản piano, ông chỉ viết âm nhạc cho bàn phím, không có người hát lời. Nhà soạn nhạc đọc lại cùng bài thơ, viết một ca khúc mới rồi sử dụng nhan đề ấy cho cả tác phẩm piano độc tấu.
Thứ tự bốn bản nhạc và danh sách của Mahina
Menuet và Passepied đều dùng tên những điệu múa cổ làm nhan đề. Trong tập nhạc cuối cùng, Clair de lune nằm giữa hai bản ấy. Khi biểu diễn toàn bộ tổ khúc, nghệ sĩ chơi Prélude trước, tiếp đến Menuet và Clair de lune, rồi kết thúc với Passepied. Dù ngày nay ta chỉ chọn nghe Clair de lune trong một tuyển tập, trong bản nhạc gốc vẫn có các bản khác đứng trước và sau nó.
Danh sách nhạc trưa và tối của Mahina ghi riêng các bản Clair de lune cho piano do Moura Lympany và Cho Seong-jin biểu diễn. Menuet do Cho Seong-jin chơi cũng xuất hiện thành một mục riêng. Trong tổ khúc gốc, Menuet là bản thứ hai và Clair de lune là bản thứ ba. Hai tên trong danh sách thuộc cùng một tập tác phẩm, nhưng được đưa vào dưới dạng những bản thu độc lập. Danh sách dành cho giờ ăn lựa chọn các phần của một tập tác phẩm làm từng mục riêng như vậy.
Clair de lune trong bản chuyển soạn cho dàn nhạc của Caplet
Danh sách còn có Clair de lune được André Caplet chuyển soạn cho dàn nhạc. Debussy là người sáng tác bản piano gốc; Caplet là người chuyển âm nhạc ấy để nhiều nhạc cụ chia nhau biểu diễn. Clair de lune còn được chuyển soạn cho nhiều nhạc cụ khác, trong đó có organ. Vì vậy, những bản thu cùng tên có thể sử dụng những lực lượng biểu diễn khác nhau. Ở bản piano độc tấu, một nghệ sĩ đảm nhiệm âm nhạc trên bàn phím; trong bản dàn nhạc, nhiều nhạc cụ và nghệ sĩ chia nhau các phần ấy. Nhan đề được giữ lại, còn tên người chuyển soạn và lực lượng biểu diễn được bổ sung.

Debussy chuẩn bị tác phẩm ban đầu năm 1890 và dùng tên Clair de lune cho bản thứ ba khi xuất bản phiên bản cuối cùng năm 1905. Các ghi chép trước và sau đó còn lưu những ca khúc phổ thơ Verlaine, các nhan đề đã đổi và những bản chuyển soạn cho nhạc cụ khác. Trong thơ, người ta hát về tình yêu mà vẫn buồn; trong ca khúc, ca sĩ hát những câu ấy. Bản piano dùng cùng tên nhưng được biểu diễn như một tác phẩm độc lập. Câu chuyện quanh Clair de lune vì thế còn lại trong câu chữ của nhà thơ, bản nhạc của nhà soạn nhạc và những bản in thử của nhà xuất bản.
Lắng nghe tại Mahina
Danh sách âm nhạc của Mahina có cả Clair de lune chơi trên piano và Clair de lune được chuyển soạn cho dàn nhạc. Khi bản nhạc quen thuộc vang lên, bạn hãy thử nghe xem nhạc cụ nào đang đảm nhiệm giai điệu. Niềm vui khi gặp cùng một bản nhạc trong những cách phối hợp nhạc cụ khác nhau cũng nằm ở đó.





