In dit artikel
  1. Vier reizigers die op herstel hoopten
  2. Een piano over zee en afspraken met uitgevers
  3. Sands herinnering aan een stormachtige nacht
  4. Begonnen in Parijs, voltooid op het eiland
  5. Bach reisde mee naar het klooster
  6. Toonsoorten en de herhaalde toon in nummer 15
  7. Muziek bij Mahina

Het korte antwoord

In de winter van 1838 verbleven Chopin en George Sand in een voormalig klooster op Mallorca. Chopin hoestte en wachtte op de piano die uit Parijs zou komen. Sand onderwees haar kinderen en schreef 's nachts. Op Chopins bureau lagen muziek van Bach en zijn eigen manuscripten. De twee kunstenaars waren naar een mooi eiland gekomen, maar moesten ook ziekte, slecht weer, het transport van een instrument en publicatiecontracten regelen. Sands latere herinnering aan een stormachtige nacht maakte deze winter algemeen bekend.

Meer verdieping

Vier reizigers die op herstel hoopten

Ze verbleven in het voormalige kartuizerklooster van Valldemossa. Chopin kwam in november 1838 met Sand en haar twee kinderen naar Mallorca en bracht daarna de winter in het klooster door. Ze wilden werken en aandacht aan hun gezondheid geven, maar het bleef regenen en Chopins hoest werd erger. Het kloosterverblijf viel samen met de voltooiing van zijn bundel preludes. Omdat hij in Parijs al over publicatie had gesproken, moest hij ook op het eiland zijn partituren afwerken. Op de plek die hij voor rust had gekozen, moest hij zo tegelijk zijn gezondheid en zijn werkschema in het oog houden.

Een lithografie van het klooster van Valldemossa uit het reisverslag van Laurens uit 1840.
Een lithografie van het klooster van Valldemossa uit het reisverslag van Laurens uit 1840.

In een brief uit december schreef Sand dat de lessen van haar twee kinderen en haar eigen schrijfwerk haar weinig tijd lieten om van het landschap te genieten. Chopin was zwak en bleef hoesten, terwijl het veel regende. In de brief verschijnt Chopin die op een plaatselijke piano speelt en Sand die 's nachts schrijft. Overdag gaf zij haar kinderen les en verzorgde zij de zieke, en daarnaast moest zij ook aan haar eigen manuscripten werken.

Op 28 december vergeleek Chopin zijn kamer in het klooster tegenover een vriend met een grote doodskist. Op het hoge plafond lag stof; door het kleine raam zag hij sinaasappelbomen, palmen en cipressen. De vierkante tafel naast zijn bed was ongemakkelijk om aan te schrijven. Erbij lagen een kaars, muziek van Bach en zijn eigen manuscripten. Over de stilte schreef hij dat het zelfs na een schreeuw weer stil werd. Hij beschreef de bomen buiten en het meubilair binnen afzonderlijk en sliep, schreef brieven en werkte aan zijn manuscripten in die kamer. Ook de bladmuziek op zijn tafel hoorde bij dat leven.

Een piano over zee en afspraken met uitgevers

Het instrument waarop Chopin wachtte, was een pianino van Pleyel: een kleine staande piano. Hij had het vóór de reis in Parijs uitgekozen en gebruikte het na aankomst op Mallorca om de bundel preludes te voltooien. Hij kon er niet meteen bij zijn aankomst op het eiland op werken, maar moest op het transport wachten. Terwijl hij een plaatselijke piano gebruikte, vroeg hij in brieven wanneer het instrument dat hij in Parijs had gekozen zou komen. Het pianino dat hij toen bespeelde, wordt nog steeds in Valldemossa bewaard en geeft zicht op zijn werk tijdens de winter waarin hij de preludes afrondde.

In januari 1839 liet Chopin Pleyel weten dat de piano veilig was aangekomen. Het instrument had de zee, het weer en de douane van Palma moeten passeren. Nadat hij meldde dat hij het manuscript van de preludes opstuurde, besprak hij betalingen en publicatierechten per land. Aan het einde van zijn brief grapte hij dat hij meer over geld had geschreven dan over zijn dank voor het instrument en noemde hij zichzelf een zakenman.

