Ushbu maqolada
Qisqa javob
1838-yil qishida Chopin va George Sand Mallorcadagi eski monastirda yashadi. Chopin yo‘talib, Parijdan yuboriladigan pianinoni kutdi. Sand bolalariga dars berib, kechalari yozdi. Chopin stolida Bach notalari va o‘z qo‘lyozmalari bor edi. Ikki san’atkor go‘zal orolga kelgan bo‘lsa ham, kasallik va ob-havo, cholg‘u tashish va nashr shartnomalarini ham hal qilishi kerak edi. Sand keyinchalik eslagan bo‘ronli tun ushbu qishni keng tanitdi.
Batafsil o‘qish
Sog‘lomlashish umidida jo‘nagan to‘rt kishi
Ular Valldemossadagi eski kartuzian monastirida turdi. Chopin 1838-yil noyabrida Sand va uning ikki bolasi bilan Mallorcaga kelib, keyin monastirda qishladi. Sog‘lig‘ini asrab ishlashni rejalagan, lekin yomg‘ir davom etib, yo‘tali ham kuchaydi. Monastirda yashash preludiyalar to‘plamining tugallanish davriga to‘g‘ri keladi. Parijda nashr masalasini kelishgan Chopin orolda ham notalarni tartiblashi kerak edi. Dam olish uchun kelgan joyida sog‘lig‘i va ish jadvalini birga kuzatdi.

Sand dekabrdagi xatida bolalar darsi va yozish ishlari sabab tabiatdan bahramand bo‘lish vaqti kamligini aytdi. Chopin zaiflashib, davomli yo‘taldi, ko‘p yomg‘ir ham yog‘di. Xatda mahalliy pianinoda chalgan Chopin va kechasi yozgan Sand tasvirlangan. Kunduzi bolalarini o‘qitib, bemorga qarar ekan, o‘z qo‘lyozmasini ham yozishi kerak edi.
28-dekabrda Chopin do‘stiga monastir xonasini katta tobutga qiyosladi. Baland shiftda chang, kichik deraza tashqarisida apelsin daraxti, palma va sarvlar bor edi. Karavot yonidagi to‘rtburchak stol yozishga noqulay edi. Yonida sham, Bach notalari va o‘z qo‘lyozmalari turardi. Sokin xonani tasvirlab, qichqirsa ham yana jimlik qaytishini yozdi. Derazadagi daraxtlar va xona mebelini alohida qayd etib, u yerda uxlab, xat yozib, qo‘lyozma tartibladi. Stol ustidagi notalar ham shu hayotning bir qismi edi.
Dengizdan kelgan pianino va nashr shartnomasi
Chopin Pleyel pianinosini kutdi. Bu kichik tik pianino edi. Sayohat oldidan Parijda uni tanlab, Mallorcada olgach, preludiyalar to‘plamini tugatishda ishlatdi. Orolga kelish bilanoq shu cholg‘uda ishlamay, yetkazilishini kutishi kerak edi. Mahalliy pianinodan foydalanganda Parijda tanlagan cholg‘uni qachon olishini xatlarda surishtirdi. O‘sha pianino hozir ham Valldemossada saqlanib, orolda to‘plamni tugatgan qishdagi ishni o‘rganish imkonini beradi.
1839-yil yanvarida Chopin Pleyelga pianino eson-omon kelganini bildirdi. U dengiz, ob-havo va Palma bojxonasidan o‘tib yetgan cholg‘u edi. Preludiyalar qo‘lyozmasini jo‘natishini aytib, keyin to‘lov va turli mamlakatlar nashr huquqlarini muhokama qildi. Xat oxirida cholg‘u uchun minnatdorlikdan ko‘ra pul haqida ko‘p gapirganini aytib, o‘zini ishbilarmon deb atab hazillashdi.
