Ushbu maqolada
Qisqa javob
Debussy 1903-yil yozida pianino uchun Estampes to‘plamini tugatdi. Pagodes, La soirée dans Grenade va Jardins sous la pluie nomli uch asarda Java gamelani, ispan raqs ritmi va fransuz bolalar qo‘shiqlarini birlashtirdi. U asarlarni Fransiyaning Bichain qishlog‘ida yozgan edi. Dirijyor André Messagerga xatida safar uchun pul yetishmasa, uning o‘rnini tasavvur bilan to‘ldirishini yozdi.
Batafsil o‘qish
Bichainda yozilib, Parijda ilk bor ijro etilgan to‘plam
Debussy uch asarni 1903-yil yozida Burgundiyaning shimolidagi Bichainda yashayotgan paytida yozdi. Ayni davrda Messagerga yuborgan xatida uzoq mamlakatlarni o‘ylayotgani va safar xarajatini ko‘tarish qiyinligi aytilgan. Estampes nomlarida Fransiyadan tashqaridagi me’moriy inshootlar va Ispaniya shahri bor, ammo Debussy to‘plamni Fransiyada qolib tugatgan. U tashrif joylarini birma-bir qayd etadigan safar daftaridan farqli ravishda, eshitgan musiqasi va oldin yozgan notalaridan material sifatida foydalangan. Bir yil avval, 1902-yilda Pelléas et Mélisande operasini sahnaga olib chiqqan, 1903-yildan esa La mer orkestr asari ustida ham ishlagan. Estampes yozilgan yoz opera, orkestr va pianino asarlari ustidagi ishlar davom etgan paytga to‘g‘ri keladi.
Debussy to‘plamning chop etilish usulini ham batafsil belgiladi. U qog‘oz tanlab, nashriyotdan sarlavha va o‘z monogrammasini och oltinrangda, alohida asar nomlarini esa ko‘k rangda bosishni so‘radi. Monogramma ism harflarini birlashtirib tuzilgan belgidir. Chalinadigan notalarni yozish bilan birga muqovani ham tayyorladi. Uch asar nomini bir to‘plamga jamlab, ranglarni ajratdi va harflarni joylashtirdi. Debussyning xat orqali bildirgan qog‘oz va rang talabi o‘quvchi ilk bor qo‘liga oladigan nota nashri uchun aniq ishlab chiqarish ko‘rsatmasi edi.
O‘sha yil avgustda Debussy bosma sinov nusxalarini oldi va 20-oktabrda to‘plamni nashr etdi. Uni rassom Jacques-Émile Blanchega bag‘ishladi. Ilk ijro keyingi yil, 1904-yil 9-yanvarda, Parijdagi Salle Érardda Ricardo Viñes tomonidan amalga oshirildi. Yozda asarlarni tugatib, bosmaga tayyorlagach, kuzda notalarni chiqardi; qishda esa pianinochi uch asarni tinglovchilarga chaldi. Viñes Société nationale de musique konsertida Pagodes, La soirée dans Grenade va Jardins sous la pluie asarlarini ijro etdi. Debussy Bichainda tugatgan to‘plamning taqdimot sahnasi Parij bo‘ldi.
Parij Jahon ko‘rgazmasida eshitilgan Java ansambli
Birinchi asar Pagodesga Debussy 1889-yil Parij Jahon ko‘rgazmasida eshitgan Java gamelani ta’sir qilgan. Gamelan bir necha cholg‘udan tuzilgan ansambldir. Java va Balining an’anaviy ansambllarida bronza zarbli cholg‘ular markazida turli cholg‘ular birga chalingan. Bu ansambldan saroy va qishloq marosimlarida, jamoat tadbirlarida va soya teatrida ham foydalanilgan. Debussy Parijda eshitishidan oldin ham musiqachilar bu cholg‘ularda birga chalib, marosim va tomoshalarni o‘tkazgan. Ko‘rgazma ushbu musiqani Yevropa tinglovchilariga tanishtirgan joy edi.

