Chopinning Op.33 mazurkalari: uch hissadagi polyak raqslari

Mazovia qo‘shiqlari va ansambllari

Mazur nomi markaziy Polshaning Mazovia hududiga bog‘liq. Varshava atrofidagi shu joy erkaklarini mazur deb atashgan. Hudud raqslariga mazur, oberek va qo‘shni Kujawy kujawiaki kirgan. Folklorshunos Oskar Kolberg keyingi yozuvlarda mazurni sekin kujawiak bilan tez oberek orasiga qo‘ygan. Bazmda yurish raqsi bilan boshlanib, keyin kujawiak, so‘ng mazur yoki oberek bilan tezlik oshirilishi ham mumkin edi. Raqqoslar tun bo‘yi bir tezlikda raqsga tushmagan.

Dastlabki jo‘r cholg‘ularda dudy xalq volinkasi bor edi. Dudy bir notani davomli yangratib, qo‘shiqchi ustida kuy va so‘zlarni improvizatsiya qilgan. Uzun bas va yangidan bezaladigan qo‘shiq raqsga birga jo‘r bo‘lgan. Keyingi Mazovia ansambllarida skripka, katta baraban, turli registr akkordeonlari va klarnet ham qatnashgan. Skripkachi ayni kuy har takrorida bezak notalarni o‘zgartirgan. Raqqoslar qaytgan jumlaga oyoq moslayotganda, ijrochi uni biroz yangidan chalgan.

Mazur dehqon, shahar va zodagon raqsi sifatida turli joylarga tarqalgan. Har hududning harakati va nomi farq qilgan, Kolbergning dastlabki qaydlarida kujawiak va oberek nomlari bir-biri o‘rnida ishlatilgan holatlar ham bor. Ayni uch hissali raqsning nomlash va harakat ajratish yo‘li hududlarga qarab biroz farqlangan. Sekindan tez raqsga o‘tish, jo‘r cholg‘ular o‘zgarishi va kuyni bezash odati ularning umumiy hayotiy tarixidir. Raqs nomini olgan Chopin pianino musiqasi ham uch hissada urg‘u va nota uzunligini turlicha qo‘llaydi.

Bazmda kujawiak o‘rganish

Kujawiakda juftlar katta aylana bo‘ylab siljib, o‘z jufti o‘qi atrofida ham aylanadi. Qishloq bolalari va yoshlari bazmlarda kattalarni kuzatib, taqlid qilib o‘rgangan. Silliq aylanish va oyoq ko‘chirish tartibi boshqa odam harakatidan o‘rganilgan. Kujawiakda oyoqni qattiq urishdan ko‘ra qadam yumshoq ko‘chirilib, silliq harakat qilinadi. O‘rganuvchi jufti bilan aylana bo‘ylab yurish uchun qadam va aylanish tezligini moslagan.

Raqsni faqat qishloq aholisi o‘rganmagan. Yer egalari va zodagonlar qishloq musiqachilari hamda raqqoslarini uylariga chaqirib, kujawiak o‘rgangan. Ular yaratgan yoki bezagan ayrim harakatlar yana qishloqqa qaytgan. Ijrochi va raqqoslar boshqa uylarga borib qaytganda raqs harakatlari ham o‘zgargan. Qishloq bazmi va zodagon ziyofati musiqachilar orqali bog‘langan. Mazurkaning qishloq va shahar musiqasida uchrash ortida shu kabi bir-biridan raqs va harakat o‘rgangan odamlar bor edi.

Kujawiakda qo‘shiq ham bo‘lgan. Qisqa so‘z va kuylar qayta aytilib, oj dana dana kabi naqoratlarda cholg‘u ovozi taqlid qilingan. Kolberg Kujawyda to‘plangan mingdan ortiq kuyni 1867-yilda ikki jildga kiritdi. Mahalliy kujawiakda sahnada birxillashtirilgan milliy raqsdan tezroq va murakkabroq shakllar ham bor edi. Qisqa qo‘shiq jumlalarini qayta kuylovchi, aylanuvchi juft va jo‘r ansambl hududga qarab turlicha raqs yetkazgan. Hozir sekin kujawiak deb tasniflanadigan musiqa ham turli qishloqlardan shu tarzda to‘plangan.

Oberek aylanishi va uchinchi hissa

Oberek nomi polyakchada aylanish harakatini bildiradigan fe’l bilan bog‘liq. Juftlar o‘z o‘qi atrofida o‘ngga aylanib, katta aylana bo‘ylab soat yo‘nalishiga teskari siljiydi. Mohir raqqos ishora qilsa, umumiy yo‘nalish o‘zgarishi ham mumkin. Qiyinroq harakatda juftning aylanishi ham chapga o‘zgartiriladi. O‘z jufti aylanishi va boshqa juftlar bilan umumiy yurishni bir vaqtda moslashtirish kerak.