Vóór de reis had Chopin met Pleyel over de publicatie van de preludes gesproken. Een voorschot en een lening hielpen de reis te bekostigen. Ook terwijl hij op het eiland aan zijn gezondheid werkte, moest hij de beloofde muziek voltooien. Zijn brieven laten zien hoe de besprekingen over publicatie samenhingen met het geld dat hij voor de reis nodig had. Hij regelde middelen terwijl hij zijn plannen voor de levering van het manuscript maakte en besprak ook na zijn terugkeer in Frankrijk hoe hij schulden met de verkoop van zijn werken kon aflossen. Toen ziekte en het transport van de piano zijn werk vertraagden, moest hij contact houden met de uitgever die op de muziek wachtte.

Sands herinnering aan een stormachtige nacht

In haar autobiografie herinnerde Sand zich een dag waarop zij met haar zoon in slecht weer naar huis terugkeerde. Chopin was alleen achtergebleven en zat huilend aan de piano. Toen zij terugkwamen, reageerde hij volgens haar zeer angstig. Zij schreef dat Chopin vertelde dat hij zich had gevoeld alsof hij verdronken was. Ook zou hij zich hebben voorgesteld dat koude, zware druppels regelmatig op zijn borst vielen. Sand beschreef later in haar autobiografie hoe zij Chopin bij haar thuiskomst had aangetroffen en wat hij haar had verteld. De terugkeer op een regenachtige dag en het gesprek bij de piano vormen de inhoud van die herinnering.

Schrijfster George Sand, gefotografeerd door Nadar in 1864.
Schrijfster George Sand, gefotografeerd door Nadar in 1864.

Volgens Sands herinnering antwoordde Chopin dat hij de werkelijke regen op het dak niet had gehoord. Toen zij die klank noemde, verzette hij zich tegen het idee dat muziek dingen letterlijk nabootst. Sand interpreteerde het zo dat de natuurklank in zijn gedachten in muziek was veranderd. Ze beschreven dezelfde avond dus verschillend. Sand verbond de regen buiten met Chopins muziek; de Chopin die zij beschreef, stemde niet in met de uitleg van zijn muziek als imitatie van regengeluid. De autobiografie bevat zowel de interpretatie van de schrijfster als het antwoord dat zij aan de componist toeschrijft.

Een bladzijde uit Sands manuscript van Un hiver à Majorque over haar verblijf op Mallorca.
Een bladzijde uit Sands manuscript van Un hiver à Majorque over haar verblijf op Mallorca.

Bij haar herinnering aan de storm noemde Sand geen nummer van een prelude. Chopin noemde nummer 15 later tijdens een les Regendruppel. In de bladmuziek van een leerling bleef deze benaming uit zijn lessen bewaard. Na de winter in het klooster bleef hij zijn preludes in Parijs onderwijzen. De naam die de componist tijdens een les gebruikte, bleef op de muziek van zijn leerling staan; Sand beschreef haar ervaring bij thuiskomst in haar autobiografie. Bij de bijnaam van nummer 15 zijn zo ook Chopins eigen woorden als leraar overgeleverd.

Begonnen in Parijs, voltooid op het eiland

Toen Chopin naar Mallorca vertrok, was het werk aan de bundel preludes al ver gevorderd. Men neemt aan dat ook nummer 15 vóór de reis ten minste in een vroege vorm bestond. De bundel die op het eiland werd voltooid, bevatte dus muziek die in Parijs was voorbereid. Tijdens de winter schreef Chopin nieuwe stukken en herzag hij eerdere composities. Al vóór de reis had hij Pleyel publicatie toegezegd; op het eiland maakten zijn gezondheid en het transport van het instrument het afronden van het manuscript moeilijk. In brieven vertelde hij vrienden hoe hij hoestte terwijl hij op de piano wachtte.

Een bladzijde van Chopins handschrift met Prelude nr. 4.
Een bladzijde van Chopins handschrift met Prelude nr. 4.