Ko‘rgazmada Niderlandiya ekspozitsiyasi va Java qishlog‘ini qayta yaratgan joy ham bo‘lgan. O‘sha payt Fransiyaga keltirilgan gamelanlar orasida Niderlandiya Sharqiy Hindistoni ma’muri Fransiya hukumatiga hadya qilgan cholg‘ular ham bor edi. Ijro va cholg‘ularning ko‘chishi o‘sha davr mustamlaka boshqaruvi hamda ko‘rgazma tashkiloti bilan bog‘liq edi. Debussyning Java musiqasini tinglab yangi tovushlarni kashf etishi cholg‘ular va musiqachilar mustamlakadan Parijga olib kelingan sharoit bilan birga ko‘rib chiqilishi kerak. Uning pianino asari mashhur bo‘lgandan keyin ham, dastlabki materialni chalgan Java musiqachilarining an’anasi alohida davom etdi.

Pagodesda Debussy gamelan ta’sirini kvarta va kvinta intervallari hamda turli registr tovushlarini birlashtirish usulida aks ettirdi. Pianinoning past registridagi ovoz, takroriy nota shakllari va yuqori registr harakati birgalikda tuzilgan. Nota shakli takrorlash yoki o‘zgartirish mumkin bo‘lgan qisqa notalar ketma-ketligini bildiradi. Debussy gamelanda eshitgan ansambl ovozini bitta pianinoda chalinadigan notalarda aks ettirdi. Ijrochining ikki qo‘liga turli registrlarni berib, Java ansamblidan boshqa cholg‘uda bu ta’sirni aniq ifodaladi.
Granada oqshomi va Fallaning xotira asari
Ikkinchi asar La soirée dans Grenadeda habanera harakatiga amal qilish ko‘rsatmasi bor. Debussy raqs ritmidan foydalanib, Ispaniya shahri nomini olgan asarni tuzdi. U Ispaniyada faqat bir kun bo‘lgan, ammo ispan bastakori Manuel de Falla asarning ispancha xususiyatini yuqori baholagan. Mahalliy musiqani uzoq safarlar bilan o‘rgangan bastakor bo‘lmasa ham, Debussy ispan hamkasbi taniy oladigan musiqa yozdi. Granada nomi ostida takrorlanadigan raqs ritmida hamkasb bastakor anglagan ispan musiqasi xususiyatlari bor edi.

Falla 1920-yilda Debussyni xotirlashga bag‘ishlangan jurnal maxsus soni uchun gitara asari Homenajeni yozdi. Keyinchalik uni o‘zi pianino uchun ham qayta ishladi. Asar yakunida La soirée dans Grenade musiqasidan iqtibos keltirdi. Debussy pianino uchun yozgan jumlani Falla gitara asarida qo‘llab, hamkasbini xotirladi. Jurnal xotira loyihasidan boshlangan gitara asarida Debussyning kuyini yana chalib, uni yodga oladigan jumla bor. Falla qadrlagan musiqa uning xotira asarida ham qayta ijro etiladigan bo‘lib, gitara va pianino talqinlarida qoldi.
La soirée dans Grenadeni tayyorlashda Debussy avvalgi asaridan ham foydalandi. Oldin ikki pianino uchun yozgan Lindaraja musiqasini qayta ishlab qo‘lladi. Ikki ijrochi bo‘lib chaladigan asar materiali solo pianino asariga ko‘chirildi. Ispaniya shahri nomini olgan asarni yozishdan oldin u tegishli musiqani boshqa tarkibda sinagan edi. Estampesda materialni qayta tuzib, Pagodesdan keyin joylashtirdi va fransuz qo‘shiqlaridan foydalangan so‘nggi asar bilan bog‘ladi.
