در این مقاله
پاسخ کوتاه
در «راپسودی بر تمی از پاگانینی» راخمانینوف، واریاسیون هجدهم با وارونه کردن ملودی اثر اصلی ویولن ساخته شده است. نت‌های بالارونده پایین می‌آیند و نت‌های پایین‌رونده بالا می‌روند و تم مینور به آوازی ماژور تبدیل می‌شود. در فهرست ناهار و شام ماهینا، این واریاسیون با نوازندگی سسیل اوسه قرار دارد. ملودی آشنا بخشی از بیست‌وچهار واریاسیون است که ابتدا پیانو آن را آوازگونه می‌نوازد و سپس سازهای زهی تحویل می‌گیرند.
مطالعه عمیق‌تر
تمی برگرفته از کاپریس ویولن
پاگانینی کاپریس شماره 24 برای ویولن بدون همراهی را از یک تم در لا مینور و یازده واریاسیون ساخت. در آغاز این تم کوتاه، چهار نت دولاچنگ سریع وجود دارد. راخمانینوف تم آخرین کاپریس پاگانینی را گرفت و به بیست‌وچهار واریاسیون برای پیانو و ارکستر تبدیل کرد. در هر دو فهرست ماهینا، کاپریس شماره 24 با نوازندگی سالواتوره آکاردو نیز مدخلی جدا دارد. اثر اصلی برای یک ویولن و راپسودی اجرای مشترک پیانو و ارکستر با یک تم به هم متصل‌اند.
پیش از راخمانینوف، شومان، لیست و برامس نیز موسیقی پاگانینی را بازنوشتند. نت‌هایی که برای مهارت یک ویولن‌نواز ساخته شده بودند، به مواد آهنگسازان پشت پیانو تبدیل شدند. راخمانینوف مقدمه‌ای کوتاه و بیست‌وچهار واریاسیون را در یک قطعه پیوسته قرار داد. در این اثر متأخر، نقش‌های فشرده‌تر و تیزتر و ناهماهنگی‌ها نسبت به آثار قبلی برجسته‌اند. پیرامون واریاسیون هجدهمِ آوازگونه، واریاسیون‌هایی نیز قرار دارند که در آن‌ها تکنواز و ارکستر نت‌های سریع را ردوبدل می‌کنند.
خانه کنار دریاچه میان سفرهای اجرایی
راخمانینوف در پایان 1917 روسیه را ترک کرد و از راه استکهلم و کپنهاگ به آمریکا رفت. سپس زندگی پیانیست حرفه‌ای‌ای را آغاز کرد که هر سال به شهرهای مختلف سفر می‌کرد. ضبط نیز انجام داد و در 1920 نخستین قرارداد ضبط را با ویکتور بست. در 1930 تصمیم گرفت ویلا سنار را کنار دریاچه لوسرن در سوئیس بسازد. موسیقی‌دانی که سفرهای کنسرتی را ادامه می‌داد، خانه‌ای برای گذراندن تابستان با خانواده آماده کرد.
راخمانینوف از معمار خواست اتاق کار بهترین اتاق خانه باشد. پنجره‌ای بزرگ رو به دریاچه می‌خواست و درباره نقشه‌های دریافت‌شده در نیویورک بی‌درنگ نظر می‌داد. به جای کاغذ دیواری، دیوارهای صاف و رنگ‌شده می‌خواست. نزدیک زمان ورود به خانه تازه در 1934، پیانوی گراند هدیه استاینوی برای شصتمین سالگرد تولد نیز رسید. او ساز را در اتاق کارش قرار داد. در زندگی تابستانیِ تکمیل راپسودی، نامه‌نگاری با معمار و پیانوی تازه در کنار هم بودند.
ساخت خانه کاملاً بی‌مشکل پیش نرفت. راخمانینوف که در بحران اقتصاد جهانی پول از دست داده بود، در ژانویه 1933 از نیویورک تلگراف فرستاد تا ساخت‌وساز عقب بیفتد، اما سه هفته بعد دوباره دستور ساخت اسکلت را داد. کنار دریاچه قایق موتوری بزرگی خرید و روی آب نیز وقت می‌گذراند. هنگام پایان راپسودی در تابستان سال بعد، با اشاره به پول صرف‌شده برای خانه تازه، اثر را جبران کوچکی نامید. آهنگسازی که موسیقی را در اتاق کار خانه تازه تمام کرد، حتی هزینه ساخت خانه را نیز به راپسودی مرتبط کرد.