Op 12 januari 1839 stuurde Chopin zijn preludes naar Julian Fontana met het verzoek er een kopie van te maken. Fontana moest met een andere musicus een afschrift voorbereiden, het origineel naar Pleyel brengen en de kopie aan een contact voor de publicatie geven. In dezelfde brief vroeg hij hem ook de huur van zijn woning in Parijs te betalen en te regelen of hij die woning zou aanhouden. Vanuit het eiland vertrouwde hij taken die hij zelf moeilijk kon afhandelen aan een vriend toe. Het kopiëren van muziek, het afleveren bij een uitgever en de woonkosten in Parijs besprak hij zo in één keer.

De opdracht van de bundel verschilde per land van uitgave. Chopin dacht aanvankelijk aan Joseph Christoph Kessler, een musicus die ook zijn eigen bundel preludes aan Chopin had opgedragen. Nadat Chopin Mallorca had verlaten en in Marseille was aangekomen, wilde hij de bundel aan Pleyel opdragen, maar die wijziging bereikte de Duitse uitgever niet. De Duitse eerste uitgave noemt Kessler; de Franse en Engelse uitgaven noemen Pleyel. Tijdens het versturen van het manuscript naar uitgevers in verschillende landen en het doorgeven van veranderingen kreeg dezelfde bundel dus verschillende opdrachten.

Bach reisde mee naar het klooster

Chopin nam de muziek van Bachs Das wohltemperierte Klavier mee naar Mallorca. Bach bracht preludes en fuga's in verschillende toonsoorten samen; Chopin gebruikte in zijn vierentwintig preludes zowel majeur als mineur. Op de kloostertafel lagen zijn eigen manuscripten en de muziek van Bach naast elkaar. Aan de kleine tafel met een kaars las hij de muziek van een eerdere componist en werkte hij zijn eigen stukken af. Ook terwijl de piano van Parijs naar het eiland onderweg was, lag die bladmuziek in zijn kamer. Chopin, die zijn bundel preludes moest voltooien, bleef werken met de meegebrachte muziek van Bach naast zich.

Aan het begin van de negentiende eeuw werden preludes soms gebruikt om vóór een ander stuk de stemming van het instrument te controleren en vertrouwd te raken met de toonsoort en de sfeer. Chopin maakte elk kort stuk tot een zelfstandige compositie en bracht er vierentwintig samen in één uitgave. Hij schreef dus een nieuwe bundel in een vorm die ook als voorbereiding op andere muziek werd gebruikt. Door majeur en mineur af te wisselen, gaf hij elk stuk andere muziek. Nadat hij het manuscript op Mallorca had afgerond, vroeg hij een vriend een kopie te maken en besprak hij publicatierechten per land. Hij bleef werken totdat de bundel was voorbereid en aan de uitgevers overgedragen.

Toonsoorten en de herhaalde toon in nummer 15

Nummer 15 begint in Des groot, gaat door een middengedeelte in cis klein en keert daarna terug naar Des groot. Tussen de toonsoort van het begin en die van het einde staat dus een middendeel in een andere toonsoort. De herhaalde toon wordt in de buitenste gedeelten als As en in het midden als Gis genoteerd. Op de piano is het dezelfde toets, maar de notatie en de omringende akkoorden veranderen. Bij de overgang naar het middengedeelte paste de componist de naam van de toon en de akkoorden aan de nieuwe toonsoort aan.

Op de lunchafspeellijst van Mahina staat nummer 15 uit opus 28 in de uitvoering van Dmitri Alexeev. Rond de voltooiing van de bundel waartoe dit stuk behoort, beschreef Chopin in brieven het kleine kloosterraam, de ongemakkelijke tafel en een kaars. Terwijl hij Bach las en zijn eigen manuscript afwerkte, wachtte hij op de piano die hij in Parijs had uitgekozen. Nadat hij het instrument ontving, vroeg hij Fontana om de muziek te laten kopiëren en naar de uitgevers te brengen. Zelfs in de winter van regen en ziekte behandelde Chopin partituren, contracten en brieven, terwijl Sand haar kinderen bleef onderwijzen en aan haar eigen werk bleef schrijven.

Muziek bij Mahina

Bij de lunchmuziek van Mahina hoort de Regendruppelprelude, gespeeld door Dmitri Alexeev. Terwijl u luistert, kunt u denken aan de piano waarop Chopin wachtte en de brieven die hij in het klooster schreef. Zo herinnert u zich naast de bijnaam van het stuk ook de werkelijke winter van de componist.