Yomg‘irli bog‘da qo‘llangan ikki qo‘shiq
Uchinchi asar Jardins sous la pluiega ikkita fransuz qo‘shig‘i kiritilgan. Debussy Nous n’irons plus au bois va Do, do, l’enfant do kuylaridan foydalangan. Birinchisini ‘Endi o‘rmonga bormaymiz’ deb tarjima qilish mumkin, ikkinchisi esa bolani uxlatish uchun aytiladigan so‘zlardir. Debussy nomida yomg‘ir bo‘lgan asarda odamlar kuylagan melodiyalarni ishlatgan. Tez harakatlanadigan pianino notalariga qo‘shiq materialini kiritib, uch asarning so‘nggisini tanish fransuz musiqasi asosida tuzgan.

Blanche yomg‘irli kuni Debussy portretini chizgani kompozitsiyaga turtki bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Lekin buni asar yaratilish sababi sifatida tasdiqlab bo‘lmaydi. Alohida ravishda, Debussy 1894-yilgi nashr qilinmagan Imagesda ishlatgan musiqani Jardins sous la pluieda qayta qo‘llagan. Oldingi notalarda ham Nous n’irons plus au bois bor. Java musiqasi va ispan raqsidan keyin keladigan so‘nggi asarda fransuz qo‘shiqlari bilan birga Debussy to‘qqiz yil oldin sinagan pianino musiqasi ham saqlangan.
So‘nggi asarda fransuz qo‘shiqlaridan iqtibosli musiqa davom etib, yakunda mi majorga o‘tadi. Bu o‘zgarishni yomg‘ir tinib, quyosh chiqishiga qiyoslash mumkin. Ob-havo haqidagi ushbu ifoda asar nomi bilan tonallik o‘zgarishini birga o‘qigan talqindir. Debussy musiqa davomida tonallikni o‘zgartirib, yakunda asarni mi majorda tugatgan. Qo‘shiq iqtibosi va yakuniy o‘zgarish bir asar ichida joylashgan. U sarlavhada yomg‘irni aytgan bo‘lsa ham, bir musiqani oxirigacha takrorlamagan.
Bitta pianinoda chalinadigan turli materiallar
Uch asarni navbat bilan tinglaganda, Debussy pianino musiqasida ishlatgan turli materiallarni solishtirish mumkin. Pagodesda Java ansambli ta’siri, La soirée dans Grenadeda habanera, Jardins sous la pluieda esa fransuz qo‘shiqlari markazda turadi. Debussy har biriga alohida nom berib, musiqani turli usullarda tuzgan. Gamelan tembrini eshitish tajribasi, ispancha pianino musiqasi sinovi va oldingi notalarda qo‘llangan bolalar qo‘shiqlari bir to‘plamga jamlangan. Uch asar solo pianino tarkibini bo‘lishadi, ammo materiali va rivojlanish usuli farq qiladi.
Mahinaning tushlik va kechki ovqat ro‘yxatiga Zoltán Kocsis chalgan Estampesning uch asari ham kiritilgan. Ularning barchasini bir pianinochi chaladi, ammo har birining materiali boshqa. Pagodesda Java ansambli ta’siridagi intervallar va turli registrlar ishlatilgan, La soirée dans Grenadeda esa habanera takrorlanadi. So‘nggi Jardins sous la pluiega Fransiyada kuylangan ikki qo‘shiq kiritilgan. Debussy oldingi pianino musiqasini qayta ishlab, ko‘rgazmada eshitgan ansamblni, raqsni va tanish qo‘shiqlarni uchta alohida solo asarga joylagan.
Mahinada tinglanadigan musiqa
Mahinada Zoltán Kocsis chalgan Estampesning uch asarini eshittiramiz. Java ansambli, ispan raqsi va fransuz bolalar qo‘shiqlari pianino musiqasiga qanday aylanganini bilib tinglasangiz, uch asarni ajratish ham qiziqarli bo‘ladi.





