Bu yazıda
Kısa cevap
Rahmaninov’un Paganini Teması Üzerine Rapsodi’sindeki on sekizinci çeşitleme, özgün keman melodisinin ters çevrilmesiyle oluşur. Yükselen notalar iner, inenler yükselir ve minör tema majör şarkıya dönüşür. Mahina’nın öğle ve akşam listelerinde Cécile Ousset’nin yorumu vardır. Yirmi dört çeşitlemenin tanıdık melodisi önce piyanoda söylenir, sonra yaylılar devralır.
Ayrıntılı okuma
Keman kaprisinden alınan tema
Paganini solo kemanın 24. Kaprisini La minör tema ve on bir çeşitlemeden kurdu. Kısa temanın başında dört hızlı onaltılık bulunur. Rahmaninov son kaprisin temasından piyano ve orkestra için yirmi dört çeşitleme yazdı. Mahina’nın iki listesinde Salvatore Accardo’nun 24. Kapris kaydı da vardır. Tek keman eseriyle piyano ve orkestranın rapsodisi aynı temayla bağlanır.
Rahmaninov’dan önce Schumann, Liszt ve Brahms da Paganini’yi yeniden yazdı. Tek kemancının tekniği için notalar, piyanist bestecilerin malzemesine dönüştü. Rahmaninov kısa giriş ve yirmi dört çeşitlemeyi kesintisiz esere bağladı. Geç döneminde önceki eserlerine göre kısa, keskin motifler ve disonanslar belirgindir. Uzun melodili on sekizinci çeşitlemenin çevresinde solist ve orkestranın hızlı notaları paylaştığı çeşitlemeler vardır.
Konser yolculukları arasındaki göl evi
1917 sonunda Rusya’dan ayrılan Rahmaninov, Stockholm ve Kopenhag üzerinden Amerika’ya gitti. Her yıl farklı şehirleri gezen profesyonel piyanist yaşamına başladı. Plak da yaptı; 1920’de Victor’la ilk sözleşmesini imzaladı. 1930’da İsviçre Luzern Gölü kıyısında Villa Senar’ı kurmaya karar verdi. Yolculuklarını sürdüren müzisyen, ailesiyle yazları yaşayacağı ev hazırlıyordu.
Mimardan çalışma odasını evin en iyi odası yapmasını istedi. Göle bakan büyük pencere istedi; New York’a gelen planlara hemen yanıt verdi. Duvar kâğıdı yerine düz, boyalı duvar arzuladı. 1934’te yerleşirken Steinway’in altmışıncı yaş hediyesi konser piyanosu da geldi. Çalışma odasına koydu. Rapsodiyi bitirdiği yazda mimar mektuplarıyla yeni piyano da yaşamındaydı.
İnşaat hep sorunsuz değildi. Ekonomik krizde para kaybedince Ocak 1933’te New York’tan işi erteleme telgrafı gönderdi; üç hafta sonra yapının iskeletini yeniden istedi. Büyük motorlu tekne alıp gölde zaman geçirdi. Ertesi yaz rapsodiyi tamamlayınca evin maliyetine gönderme yaparak küçük karşılık diye niteledi. Yeni odada biten eseri evin inşaat parasına da bağladı.
Temadan önceki çeşitleme ve Orta Çağ ezgisi
Rapsodide önce birinci çeşitleme, sonra tema vardır. Kısa girişten sonra piyano ve orkestra Paganini temasının bas iskeletini sunar. Ardından iki keman grubu aynı sesle temayı çalar. Tam temayı başlangıçta vermek yerine sırası değiştirilmiştir. Bütün keman melodisinden önce onu destekleyen kısa, seyrek notalar duyulur. Temada kemanlar melodiyi alır, piyano vurgular ekler.
İkinci ile beşinci çeşitlemeler ritmin gücünü sürdürür; altıncıda piyano daha serbesttir. Dokuzuncuda yaylılar yayın tahtasıyla telleri vuran col legno kullanır. Solistle orkestra farklı ritimlerle karşı karşıya gelir. Onuncuda marş karakteri, on birincide gösterişli piyano kadansı vardır. Çalım, ölçü ve solistin görevini değiştirerek aynı temadan farklı karakterler oluşturdu.
Yedinci çeşitlemede duyulan Dies irae sonraki çeşitlemelerde de döner. Bu, Orta Çağ’dan gelen Katolik ayinlerinde ölüm ve yargıyla ilişkili ezgidir. Rahmaninov onu Paganini temasıyla birlikte kullanır. Eski malzemeler arasında solo keman temasıyla ayin şarkısı vardır. Tek çalgının tekniğini sınayan müzik ve toplu söylenen ezgi, aynı piyano ve orkestra eserinde dönüşümlüdür.
