Osiemnasta wariacja Rachmaninowa: odwrócona melodia Paganiniego

Temat zaczerpnięty z kaprysu skrzypcowego

Paganini zbudował Kaprys numer 24 na skrzypce solo z tematu a-moll i jedenastu wariacji. W początku tego krótkiego tematu znajdują się cztery szybkie szesnastki. Rachmaninow zaczerpnął temat z ostatniego kaprysu Paganiniego i stworzył dwadzieścia cztery wariacje na fortepian i orkiestrę. Na obu listach Mahiny znajduje się osobno również Kaprys numer 24 w wykonaniu Salvatore Accarda. Oryginał grany przez jedne skrzypce i rapsodię wykonywaną wspólnie przez fortepian oraz orkiestrę łączy ten sam temat.

Jeszcze przed Rachmaninowem muzykę Paganiniego przetwarzali Schumann, Liszt i Brahms. Dźwięki napisane z myślą o mistrzostwie jednego skrzypka stały się materiałem dla kompozytorów przy fortepianie. Rachmaninow połączył krótki wstęp i dwadzieścia cztery wariacje w jeden utwór. W tym późnym dziele wyróżniają się bardziej zwięzłe, ostre figury i dysonanse niż w jego wcześniejszych utworach. Wokół śpiewnej, rozciągniętej osiemnastej wariacji znajdują się także wariacje, w których solista i orkiestra wymieniają szybkie dźwięki.

Dom nad jeziorem budowany między trasami koncertowymi

Pod koniec 1917 roku Rachmaninow opuścił Rosję i przez Sztokholm oraz Kopenhagę dotarł do Stanów Zjednoczonych. Następnie rozpoczął życie zawodowego pianisty, co roku podróżującego po wielu miastach. Nagrywał również płyty, a w 1920 roku podpisał pierwszy kontrakt nagraniowy z firmą Victor. W 1930 roku postanowił zbudować willę Senar nad Jeziorem Czterech Kantonów w Szwajcarii. Muzyk odbywający kolejne trasy koncertowe przygotowywał dom, w którym mógł spędzać lato z rodziną.

Rachmaninow poprosił architekta, aby pracownia była najlepszym pokojem w domu. Chciał dużego okna z widokiem na jezioro i od razu przesyłał uwagi do planów otrzymywanych w Nowym Jorku. Zamiast tapet wolał gładko wykończone, pomalowane ściany. Około 1934 roku, gdy wprowadzał się do nowego domu, przybył także fortepian koncertowy podarowany przez Steinwaya na jego sześćdziesiąte urodziny. Umieścił go w pracowni. Do życia podczas lata, kiedy ukończył rapsodię, należały więc także listy wymieniane z architektem i nowy fortepian.

Budowa domu nie przebiegała bez przeszkód. Po utracie pieniędzy w światowym kryzysie gospodarczym Rachmaninow wysłał z Nowego Jorku w styczniu 1933 roku telegram polecający odłożenie prac, a trzy tygodnie później ponownie zamówił budowę szkieletu. Nad jeziorem kupił także dużą motorówkę i spędzał czas na wodzie. Kiedy ukończył rapsodię latem następnego roku, nazwał ją małą rekompensatą, odnosząc się do pieniędzy wydanych na budowę nowego domu. Kompozytor, który skończył utwór w nowej pracowni, mówił więc o nim również w związku z kosztami domu.

Wariacja przed tematem i średniowieczny śpiew

Na początku rapsodii pierwsza wariacja pojawia się przed tematem. Po krótkim wstępie fortepian i orkiestra przedstawiają linię basu stanowiącą szkielet tematu Paganiniego. Dopiero potem dwie grupy skrzypiec grają oryginalny temat unisono. Zamiast zaprezentować pełny temat od razu, kompozytor zmienił kolejność i umieścił go po pierwszej wariacji. Przed pełną melodią skrzypcową postawił krótkie, oszczędnie rozmieszczone dźwięki, na których się opiera. Gdy pojawia się temat, skrzypce prowadzą melodię, a fortepian dodaje akcenty.

Wariacje od drugiej do piątej łączy siła rytmu, a w szóstej fortepian gra swobodniejszą muzykę. W dziewiątej smyczki stosują col legno, uderzając struny drewnianą częścią smyczka. Solista i orkiestra przeciwstawiają sobie różne rytmy. W dziesiątej wariacji pojawia się charakter marsza, a w jedenastej fortepian wykonuje efektowną kadencję. Zmieniając między wariacjami sposób gry, metrum i zadania solisty, kompozytor stworzył z jednego tematu muzykę o wielu charakterach.

„Dies irae”, pojawiające się w siódmej wariacji, powraca także w późniejszych. Jest to melodia liturgiczna przekazywana od średniowiecza. W liturgii katolickiej śpiewano ją o śmierci i sądzie. Rachmaninow wykorzystał ją w kilku wariacjach obok tematu Paganiniego. Dawny materiał muzyczny rapsodii obejmuje więc zarówno temat solowego utworu skrzypcowego, jak i śpiew liturgiczny. Muzyka sprawdzająca biegłość na jednym instrumencie i melodia śpiewana przez wiele osób pojawiają się na przemian w jednym dziele na fortepian i orkiestrę.