واریاسیون پیش از تم و سرود قرون وسطایی
در آغاز راپسودی، واریاسیون اول پیش از تم می‌آید. پس از مقدمه کوتاه، پیانو و ارکستر خط بمی را ارائه می‌کنند که اسکلت تم پاگانینی است. سپس دو گروه ویولن تم اصلی را هم‌صدا می‌نوازند. به جای ارائه تم کامل از ابتدا، ترتیب چنان تغییر کرده است که پس از نخستین واریاسیون شنیده شود. آهنگساز به جای آغاز با ملودی کامل ویولن، نت‌های کوتاه و پراکنده پشتیبان آن را جلوتر گذاشت. هنگام ظاهر شدن تم، ویولن ملودی را بر عهده دارد و پیانو تأکیدها را می‌افزاید.
از واریاسیون دوم تا پنجم، نیروی ریتم موسیقی را پیش می‌برد و در ششم، پیانو موسیقی آزادتر می‌نوازد. سازهای زهی در نهم از کول لنیو، یعنی زدن سیم با چوب آرشه، استفاده می‌کنند. تکنواز و ارکستر با ریتم‌های متفاوت در برابر هم قرار می‌گیرند. در واریاسیون دهمِ بعدی، خصلت مارش ظاهر می‌شود و در یازدهم، پیانو کادانس درخشانی اجرا می‌کند. با تغییر هر واریاسیون، شیوه اجرا، ضرب و وظیفه تکنواز عوض می‌شوند و از یک تم، موسیقی با چند خصلت ساخته می‌شود.
«دیه‌س ایره» که در واریاسیون هفتم ظاهر می‌شود، در واریاسیون‌های بعدی نیز تکرار می‌شود. این ملودی آیینی از قرون وسطی منتقل شده و در مراسم کاتولیک برای آواز مرگ و داوری به کار می‌رفت. راخمانینوف آن را همراه تم پاگانینی در چند واریاسیون استفاده کرد. مواد موسیقی قدیمی در راپسودی، هم تم قطعه ویولن تکنواز را دارند و هم سرودی که در آیین مذهبی خوانده می‌شد. موسیقی آزمودن مهارت یک ساز و ملودی خوانده‌شده توسط گروه، به نوبت در یک اثر پیانو و ارکستر ظاهر می‌شوند.
واریاسیون هجدهم در پایان بخش آهسته
واریاسیون‌های دوازدهم و سیزدهمِ میانی به رقص سه‌ضربی در ر مینور تبدیل می‌شوند. چهاردهم و پانزدهم از فا ماژور استفاده می‌کنند و پانزدهم عمدتاً با پیانوی تنها اجرا می‌شود. پس از شانزدهم و هفدهم، در هجدهم ملودی طولانی ر‌بمل ماژور ظاهر می‌شود. تکنوازی که از واریاسیون سریع و کادانس گذشته است، اینجا نت‌ها را مانند آواز به هم می‌پیوندد. راخمانینوف که برای واریاسیون‌ها گام و ضرب متفاوت برگزیده بود، در هجدهم یک ملودی را به نوبت به پیانو و سازهای زهی سپرد.
می‌توان واریاسیون‌های دوازدهم تا هجدهم را متناظر با بخش آهسته یک کنسرتو دانست. در میان آن‌ها هجدهم طولانی‌ترین است. پس از آنکه پیانو دوازده میزان نخست ملودی را می‌نوازد، سازهای زهی می‌پیوندند. با تحویل گرفتن عبارت آوازگونه تکنواز توسط سازهای زهی بیشتر، ترکیب اجرایی گسترش می‌یابد. پس از پایان هجدهم، شش واریاسیون آخر ادامه می‌یابند. راپسودی به این ترتیب آغاز سریع، میانه آهسته و موسیقی سریع پایان را در یک قطعه گرد می‌آورد.