Oberekda ayol erkak atrofida aylanishi yoki erkak uchinchi hissada oyog‘ini burib, harakatni ta’kidlashi mumkin. Ayolning qisqa yolg‘iz aylanishidan tashqari, juftlar odatda ajralmay qo‘l ushlaydi. Uch hissaning oxirgisini ta’kidlovchi musiqa tana harakatiga moslashadi. Skripka uzun kuy notalarini qisqa o‘n oltitaliklar va akkord bo‘lib chalinadigan shakllar bilan to‘ldirgan. Ayni asar qaytsa ham, skripkachi bezaklarni o‘zgartirib, tez aylanayotgan raqsga yangi notalar qo‘shgan.

Qishloqning kichik ansambli kapela deb atalgan. Skripka kuy, uch torli basy va qo‘ng‘iroqli kichik baraban jo‘rligidan iborat tarkib qayd etilgan. Ansambl bir tezlikni saqlagan yoki raqs davomida tezlashgan. To‘rt yoki sakkiz taktli qisqa jumlalar juftlab takrorlangan. Takroriy jumla va uchinchi hissa urg‘usi keyingi aylanish paytini bildirgan, ijrochi esa shu tuzilishda bezakni o‘zgartirgan. Takroriy qadam va skripka improvizatsiyasi ayni raqsni olib borgan.

Chopin pianinoga ko‘chirgan ritmlar

Chopin mazurkalarda polyak raqsi ritmi va kuy unsurlaridan foydalandi. Ko‘pincha tayyor xalq kuyini aynan olish o‘rniga uning ritm va kuy xususiyatlarini yangi asariga qo‘llagan. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xalq kuyi keltirilgan istisnolardan biri Op.68ning uchinchi asaridir. Chopin Op.6 mazurkalarini raqsga tushish uchun yozmaganini ham aytgan. Raqqosga mos takrorlangan mazurka ritmi va kuyini olib, pianinochi bir o‘zi chaladigan musiqaga aylantirgan.

Pianinochi uch hissani saqlab, kuy notasini qancha tutish va qaysi hissani kuchli bosishni belgilaydi. Mazurkada urg‘u bilan birga rubatoni ham o‘ylash kerak. Rubato jumla oqimiga qarab nota uzunligini moslashuvchan o‘zgartirish usulidir. 2025-yil Chopin tanlovining ayrim qatnashchilari mazur, oberek va kujawiak raqslarini ham o‘rgandi. Aylana bo‘ylab yurish va uchinchi hissadagi ta’kidni tanada o‘rganib, keyin pianinoda hissa va kuy uzunligini ishlaydi.

Op.33 sol diyez minor mazurkada Chopin Mesto, ya’ni g‘amgin ko‘rsatmasini yozdi. Birinchi mavzu kadensiyadan boshlanib, o‘rtada shu kadensiyaga qaytadi va yakunda ham u bilan tugaydi. Kadensiya jumlani yakunlovchi nota va akkordlar ketma-ketligidir. Yakun shakli avval eshittirilib, keyin asar ichida qayta olinadi. Qisqa mazurkada ham Chopin raqs ritmi bilan kuy qaytish tartibini puxta tuzgan.

Uch hissa haqidagi bahs

Ayni Op.33 do major asari haqida shogird Wilhelm von Lenzning hikoyasi bor. U Chopin oldida chalayotganda bastakor Giacomo Meyerbeer kirgan. Lenz xotirasiga ko‘ra, Meyerbeer asar uch emas, ikki hissali deb aytgan, Chopin esa g‘azablangan. Mazurkani uch hissada yozgan muallif va ritmni boshqacha his qilgan hamkasb pianino yonida bahslashgan. Bu uch hissali musiqada urg‘u noodatiy eshitilishi mumkinligini ko‘rsatadigan aniq voqeadir.

Re major asar hikoyasi boshqa shogird Marcelina Czartoryska bilan bog‘liq. U avval dag‘al, keyin nafis chalib, qarama-qarshilik yaratgan. Qovoqxona va qabul xonasi o‘rtasidagi farqni ifodalovchi ijro edi. Bazm raqsi chalingan joy va zodagon uyidagi musiqa pianino ijrosidagi ikki xil xususiyatga ajratilgan. Czartoryska ayni asarni dag‘al va keyin nafis chalib, qovoqxona bilan qabul xonasi kayfiyatini qarama-qarshi qo‘ygan.

Chopin Op.33ni grafinya Róża Mostowskaga bag‘ishladi. Schumann to‘plamni tanishtirib, oldingi mazurkalardan ommaboproq va tinglovchini darhol maftun etadigan asarlar deb baholadi. Oldingi mazurkalar bilan solishtirib, tinglovchini jalb etuvchi xususiyatni aytdi. Mahina ro‘yxatidagi to‘rt asar sol diyez minor, do major, re major va si minordadir. Do major asarida hissa bahsi, re majorda esa shogirdning dag‘al va nafis ijrosi xotirasi qolgan. Polyak raqsiga asoslangan qisqa asarlar bastakor, shogird va tanqidchilar orasida turli hikoyalar yaratdi.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahinada Seong-Jin Cho chalgan Op.33ning to‘rtta mazurkasini eshittiramiz. Pianinoning uch hissasiga quloq tutib, ushbu maqoladagi polyak raqslarining aylanishi va qadamlarini eslashingiz mumkin.