Chopin’in Op.33 mazurkaları: üç zamanda Polonya dansları

Mazovya şarkıları ve toplulukları

Mazur adı Orta Polonya’nın Mazovya bölgesiyle ilgilidir; Varşova çevresinde yaşayan erkek de böyle adlandırılırdı. Danslar arasında mazur, oberek ve komşu Kuyavya’nın kujawiakı vardı. Folklorcu Oskar Kolberg sonraki yazılarında mazuru yavaş kujawiak ile hızlı oberek arasına koydu. Şenlikler yürüyüş dansıyla başlayabilir, kujawiaktan sonra mazur veya oberekle hızlanabilirdi. Dansçılar geceyi tek hızda geçirmedi.

Erken eşlik çalgılarından biri dudy adlı halk gaydasıydı. Sürekli sesi üstünde şarkıcı doğaçlama melodi ve söz söylerdi. Uzun bas ve yeni süslenen şarkı dansı destekledi. Sonraki Mazovya gruplarında keman, büyük davul, farklı ses alanlı akordeonlar ve klarnet vardı. Kemancı her tekrarda süs notalarını değiştirirdi. Dansçı aynı cümlede adım atarken müzisyen onu biraz yenilerdi.

Mazur köylü, şehirli ve soylu dansı olarak aktarıldı. Bölgelere göre ad ve hareketler değişir; Kolberg’in erken kayıtlarında kujawiak ve oberek adları örtüşebilir. Aynı üç zamanlı dansta adlandırma ve hareketlerin ayrılması yereldir. Yavaştan hızlıya geçiş, eşlik çalgıları ve melodinin süslenmesi ortak yaşam zeminidir. Bu adları alan Chopin’in piyano eserlerinde de üç zamanın vurguları ve uzunlukları çeşitlidir.

Şenlikte öğrenilen kujawiak

Kujawiakta çiftler büyük dairede ilerlerken kendi ekseninde de döner. Çocuklar ve gençler şenlikte yetişkinleri izleyip taklit ederek öğrenirdi. Yumuşak dönüşle adım sırasını başka bedenlerden öğrenirlerdi. Kuvvetli ayak vurmak yerine yumuşak adımlarla akıcı ilerlenir. Birlikte dairede gitmek için adım ve dönüş hızları eşleştirilirdi.

Yalnız köylüler öğrenmedi. Toprak sahipleri ve soylular müzisyenlerle dansçıları evlerine çağırırdı. Yeni veya süslenmiş bazı hareketler köye geri döndü. Başka evlere gidip dönüşlerde dans değişti. Köy şenliğiyle konak ziyafeti müzisyenlerle bağlandı. Mazurkanın köy ve şehir müziğinde bulunmasının arkasında dansı doğrudan öğrenip hareket paylaşanlar vardı.

Kujawiakın şarkıları da vardı. Kısa söz ve melodiler tekrarlanır, oj dana dana gibi nakaratlarla çalgılar taklit edilirdi. Kolberg 1867’de iki ciltte binin üzerinde Kuyavya melodisi topladı. Yerel biçimler, standart sahne dansından daha hızlı ve karmaşık olabilir. Kısa sözleri tekrarlayanlar, dönen çiftler ve eşlikçiler dansı bölgelere göre farklı aktardı. Bugünün yavaş kujawiak sınıfındaki müzikler farklı köylerden gelir.

Oberekte dönüş ve üçüncü zaman

Oberek adı dönmeyi anlatan Polonyaca fiille ilişkilidir. Çift kendi ekseninde sağa dönerken büyük dairede saat yönünün tersine ilerler. Usta dansçının işareti bütün yönü değiştirebilir. Zor hareketlerde çift sola da döner. Eşle dönüş ve diğer çiftlerle ilerleme yönü aynı anda uyumlanmalıdır.

