Rachmaninoffning 18-variatsiyasi: Paganini kuyining teskari aylantirilishi

Skripka kaprisidan olingan mavzu

Paganini jo‘rsiz skripka uchun 24-kaprisni lya minor mavzu va o‘n bir variatsiyadan tuzdi. Qisqa mavzuning boshida to‘rtta tez o‘n oltitalik nota bor. Rachmaninoff oxirgi kapris mavzusini olib, pianino va orkestrning yigirma to‘rt variatsiyasiga aylantirdi. Mahinaning ikkala ro‘yxatida Salvatore Accardo chalgan 24-kapris ham alohida bor. Bir skripkadagi original va pianino hamda orkestr birga chaladigan rapsodiya ayni mavzu bilan bog‘lanadi.

Rachmaninoffdan oldin Schumann, Liszt va Brahms ham Paganini musiqasini qayta yozgan. Bir skripkachi mahorati uchun yozilgan notalar pianinodagi bastakorlar materialiga aylangan. Rachmaninoff qisqa kirish va yigirma to‘rt variatsiyani bir asarga uzluksiz birlashtirdi. Faoliyatining keyingi davridagi bu asarida oldingi musiqalaridan ixchamroq va keskinroq nota shakllari hamda dissonanslar yaqqol. Uzun kuylovchan 18-variatsiya yonida yakkaxon va orkestr tez notalar almashadigan variatsiyalar ham joylashtirilgan.

Konsert safarlari orasida qurilgan ko‘lbo‘yi uy

1917-yil oxirida Rossiyadan ketgan Rachmaninoff Stockholm va Copenhagen orqali Amerikaga bordi. Keyin har yili turli shaharlarni kezadigan professional pianinochi hayotini boshladi. Albomlar ham yozdirib, 1920-yilda Victor bilan birinchi yozuv shartnomasini tuzdi. 1930-yilda Shveytsariyaning Lucerne ko‘li bo‘yida Villa Senar qurishga qaror qildi. Gastrollarni davom ettirgan musiqachi oilasi bilan yoz o‘tkazadigan uy tayyorladi.

Rachmaninoff me’mordan ishxonasini uydagi eng yaxshi xona qilishni so‘radi. Ko‘lga qaragan katta derazalarni xohlab, New Yorkka olgan loyihalarga darhol izoh yubordi. Gulqog‘oz o‘rniga devorlarni silliq qilib, bo‘yashni istadi. 1934-yilda yangi uyga kirish davrida Steinway oltmishinchi tug‘ilgan kuniga sovg‘a qilgan royal ham keldi. Bastakor uni ishxonasiga qo‘ydi. Rapsodiya tugallangan yozdagi hayotda me’mor bilan xatlar va yangi pianino ham bor edi.

Uy qurilishi ham doimo ravon kechmadi. Jahon iqtisodiy inqirozida pul yo‘qotgan Rachmaninoff 1933-yil yanvarida New Yorkdan qurilishni kechiktirish telegrammasini yubordi, uch hafta o‘tib esa karkas qurilishini qayta buyurdi. Ko‘l bo‘yida katta motorli qayiq sotib olib, suvda vaqt ham o‘tkazdi. Keyingi yoz rapsodiyani tugatgach, uyga sarflangan mablag‘ga ishora qilib, asarni kichik qoplash deb atadi. Yangi ishxonada musiqani tugatgan bastakor qurilish pulini ham rapsodiyaga bog‘lab gapirdi.

Mavzudan oldingi variatsiya va o‘rta asr kuyi

Rapsodiya boshida birinchi variatsiya mavzudan oldin keladi. Qisqa kirishdan so‘ng pianino va orkestr Paganini mavzusining skeleti bo‘lgan bas chizig‘ini beradi. Keyin ikki skripka guruhi original mavzuni unisonda chaladi. To‘liq mavzu boshida emas, birinchi variatsiyadan keyin berilishi uchun tartib o‘zgartirilgan. Tayyor skripka kuyini darhol eshittirish o‘rniga, uni qo‘llaydigan qisqa va siyrak notalar oldinga qo‘yilgan. Mavzu kelganda skripkalar kuyni chaladi, pianino esa urg‘u qo‘shadi.

Ikkinchidan beshinchi variatsiyagacha ritmik kuch bilan davom etadi, oltinchida pianino erkinroq musiqa chaladi. To‘qqizinchi variatsiyada torli cholg‘ular kamon yog‘ochi bilan uradigan col legnodan foydalanadi. Yakkaxon va orkestr turli ritmlar bilan bir-biriga qarshi qo‘yiladi. O‘ninchida marsh xususiyati, o‘n birinchida esa yorqin pianino kadensiyasi bor. Har variatsiyada ijro usuli, o‘lchov va yakkaxon vazifasi o‘zgarib, bir mavzudan turli xususiyatli musiqa yaratilgan.

Yettinchi variatsiyada chiqqan Dies irae keyingilarida ham qaytadi. Bu o‘rta asrdan yetgan liturgik kuydir. Katolik liturgiyasida o‘lim va hukm kuylangan. Rachmaninoff uni Paganini mavzusi bilan birga turli variatsiyalarda ishlatdi. Rapsodiyadagi eski materialda skripka yakkaxon mavzusi va ibodat kuyi birga keladi. Bir cholg‘u mahoratini sinagan musiqa va ko‘pchilik kuylagan kuy pianino hamda orkestrning bir asarida navbatlashadi.