فن اصلی ساخت واریاسیون هجدهم، وارونگی ملودی است. فاصله‌هایی که بالا می‌روند به جهت پایین تغییر می‌کنند و فاصله‌های پایین‌رونده، بالا نوشته می‌شوند. راخمانینوف این تغییر جهت را با آکوردهای ماژور ترکیب کرد. با استفاده از نت‌های تم پاگانینی، واریاسیون هجدهم به ملودی تازه‌ای با آواز طولانی تبدیل شد. در این بخش پیانویی دستور آندانته کانتابیله (Andante cantabile) آمده است. کانتابیله یعنی اجرا به شیوه آوازگونه.
پیانو ملودی را ساده ارائه می‌کند و پس از تحویل گرفتن آن توسط زهی‌ها، موسیقی گسترده‌تر می‌شود. آهنگساز در این بخش نت‌های سریع پیانو را کاهش داد و ملودی طولانی به آن سپرد. به جای آنکه فقط تکنواز آواز طولانی را ادامه دهد، همان ملودی را به گروه زهی نیز داد. در این واریاسیون، فن وارونه کردن تم ویولن اصلی و تغییر ترکیب اجرا از پیانو به سازهای زهی با هم رخ می‌دهند.
نخستین اجرا با نوازندگی آهنگساز و باله
در نخستین اجرای بالتیمور در 7 نوامبر 1934، راخمانینوف پیانو نواخت. لئوپولد استوکوفسکی ارکستر فیلادلفیا را رهبری کرد. آهنگساز پس از نوشتن اثر تازه برای پیانو، آن را به سفرهای کنسرتی خود افزود. همان سال ضبطی با ارکستر فیلادلفیا نیز باقی گذاشت. تابستان سوئیسِ تکمیل راپسودی و پاییز آمریکای اجرای آن در یک سال به دنبال هم آمدند. او ردوبدل کردن تکنوازی و ارکستر را که به‌عنوان آهنگساز تعیین کرده بود، به‌عنوان پیانیست شخصاً نواخت.
میخائیل فوکین، طراح رقص، در 1939 از راپسودی باله «پاگانینی» را ساخت. داستان پیشنهادی راخمانینوف به افسانه شیطان پیرامون ویولن‌نواز می‌پرداخت. شایعاتی که از مهارت شگفت‌انگیز پاگانینی رواج یافته بودند، به داستان صحنه تبدیل شدند. این باله در لندن، به تم ویولن و سرود مرگ، شخصیت و حرکت افزود. تم قطعه تکنوازی پاگانینی پس از عبور از واریاسیون‌های پیانو و ارکستر، برای موسیقی رقصندگان نیز به کار رفت.
راخمانینوف به سبب آسیب دیدن از زمین خوردن در سنار، نتوانست در نخستین اجرای باله در کاونت گاردن لندن حاضر شود. همان سال، آخرین اجراهای خود در انگلستان را داشت و خانه سوئیس را به قصد آمریکا ترک کرد. در اوت 1939، پس از اجرا در لوسرن، سنار را برای همیشه ترک کرد. تابستان‌های خانه‌ای که واریاسیون هجدهم در آن نوشته شده بود، در آستانه جنگ پایان یافتند و راپسودی همچنان اثری ماند که پیانیست‌ها، ارکسترها و رقصندگان آن را اجرا می‌کردند و بر آن می‌رقصیدند.
اجرای جداگانه واریاسیون هجدهم
امروزه واریاسیون هجدهم به‌صورت قطعه‌ای جدا از راپسودی کامل نیز رواج دارد. ناشر برای پیانوی تنها، ویولن و پیانو، ویولنسل و پیانو و ساز بادی چوبی و پیانو نت منتشر کرده است. در این تنظیم‌ها، ملودی ردوبدل‌شده میان پیانو و ارکستر به دو نوازنده یا یک تکنواز سپرده می‌شود. در فهرست ماهینا، واریاسیون هجدهم با نوازندگی سسیل اوسه آمده است. آواز طولانی‌ای که با وارونه کردن ملودی ویولن پاگانینی ساخته و سپس به زهی‌ها منتقل شد، به‌صورت گزیده مستقل در فهرست موسیقی هنگام غذا قرار دارد.
موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید
در موسیقی ناهار و شام ماهینا، واریاسیون هجدهم با نوازندگی سسیل اوسه قرار دارد. کاپریس شماره 24 پاگانینی نیز در فهرست وجود دارد؛ هنگام شنیدن این دو می‌توانید تم اصلی و ملودی ساخته‌شده با وارونه کردن آن را مقایسه کنید.