Safardan oldin Chopin Pleyel bilan preludiyalar nashrini kelishgan. Oldindan to‘lov va qarz sayohat puliga yordam berdi. Orolda sog‘lig‘ini asrayotganda ham va’da qilgan notalarini tugatishi kerak edi. O‘sha davr xatlari nashr kelishuvi sayohatga mablag‘ topish bilan bog‘liq bo‘lganini ko‘rsatadi. Chopin qo‘lyozmani berish rejasi bilan mablag‘ oldi, Fransiyaga qaytgach ham asar savdosi orqali qarz to‘lashni muhokama qildi. Kasallik va cholg‘u tashilishi ishni kechiktirganda, qo‘lyozma kutayotgan nashriyot bilan aloqani davom ettirish kerak edi.
Sand eslagan bo‘ronli tun
Sand avtobiografiyasida o‘g‘li bilan yomon havoda qaytgan kunini esladi. Yolg‘iz qolgan Chopin pianino oldida yig‘layotgan, ular qaytganda esa juda xavotirlanganini aytdi. Sandga ko‘ra, Chopin o‘zini suvga cho‘kib o‘lgandek his qilganini aytgan. Ko‘ksiga sovuq va og‘ir tomchilar bir maromda tushishini tasavvur qilganini ham yozdi. Sand uyga qaytganda ko‘rgan Chopin holati va uning so‘zlarini keyinchalik avtobiografiyaga kiritdi. Yomg‘irli kundagi qaytish va pianino oldidagi suhbat shu xotira mazmunidir.

Sand xotirasida Chopin tomga tushayotgan haqiqiy yomg‘irni eshitmaganini aytgan. U yomg‘ir ovozini tilga olganda, narsalarni musiqa bilan aynan taqlid qilish fikriga qarshi chiqqan. Sand tabiat ovozi uning tafakkurida musiqaga aylangan deb talqin qildi. Ikkalasi ayni tun tajribasini turlicha tushuntirdi. Sand tashqaridagi yomg‘ir bilan Chopin musiqasini bog‘ladi; uning yozishicha, Chopin musiqasini yomg‘ir ovozi taqlidi deb tushuntirishga rozi bo‘lmagan. Avtobiografiyada yozuvchi talqini va bastakor aytgan deb keltirilgan javob birga turadi.

Sand bo‘ron voqeasini eslab, preludiya raqamini aytmadi. Chopin keyinchalik darslarda 15-asarni Yomg‘ir tomchisi deb atadi. Shogird ishlatgan notalarda shu nom saqlangan. Monastirdagi qishdan keyin ham u Parijda shogirdlarga preludiyalar o‘rgatdi. Bastakor darsda ishlatgan nom shogird notalarida qoldi, Sand esa uyga qaytgandagi voqeani avtobiografiyasiga yozdi. O‘n beshinchi asar laqabida dars bergan Chopinning so‘zi ham yetib kelgan.
Parijda boshlanib, orolda tugallangan qo‘lyozma
Chopin Mallorcaga jo‘naganda preludiyalar to‘plami ancha yozilgan edi. O‘n beshinchi asarning hech bo‘lmaganda dastlabki shakli safardan oldin yaratilgan deb taxmin qilinadi. Orolda tugallangan to‘plamga Parijda tayyorlangan asarlar ham kiradi. Qishda Chopin yangi musiqa yozib, oldingilarini tuzatdi. Safardan oldin Pleyelga nashrni va’da qilgan, orolga kelgach esa sog‘liq va pianino tashilishi qo‘lyozmani tugatishni qiyinlashtirdi. Xatlarida cholg‘uni kutayotib yo‘talib yurgan holatini do‘stiga aytdi.

1839-yil 12-yanvarda Chopin Julian Fontanaga preludiyalarni jo‘natib, nusxa ko‘chirishni so‘radi. Boshqa musiqachi bilan nusxa tayyorlab, originalni Pleyelga, nusxani esa nashr vakiliga berishni so‘radi. Ayni xatda Parijdagi uy ijara haqini to‘lash va uni keyin ham ijarada tutish masalasini hal qilishni iltimos qildi. Orolda o‘zi bajara olmaydigan ishlarni do‘stiga topshirdi. Qo‘lyozma ko‘chirish, nashriyotga yetkazish va Parij turarjoy xarajatlarini birgalikda muhokama qildi.