Yavaş kısmı tamamlayan on sekizinci çeşitleme
On ikinci ve on üçüncü çeşitlemeler Re minör üç zamanlı dansa dönüşür. On dördüncü ve on beşinci Fa majördür; on beşinci çoğunlukla solo piyano için yazılmıştır. On altıncı ve on yedinciden sonra on sekizincide Re bemol majör uzun melodi gelir. Hızlı çeşitlemeler ve kadanstan sonra solist notaları şarkı gibi bağlar. Farklı tonalite ve ölçülerden geçen besteci, on sekizincide aynı melodiyi piyano ve yaylılara sırayla verdi.
On ikinci ile on sekizinci arası konçerto yapısının yavaş kısmı sayılabilir. En uzunu on sekizincidir. Piyanonun ilk on iki ölçüsünden sonra yaylılar katılır. Solistin cümlesini daha fazla çalgı alınca kadro genişler. On sekizinciden sonra son altı çeşitleme gelir. Rapsodi hızlı başlangıç, yavaş orta ve hızlı sonu tek eserde birleştirir.
On sekizincinin temel tekniği melodik ters çevirmedir. Yukarı giden aralık aşağı, aşağı giden yukarı yazılır. Rahmaninov yön değişimini majör akorlarla birleştirdi. Paganini’nin notaları kullanılsa da on sekizinci uzun, yeni bir şarkı melodisi olur. Piyanoda Andante cantabile yazılıdır; cantabile, şarkı söyler gibi çalmayı anlatır.
Piyano melodiyi sade sunar; yaylılar alınca müzik genişler. Besteci hızlı piyano hareketlerini azaltıp uzun melodi verdi. Yalnız soliste bırakmayıp yaylı topluluğuna da aynı şarkıyı aktardı. Keman temasının ters çevrilmesiyle piyanodan yaylıya geçiş aynı çeşitlemede birleşir.
Bestecinin çaldığı ilk konser ve bale
7 Kasım 1934 Baltimore prömiyerinde piyanoyu Rahmaninov çaldı; Philadelphia Orkestrası’nı Leopold Stokowski yönetti. Besteci yeni eserini konser yolculuklarına ekledi. Aynı yıl aynı orkestrayla kaydetti. Eserin tamamlandığı İsviçre yazı ile çalındığı Amerika sonbaharı aynı yıldadır. Bestelediği solo ve orkestra paylaşımını piyanist olarak kendisi çaldı.
Mikhail Fokin 1939’da rapsodiden Paganini balesini yaptı. Rahmaninov kemancının çevresindeki şeytan efsanesini önerdi. Paganini’nin olağanüstü tekniğinden doğan söylentiler sahne hikâyesine dönüştü. Londra’daki bale, keman temasıyla ölüm ezgisine kişiler ve hareket ekledi. Solo keman teması, piyano ve orkestra çeşitlemelerinden sonra dansçılar için müzik oldu.
Rahmaninov Senar’da düşüp yaralandığı için Londra Covent Garden bale prömiyerine katılamadı. Aynı yıl Britanya’daki son konserlerini verdi ve İsviçre evinden Amerika’ya gitti. Ağustos 1939 Luzern konserinden sonra Senar’dan sonsuza dek ayrıldı. On sekizinci çeşitlemenin yazıldığı evin yazları savaş öncesinde bitti; rapsodiyi piyanistler, orkestralar ve dansçılar sürdürdü.
Ayrı çalınan on sekizinci çeşitleme
Bugün on sekizinci çeşitleme rapsodiden ayrı da yaygındır. Solo piyano, keman ve piyano, çello ve piyano, tahta nefesli ve piyano düzenlemeleri yayımlanmıştır. Piyano ve orkestranın melodisi bir veya iki kişiye verildi. Mahina listesinde Cécile Ousset’nin on sekizinci çeşitlemesi vardır. Ters Paganini melodisiyle yaylılara aktarılan uzun şarkı, yemekte bağımsız parça olarak çalar.
Mahina’da dinlediğiniz müzik
Mahina’nın öğle ve akşam müziklerinde Cécile Ousset’nin on sekizinci çeşitlemesi bulunuyor. Paganini’nin 24. Kaprisi de listede olduğundan iki eseri duyunca özgün temayla ters çevrilmiş melodiyi karşılaştırabilirsiniz.
