Nội dung bài viết
  1. Sáng tác ở Bichain, ra mắt tại Paris
  2. Dàn gamelan Java tại Triển lãm Thế giới Paris
  3. Đêm Granada và tác phẩm tưởng niệm của Falla
  4. Hai bài hát trong khu vườn mưa
  5. Những chất liệu khác nhau trên một piano
  6. Lắng nghe tại Mahina

Trả lời ngắn gọn

Debussy hoàn thành tập piano Estampes vào mùa hè năm 1903. Ba bản Pagodes, La soirée dans Grenade và Jardins sous la pluie kết hợp gamelan Java, nhịp múa Tây Ban Nha và đồng dao Pháp. Ông sáng tác tại Bichain, vùng quê Pháp. Trong thư gửi nhạc trưởng André Messager, ông nói rằng khi thiếu tiền đi xa, ông dùng trí tưởng tượng để thay thế.

Đọc sâu hơn

Sáng tác ở Bichain, ra mắt tại Paris

Debussy viết ba bản vào mùa hè năm 1903 khi ở Bichain, phía bắc Bourgogne. Trong thư gửi Messager cùng thời gian, ông nhắc đến những miền xa và hoàn cảnh khó trang trải chi phí đi lại. Các nhan đề trong Estampes, tức Những bức tranh in, có công trình ngoài Pháp và một thành phố Tây Ban Nha, nhưng Debussy hoàn thành tập nhạc ngay tại Pháp. Khác cuốn sổ du lịch ghi lần lượt các nơi đã đến, tập này dùng âm nhạc ông từng nghe và các bản nhạc đã viết làm chất liệu. Năm trước, 1902, ông đưa opera Pelléas et Mélisande lên sân khấu; từ năm 1903, ông còn làm tác phẩm dàn nhạc La mer. Mùa hè viết Estampes thuộc thời gian ông liên tiếp làm việc với opera, dàn nhạc và piano.

Debussy còn quy định chi tiết cách in tập nhạc. Ông chọn giấy và nhờ nhà xuất bản in nhan đề cùng chữ lồng tên mình bằng màu vàng nhạt, còn tên từng bản bằng màu xanh. Chữ lồng là ký hiệu kết hợp các chữ trong tên. Bên cạnh viết nốt để biểu diễn, ông còn chuẩn bị bìa bản nhạc. Khi tập hợp tên ba bản vào một tập, ông phân màu và sắp xếp chữ. Những yêu cầu về giấy và màu ông gửi trong thư là chỉ dẫn sản xuất cụ thể cho bản nhạc độc giả sẽ cầm lần đầu.

Tháng 8 năm ấy, Debussy nhận bản in thử, rồi xuất bản tập nhạc ngày 20 tháng 10. Người được đề tặng là họa sĩ Jacques-Émile Blanche. Ricardo Viñes đảm nhiệm buổi ra mắt tại Salle Érard, Paris, ngày 9 tháng 1 năm 1904, năm tiếp theo. Sau khi hoàn thành tác phẩm và chuẩn bị in trong mùa hè, ông phát hành bản nhạc vào mùa thu, rồi nghệ sĩ piano giới thiệu cả ba với khán giả mùa đông. Viñes chơi Pagodes, La soirée dans Grenade và Jardins sous la pluie trong buổi diễn của Société nationale de musique. Sân khấu công bố tập nhạc Debussy hoàn thành ở Bichain nằm tại Paris.

Dàn gamelan Java tại Triển lãm Thế giới Paris

Bản đầu, Pagodes, chịu ảnh hưởng gamelan Java mà Debussy nghe tại Triển lãm Thế giới Paris năm 1889. Gamelan là hình thức hòa tấu gồm nhiều nhạc cụ. Trong truyền thống Java và Bali, nhiều nhạc cụ được chơi cùng nhau, với bộ gõ bằng đồng làm trung tâm. Hòa tấu ấy được dùng trong nghi lễ cung đình, làng xóm, sự kiện cộng đồng và múa rối bóng. Trước khi Debussy nghe tại Paris, các nhạc sĩ đã chơi những nhạc cụ ấy cùng nhau để tiến hành nghi lễ và biểu diễn. Triển lãm là nơi giới thiệu âm nhạc này với khán giả châu Âu.