Preludiyalar bag‘ishlovi nashr mamlakatiga qarab farq qildi. Chopin dastlab Joseph Christoph Kesslerni o‘ylagan. Kessler o‘z preludiyalarini Chopinga bag‘ishlagan musiqachi edi. Mallorcadan Marseillega kelgan Chopin Pleyelga bag‘ishlamoqchi bo‘ldi, ammo o‘zgarish nemis nashriyotiga yetmadi. Nemis birinchi nashrida Kessler, fransuz va ingliz nashrlarida Pleyel ismi berildi. Qo‘lyozmalarni turli mamlakat nashriyotlariga yuborib, o‘zgarishlar bildirilishi jarayonida ayni to‘plam bag‘ishlovi farqlanib qoldi.
Monastirga olib borilgan Bach notalari
Chopin Bachning Das wohltemperierte Klavier notalarini Mallorcaga olib bordi. Bach turli tonallikdagi preludiya va fugalarni birlashtirgan, Chopin esa yigirma to‘rt preludiyada barcha major va minorlardan foydalangan. Monastir stolida o‘z qo‘lyozmasi va Bach notalari birga turardi. Sham qo‘yilgan kichik stolda oldingi bastakor musiqasini o‘qib, o‘z asarlarini tartibladi. Pianino Parijdan orolga kelayotganda ham bu notalar xonada edi. Qo‘lyozmani tugatishi kerak bo‘lgan Chopin safarda olib kelgan Bach musiqasini yonida tutib ishladi.
XIX asr boshida boshqa asardan oldin cholg‘u sozini tekshirish, tonallik va kayfiyatga ko‘nikish uchun preludiya yozish ham odat edi. Chopin qisqa asarlarni mustaqil yaratib, yigirma to‘rttasini bir nashrga birlashtirdi. Boshqa musiqa ijrosiga tayyorlov shaklidan yangi to‘plam yaratdi. Major va minorlarni almashtirib, har biriga boshqa musiqa yozdi. Mallorcada qo‘lyozmani tugatgach, do‘stidan nusxa so‘rab, mamlakatlar bo‘yicha nashr huquqini muhokama qildi. To‘plamni tayyorlashdan nashriyotga berishgacha ishlashni davom ettirdi.
O‘n beshinchi asar tonalligi va takroriy nota
O‘n beshinchi preludiya re bemol majorda boshlanib, do diyez minor o‘rta bo‘limidan so‘ng yana re bemol majorga qaytadi. Boshlanish va yakun orasiga boshqa tonallikdagi o‘rta bo‘lim qo‘yilgan. Takroriy nota tashqi bo‘limlarda lya bemol, o‘rtada esa sol diyez deb yoziladi. Pianinoda ayni klavish bosiladi, lekin yozilish va atrof akkordlari o‘zgaradi. Bastakor o‘rta bo‘limga kirganda nota nomi va akkordlarni yangi tonallikka moslashtirdi.
Mahinaning tushlik ro‘yxatida Dmitri Alexeev ijrosidagi Op.28ning 15-preludiyasi bor. To‘plam tugallangan davrda Chopin monastirning kichik derazasi, noqulay stol va shamni xatida tasvirladi. Bach notalarini o‘qib, o‘z qo‘lyozmasini tartiblar ekan, Parijdan tanlab jo‘natilgan pianinoni kutdi. Cholg‘uni olgach, qo‘lyozmani ko‘chirib nashriyotga berishni Fontanadan so‘radi. Yomg‘ir va kasallikdagi qishda ham Chopin notalar, shartnomalar va xatlar bilan ishladi, Sand esa bolalar darslari va o‘z yozuvini davom ettirdi.
Mahinada tinglanadigan musiqa
Mahinaning tushlik musiqasiga Dmitri Alexeev chalgan Yomg‘ir tomchisi preludiyasi kiritilgan. Tinglayotib Chopin kutgan pianino va monastirdagi xatlarini eslashingiz mumkin. Asar laqabi bilan birga bastakorning haqiqiy qishini ham yodga olishning bir usulidir.