Sekin bo‘limni tugatadigan 18-variatsiya

O‘rtadagi o‘n ikkinchi va o‘n uchinchi variatsiyalar re minordagi uch hissali raqsga o‘tadi. O‘n to‘rtinchi va o‘n beshinchida fa major ishlatiladi, o‘n beshinchining katta qismini pianino yolg‘iz chaladi. O‘n oltinchi va o‘n yettinchidan so‘ng o‘n sakkizinchida re bemol majorning uzun kuyi keladi. Tez variatsiya va kadensiyadan o‘tgan yakkaxon bu yerda kuylagandek notalarni ulaydi. Har variatsiyaga boshqa tonallik va o‘lchov tanlagan Rachmaninoff o‘n sakkizinchida pianino va torli cholg‘ular bir kuyni ketma-ket chalishi uchun yozdi.

O‘n ikkinchidan o‘n sakkizinchi variatsiyagacha konsertning sekin bo‘limi sifatida talqin qilish mumkin. Ular ichida eng uzuni o‘n sakkizinchidir. Pianino dastlabki o‘n ikki takt kuyni chalib, keyin torli cholg‘ular qo‘shiladi. Yakkaxon avval kuylagan jumlani ko‘proq torli cholg‘u qabul qilib, tarkib kengayadi. O‘n sakkizinchi tugagach, so‘nggi oltita variatsiya keladi. Rapsodiya tez boshlanish, sekin o‘rta va tez yakunni bir asarga birlashtiradi.

O‘n sakkizinchi variatsiyaning asosiy usuli kuy inversiyasidir. Ko‘tariladigan interval pastga, pasayadigani esa yuqoriga yoziladi. Rachmaninoff yo‘nalish o‘zgarishini major akkordlariga birlashtirdi. Paganini mavzusi notalarini ishlatib, o‘n sakkizinchi variatsiyada uzun kuylovchan yangi melodiyani yaratdi. Pianino qismida Andante cantabile ko‘rsatmasi bor. Cantabile kuylagandek chalish ko‘rsatmasidir.

Pianino kuyni sodda taqdim etadi, torli cholg‘ular olgach esa musiqa kengayadi. Bastakor pianinoning tez notalarini kamaytirib, uzun kuy bergan bo‘lim shu. Faqat yakkaxon uzun qo‘shiq aytishda davom etmay, ayni kuy torli ansamblga ham beriladi. Skripka originalini teskari aylantirish texnikasi bilan pianinodan torli cholg‘ularga o‘tish o‘n sakkizinchi variatsiyada birga amalga oshadi.

Bastakor chalgan ilk ijro va balet

1934-yil 7-noyabrdagi Baltimore ilk ijrosida Rachmaninoff pianino chaldi. Leopold Stokowski Philadelphia orkestriga boshchilik qildi. Bastakor yangi pianino asarini yozib, gastrol repertuariga qo‘shdi. O‘sha yil Philadelphia orkestri bilan yozuv ham qoldirdi. Shveytsariyada asar tugallangan yozdan keyin ayni yil Amerikada ijro etilgan kuz keldi. Bastakor sifatida belgilagan solo va orkestr almashinuvini pianinochi sifatida o‘zi bajardi.

1939-yilda Mikhail Fokine rapsodiya musiqasiga Paganini baletini yaratdi. Rachmaninoff taklif qilgan hikoya skripkachi haqidagi shayton afsonasiga asoslangan. Paganinining g‘ayrioddiy mahorati sabab tarqalgan mish-mish sahna hikoyasiga aylantirildi. Londonda ko‘rsatilgan balet skripka mavzusi va o‘lim kuyiga qahramon hamda harakat qo‘shdi. Paganini solo mavzusi pianino va orkestr variatsiyalaridan keyin raqqoslar musiqasi ham bo‘ldi.

Rachmaninoff Senarda yiqilib jarohat olgani uchun London Covent Gardendagi baletning ilk ijrosiga bora olmadi. O‘sha yil Britaniyadagi so‘nggi konsertlarini berib, Shveytsariya uyidan Amerikaga jo‘nadi. 1939-yil avgustida Lucerneda chalgach, Senarni abadiy tark etdi. O‘n sakkizinchi variatsiya yozilgan uyidagi yoz urush arafasida tugadi, rapsodiya esa pianinochi, orkestr va raqqoslar davom ettiradigan asar bo‘lib qoldi.

Alohida ijro etiladigan 18-variatsiya

Bugun o‘n sakkizinchi variatsiya rapsodiyadan ajratilgan asar sifatida ham keng tarqalgan. Nashriyot pianino yakkaxonligi, skripka va pianino, violonchel va pianino, yog‘och puflama va pianino kabi turli tarkiblarga notalar chiqardi. Pianino va orkestr almashgan kuy ikki musiqachi yoki bir yakkaxonga berilgan. Mahina ro‘yxatida Cécile Ousset chalgan o‘n sakkizinchi variatsiya bor. Paganini skripka kuyi teskari yozilib, torli cholg‘ularga uzatilgan uzun qo‘shiq mustaqil parcha sifatida ovqat musiqasi ro‘yxatiga kirgan.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahinaning tushlik va kechki ovqatida Cécile Ousset chalgan 18-variatsiya bor. Paganinining 24-kaprisi ham ro‘yxatga kiritilgani uchun, ikki asarni eshitganda original mavzu bilan teskari aylantirilgan kuyni solishtirishingiz mumkin.