Các nhạc sĩ chơi gamelan trong cung Yogyakarta năm 1888.
Các nhạc sĩ chơi gamelan trong cung Yogyakarta năm 1888.

Triển lãm có khu trưng bày Hà Lan và không gian tái hiện một làng Java. Trong số gamelan được chuyển đến Pháp lúc ấy có những nhạc cụ một viên chức Đông Ấn Hà Lan tặng chính phủ Pháp. Việc biểu diễn và vận chuyển nhạc cụ liên quan đến sự cai trị thuộc địa và hoạt động triển lãm đương thời. Trải nghiệm Debussy nghe âm nhạc Java và khám phá âm thanh mới cần được xem cùng hoàn cảnh nhạc cụ, nhạc sĩ đi từ thuộc địa đến Paris. Sau khi bản piano Debussy được biết rộng, truyền thống của các nhạc sĩ Java chơi chất liệu ấy vẫn tiếp tục riêng.

Làng Java tại Triển lãm Thế giới Paris năm 1889.
Làng Java tại Triển lãm Thế giới Paris năm 1889.

Trong Pagodes, Debussy thể hiện ảnh hưởng gamelan qua quãng bốn, quãng năm và cách kết hợp âm thanh của nhiều âm vực. Ông đặt tiếng piano trầm cùng các hình âm lặp và chuyển động ở âm vực cao. Hình âm là chuỗi nốt ngắn có thể được lặp hoặc biến đổi. Ông đưa âm thanh hòa tấu nghe từ gamelan vào bản nhạc dành cho một piano. Bằng cách để nghệ sĩ dùng hai tay đảm nhiệm nhiều âm vực, ông cụ thể hóa ảnh hưởng này trên một nhạc cụ khác dàn gamelan Java.

Đêm Granada và tác phẩm tưởng niệm của Falla

Bản thứ hai, La soirée dans Grenade, có chỉ dẫn theo chuyển động habanera. Debussy dùng nhịp múa để cấu thành tác phẩm mang tên một thành phố Tây Ban Nha. Ông chỉ ở Tây Ban Nha một ngày, nhưng nhà soạn nhạc Tây Ban Nha Manuel de Falla đánh giá cao tính Tây Ban Nha của tác phẩm. Dù không đi những chuyến dài để học âm nhạc địa phương, Debussy viết âm nhạc mà người đồng nghiệp Tây Ban Nha nhận ra. Nhịp múa lặp dưới nhan đề Granada có những đặc điểm âm nhạc Tây Ban Nha được đồng nghiệp ấy nhận biết.

Sân Sư tử ở Alhambra, Granada, trong ảnh Jean Laurent chụp khoảng năm 1865.
Sân Sư tử ở Alhambra, Granada, trong ảnh Jean Laurent chụp khoảng năm 1865.

Năm 1920, Falla viết tác phẩm guitar Homenaje cho số tạp chí đặc biệt tưởng niệm Debussy. Sau đó, ông tự chuyển tác phẩm sang piano. Phần cuối trích âm nhạc La soirée dans Grenade. Falla dùng câu Debussy viết cho piano trong tác phẩm guitar để tưởng nhớ đồng nghiệp. Khởi đầu từ dự án tưởng niệm của tạp chí, bản guitar có câu nhạc chơi lại giai điệu Debussy để tôn vinh ông. Âm nhạc Falla đánh giá cao có thể được chơi lại trong tác phẩm tưởng niệm của chính Falla và còn lại ở cả phiên bản guitar lẫn piano.

Khi chuẩn bị La soirée dans Grenade, Debussy cũng dùng tác phẩm trước của mình. Ông chỉnh lý âm nhạc Lindaraja đã viết cho hai piano, đưa chất liệu từng được hai người chia nhau chơi vào bản piano độc tấu. Trước khi viết tác phẩm mang tên thành phố Tây Ban Nha, ông đã thử âm nhạc liên quan bằng một lực lượng khác. Trong Estampes, ông cấu thành lại chất liệu ấy, đặt sau Pagodes và nối với bản cuối dùng các bài hát Pháp.