Kadın erkeğin çevresinde dönebilir, erkek üçüncü zamanda bacağını çevirerek vurgu yapabilir. Kadının kısa solo dönüşü dışında çiftler genellikle el ele kalır. Son zamanın vurgusuyla beden hareketi birleşir. Keman uzun melodi seslerini kısa onaltılıklar ve arpejlerle doldurur. Aynı eser tekrarlandığında süsleri değiştiren kemancı hızlı dansa yeni notalar ekler.

Küçük köy topluluğuna kapela denirdi. Kemanın melodisini üç telli pes basy ve çanlı küçük davul desteklerdi. Hız korunur veya dans boyunca artırılırdı. Dört ya da sekiz ölçülük cümleler çiftler hâlinde tekrarlanırdı. Tekrar ve üçüncü zaman vurgusu sonraki dönüşü işaret eder; müzisyen bu düzen içinde süsleri değiştirirdi. Tekrarlanan adımlarla doğaçlama keman aynı dansı yönlendirdi.

Chopin’in piyanoya verdiği ritim

Chopin mazurkalarda Polonya danslarının ritim ve melodi öğelerini kullandı. Çoğunlukla bütün halk melodisini kopyalamak yerine öğelerle kendi yeni bestesini kurdu. Doğrudan halk şarkısı alıntısının istisnalarından biri Op.68 No.3’tür. Op.6 mazurkalarının dans için olmadığını da söyledi. Dansçılar için tekrarlanan ölçüyle melodiyi bağımsız solo piyano müziğine dönüştürdü.

Piyanist üç zamanı korurken melodinin uzunluğunu ve vurguları seçer. Vurgularla birlikte rubatoyu düşünür: müzik cümlesine göre nota uzunluklarının esnek ayarlanması. 2025 Chopin Yarışması’nın bazı katılımcıları mazur, oberek ve kujawiak da öğrendi. Dairede dönüşü ve üçüncü zaman hareketini bedenle öğrendikten sonra piyanoda ölçü ve uzunlukları ele alabilirler.

Op.33 Sol diyez minör esere mesto, yani hüzünlü yazdı. İlk tema kadansla başlar, arada ona döner ve kadansla biter. Kadans, cümlenin sonundaki nota ve akor ilerleyişidir. Bitiş kalıbını başlangıçta sunup eserde tekrar kullanır. Kısa mazurkada bile dans ölçüsüyle melodinin dönüşünü ayrıntılı kurdu.

Üç zaman üzerine tartışma

Aynı Op.33’ün Do majör eserinde Wilhelm von Lenz’in anısı vardır. Öğrenci Chopin’e çalarken Giacomo Meyerbeer geldi. Lenz’e göre Meyerbeer eserin üç değil iki zamanlı olduğunu söyledi, Chopin kızdı. Üç zaman yazan besteciyle farklı hisseden meslektaş piyano yanında tartıştı. Üç zamanın vurgularının alışılmadık duyulabildiğini gösteren olaydır.

Re majör eserin hikâyesi Marcelina Czartoryska’yla ilgilidir. Önce kaba, sonra zarif çalarak meyhane ve salon karşıtlığını anlattı. Şenlikteki dansla soylu evindeki müziği iki piyano çalım karakterine ayırdı. Aynı müziğin kaba ve zarif yorumuyla iki ortamı ayırdı.

Chopin Op.33’ü Kontes Róża Mostowska’ya adadı. Schumann önceki mazurkalardan daha halka yakın ve hemen büyüleyici diye değerlendirdi. Yeni albümü eskilerle karşılaştırıp dinleyiciyi çeken karakterinden söz etti. Mahina’daki dört eser Sol diyez minör, Do majör, Re majör ve Si minördür. Do majörde ölçü tartışması, Re majörde kaba ve zarif çalan öğrencinin hikâyesi vardır. Kısa Polonya dansları besteci, öğrenciler ve eleştirmenler arasında farklı hikâyeler oluşturdu.

Mahina’da dinlediğiniz müzik

Mahina’da Seong-Jin Cho’nun dört Op.33 mazurkasını dinletiyoruz. Piyanonun üç zamanını izlerken yazıda anlatılan Polonya danslarının dönüş ve adımlarını hatırlayabilirsiniz.