Osiemnasta wariacja zamykająca wolny odcinek

Środkowe wariacje dwunasta i trzynasta zmieniają muzykę w taniec o metrum trójdzielnym w d-moll. Czternasta i piętnasta wykorzystują F-dur, a piętnastą w większości gra sam fortepian. Po szesnastej i siedemnastej, w osiemnastej pojawia się długa melodia w Des-dur. Solista, który przeszedł przez szybkie wariacje i kadencję, tutaj łączy dźwięki śpiewnie. Rachmaninow, wybierający dla kolejnych wariacji różne tonacje i metra, w osiemnastej powierzył jedną melodię kolejno fortepianowi i smyczkom.

Wariacje od dwunastej do osiemnastej można traktować jako muzykę odpowiadającą wolnemu odcinkowi koncertu. Najdłuższa z nich jest osiemnasta. Fortepian wykonuje pierwszych dwanaście taktów melodii, po czym dołączają smyczki. Gdy frazę zaśpiewaną najpierw przez solistę przejmuje więcej instrumentów smyczkowych, obsada się poszerza. Po zakończeniu osiemnastej następuje sześć ostatnich wariacji. Rapsodia łączy w ten sposób w jednym utworze szybki początek, wolny środek i szybkie zakończenie.

Podstawową techniką tworzenia osiemnastej wariacji jest inwersja melodii. Interwały wcześniej wznoszące się zmieniają kierunek na opadający, a opadające zapisano jako wznoszące się. Rachmaninow połączył tę zmianę kierunku z durowymi akordami. Wykorzystując dźwięki tematu Paganiniego, stworzył w osiemnastej wariacji nową, długo śpiewaną melodię. Partia fortepianu ma tu oznaczenie Andante cantabile. Cantabile poleca grać śpiewnie.

Fortepian przedstawia melodię prosto, a po przejęciu jej przez smyczki muzyka rozwija się z większą siłą. W tym fragmencie kompozytor ograniczył szybkie dźwięki fortepianu i powierzył mu długą melodię. Nie pozostawił całej rozciągniętej pieśni tylko soliście, lecz przekazał tę samą melodię również zespołowi smyczkowemu. W wariacji łączą się technika odwracania tematu skrzypcowego oryginału i zmiana obsady przy przejściu od fortepianu do smyczków.

Prawykonanie z kompozytorem i balet

Podczas prawykonania w Baltimore 7 listopada 1934 roku na fortepianie grał Rachmaninow. Leopold Stokowski dyrygował Philadelphia Orchestra. Po napisaniu nowego dzieła na fortepian kompozytor włączył je do swoich tras koncertowych. W tym samym roku pozostawił też nagranie z Philadelphia Orchestra. Szwajcarskie lato, kiedy kończył rapsodię, i amerykańska jesień, podczas której ją wykonywał, nastąpiły w jednym roku. Jako pianista osobiście zagrał wymianę między partią solową i orkiestrą, którą zaplanował jako kompozytor.

W 1939 roku choreograf Michaił Fokin stworzył do rapsodii balet „Paganini”. Historia zaproponowana przez Rachmaninowa dotyczyła diabelskiej legendy otaczającej skrzypka. Pogłoski wywołane niezwykłą biegłością Paganiniego wykorzystano w opowieści scenicznej. Wystawiony w Londynie balet dodał postaci i ruch do tematu skrzypcowego i śpiewu o śmierci. Temat solowego utworu Paganiniego, po przekształceniu w wariacje na fortepian i orkiestrę, stał się również muzyką dla tancerzy.

Rachmaninow nie mógł uczestniczyć w premierze baletu w londyńskim Covent Garden, ponieważ doznał urazu po upadku w Senar. W tym roku odbył również ostatnie koncerty w Wielkiej Brytanii i wyjechał ze szwajcarskiego domu do Stanów Zjednoczonych. W sierpniu 1939 roku, po występie w Lucernie, opuścił Senar na zawsze. Lata spędzane w domu, gdzie napisał osiemnastą wariację, zakończyły się przed wojną, a rapsodia pozostała dziełem wykonywanym później przez pianistów, orkiestry i tancerzy.

Osiemnasta wariacja wykonywana osobno

Dziś osiemnasta wariacja jest szeroko znana również jako fragment wykonywany oddzielnie od całej rapsodii. Wydawca opublikował nuty na różne obsady: fortepian solo, skrzypce i fortepian, wiolonczelę i fortepian czy instrument dęty drewniany i fortepian. Są to opracowania powierzające jednemu lub dwojgu wykonawcom melodię przekazywaną wcześniej między fortepianem i orkiestrą. Lista Mahiny zawiera osiemnastą wariację w wykonaniu Cécile Ousset. Ta długa pieśń, powstała przez odwrócenie skrzypcowej melodii Paganiniego i przekazana potem smyczkom, znalazła się w muzyce towarzyszącej posiłkom jako samodzielny fragment.

Muzyka słuchana w Mahinie

W muzyce obiadowej i wieczornej Mahiny znajduje się osiemnasta wariacja w wykonaniu Cécile Ousset. Lista obejmuje także Kaprys numer 24 Paganiniego, dlatego przy spotkaniu z oboma utworami mogą Państwo porównać oryginalny temat i melodię utworzoną przez jego odwrócenie.