Hai bài hát trong khu vườn mưa

Bản thứ ba, Jardins sous la pluie, dùng hai bài hát Pháp. Debussy lấy giai điệu Nous n’irons plus au bois và Do, do, l’enfant do. Tên bài đầu có thể dịch là Chúng ta sẽ không vào rừng nữa; tên bài sau là lời ru trẻ ngủ. Trong tác phẩm có mưa ở nhan đề, ông dùng những giai điệu người ta thường hát. Ông đưa chất liệu bài hát vào phần piano chuyển động nhanh, cấu thành bản cuối trong ba bản bằng âm nhạc Pháp quen thuộc.

Minh họa và bản nhạc Nous n’irons plus au bois trong một sách đồng dao Pháp cũ.
Minh họa và bản nhạc Nous n’irons plus au bois trong một sách đồng dao Pháp cũ.

Việc Blanche vẽ chân dung Debussy vào một ngày mưa có thể liên quan đến cảm hứng sáng tác, nhưng không thể xác nhận đó là hoàn cảnh tác phẩm ra đời. Riêng một điều khác, Debussy dùng lại trong Jardins sous la pluie âm nhạc của Images chưa xuất bản năm 1894. Bản nhạc trước cũng có Nous n’irons plus au bois. Trong bản cuối đặt sau âm nhạc Java và điệu múa Tây Ban Nha, còn lại cả bài hát Pháp lẫn âm nhạc piano Debussy đã thử chín năm trước.

Trong bản cuối, âm nhạc trích bài hát Pháp tiếp tục rồi chuyển sang Mi trưởng ở phần kết. Có thể ví thay đổi này với việc mưa ngừng và nắng xuất hiện. Cách diễn đạt về thời tiết ấy là một diễn giải kết hợp nhan đề tác phẩm với sự thay đổi giọng. Debussy đổi giọng khi âm nhạc tiến triển và kết thúc ở Mi trưởng. Phần trích bài hát và thay đổi ở đoạn kết cùng nằm trong một bản. Ông ghi mưa trong nhan đề nhưng không lặp cùng âm nhạc đến tận cuối.

Những chất liệu khác nhau trên một piano

Khi nghe lần lượt ba bản, ta có thể so sánh các chất liệu âm nhạc Debussy dùng. Ảnh hưởng dàn gamelan Java là trung tâm của Pagodes, habanera là trung tâm của La soirée dans Grenade, còn các bài hát Pháp là trung tâm của Jardins sous la pluie. Ông đặt tên khác nhau và cấu thành âm nhạc mỗi bản theo cách riêng. Trải nghiệm âm sắc gamelan, việc thử âm nhạc piano kiểu Tây Ban Nha và đồng dao dùng trong bản nhạc trước cùng tập hợp vào một tập. Ba bản cùng là piano độc tấu nhưng khác chất liệu và cách tiến triển.

Danh sách nhạc trưa và tối của Mahina có đủ ba bản Estampes do Zoltán Kocsis biểu diễn. Cả ba do cùng một nghệ sĩ piano chơi, nhưng chất liệu của chúng khác nhau. Pagodes dùng quãng và nhiều âm vực chịu ảnh hưởng hòa tấu Java; La soirée dans Grenade lặp habanera. Bản cuối, Jardins sous la pluie, có hai bài hát từng được hát ở Pháp. Khi sửa âm nhạc piano đã viết trước, Debussy đưa hòa tấu nghe tại triển lãm, điệu múa và bài hát quen vào ba bản độc tấu riêng.

Lắng nghe tại Mahina

Tại Mahina, chúng tôi giới thiệu ba bản Estampes do Zoltán Kocsis biểu diễn. Khi biết dàn gamelan Java, điệu múa Tây Ban Nha và đồng dao Pháp đã trở thành âm nhạc piano thế nào, bạn sẽ có thêm niềm vui phân biệt ba bản ấy.