In dit artikel
Het korte antwoord
Debussy voltooide de pianobundel Estampes in de zomer van 1903. Onder de drie titels Pagodes, La soirée dans Grenade en Jardins sous la pluie bracht hij Javaanse gamelan, Spaanse dansritmen en Franse kinderliedjes samen. Hij schreef de muziek in het Franse dorp Bichain. In een brief aan dirigent André Messager schreef hij dat hij zijn verbeelding gebruikte wanneer het geld voor een reis ontbrak.
Meer verdieping
Geschreven in Bichain, voor het eerst gespeeld in Parijs
Debussy schreef de drie stukken in de zomer van 1903, tijdens zijn verblijf in Bichain in het noorden van Bourgondië. In een brief aan Messager uit dezelfde periode dacht hij aan verre landen, maar beschreef hij ook hoe moeilijk het was de reiskosten te betalen. De titels van Estampes verwijzen naar bouwwerken buiten Frankrijk en naar een Spaanse stad, maar Debussy voltooide de bundel in Frankrijk. Hij verwerkte muziek die hij had gehoord en partituren die hij eerder had geschreven, in plaats van bezochte plaatsen achtereenvolgens in een reisdagboek vast te leggen. In 1902, het jaar ervoor, was zijn opera Pelléas et Mélisande op het podium gebracht; vanaf 1903 werkte hij ook aan het orkestwerk La mer. De zomer van Estampes viel in een periode waarin hij achtereenvolgens aan opera, orkestmuziek en pianostukken werkte.
Debussy bepaalde ook nauwkeurig hoe de bundel gedrukt moest worden. Hij koos papier en vroeg de uitgever om de titel en zijn monogram in lichtgoud te drukken, en de titels van de afzonderlijke stukken in blauw. Een monogram is een teken dat uit de letters van een naam is samengesteld. Naast de te spelen noten bereidde hij dus ook de omslag van de partituur voor. Bij het samenbrengen van de drie titels in één bundel verdeelde hij de kleuren en bepaalde hij de plaats van de letters. Zijn verzoeken over papier en kleur waren concrete productieaanwijzingen voor de partituur die de lezer als eerste in handen zou krijgen.
In augustus van dat jaar ontving Debussy de drukproeven; de bundel verscheen op 20 oktober. Hij droeg hem op aan schilder Jacques-Émile Blanche. De première volgde op 9 januari 1904, gespeeld door Ricardo Viñes in de Salle Érard in Parijs. In de zomer voltooide hij de stukken en bereidde hij het drukwerk voor, in de herfst verscheen de partituur, en in de winter speelde een pianist de drie stukken voor publiek. Viñes voerde Pagodes, La soirée dans Grenade en Jardins sous la pluie uit tijdens een concert van de Société nationale de musique. De bundel die Debussy in Bichain had voltooid, werd op een Parijs podium voorgesteld.
Javaanse ensembles op de Parijse wereldtentoonstelling
Het eerste stuk, Pagodes, toont de invloed van de Javaanse gamelan die Debussy op de wereldtentoonstelling van 1889 in Parijs hoorde. Gamelan is een ensemble van verschillende instrumenten. In de traditionele ensembles van Java en Bali speelden meerdere instrumenten samen, met bronzen slaginstrumenten als kern. Deze ensembles werden ook gebruikt bij rituelen aan het hof en in dorpen, bij gemeenschapsactiviteiten en bij schaduwtheater. Lang voordat Debussy ze in Parijs hoorde, gebruikten musici deze instrumenten om samen rituelen en voorstellingen te begeleiden. De tentoonstelling stelde die muziek aan een Europees publiek voor.

De tentoonstelling bevatte een Nederlandse afdeling en een ruimte waarin een Javaans dorp was nagebouwd. Onder de gamelaninstrumenten die toen naar Frankrijk werden gebracht, waren er ook die een bestuurder van Nederlands-Indië aan de Franse regering had geschonken. De optredens en het vervoer van de instrumenten hingen samen met het koloniale bestuur en de organisatie van de tentoonstelling. Debussy's kennismaking met Javaanse muziek en zijn ontdekking van nieuwe klanken kunnen we daarom ook bekijken naast de manier waarop instrumenten en musici uit een kolonie naar Parijs kwamen. Nadat zijn pianomuziek bekend was geworden, bleven de tradities van de Javaanse musici die dit materiaal speelden zelfstandig voortbestaan.

In Pagodes verwerkte Debussy de invloed van gamelan in kwart- en kwintintervallen en in de combinatie van verschillende klankregisters. Resonantie in het lage pianoregister, herhaalde figuren en beweging in het hoge register klinken samen. Een figuur is een korte reeks noten die kan worden herhaald of veranderd. Debussy verwerkte de ensembleklank die hij in de gamelan had gehoord in een partituur voor één piano. Hij liet de pianist met beide handen verschillende registers bespelen en gaf zo vorm aan die invloed op een ander instrument dan het Javaanse ensemble.
Een avond in Granada en Falla's herdenkingsstuk
Bij het tweede stuk, La soirée dans Grenade, staat de aanwijzing de beweging van een habanera te volgen. Debussy gebruikte een dansritme voor een stuk dat hij naar een Spaanse stad noemde. Hij verbleef slechts één dag in Spanje, maar de Spaanse componist Manuel de Falla waardeerde het Spaanse karakter van dit werk sterk. Ook zonder een lange reis om ter plaatse muziek te leren kennen, schreef Debussy muziek die een Spaanse collega kon herkennen. In het herhaalde dansritme onder de naam Granada hoorde Falla kenmerken van Spaanse muziek.

In 1920 schreef Falla het gitaarstuk Homenaje voor een speciale tijdschriftuitgave ter nagedachtenis aan Debussy. Later bewerkte hij het zelf voor piano. Aan het einde citeerde hij muziek uit La soirée dans Grenade. Een frase die Debussy voor piano had geschreven, gebruikte Falla in zijn gitaarstuk om zijn collega te herdenken. Het gitaarwerk dat uit een herdenkingsuitgave voortkwam, bevatte zo een eerbetoon waarin Debussy's melodie opnieuw werd gespeeld. De muziek die Falla hoog had gewaardeerd, klonk weer in zijn herdenkingsstuk en bleef bewaard in een gitaar- en een pianoversie.
Bij het voorbereiden van La soirée dans Grenade gebruikte Debussy ook een eigen eerder werk. Hij bewerkte materiaal uit Lindaraja, dat hij voor twee piano's had geschreven. Materiaal dat twee pianisten moesten verdelen, paste hij nu toe in een solostuk. Voordat hij het werk naar een Spaanse stad noemde, had hij verwante muziek dus al met een andere bezetting uitgeprobeerd. In Estampes herschikte hij dat materiaal, plaatste het na Pagodes en verbond het met het laatste stuk, waarin Franse liedjes voorkomen.
Twee liedjes in de tuin onder de regen
Het derde stuk, Jardins sous la pluie, bevat twee Franse liedjes. Debussy gebruikte de melodieën van Nous n’irons plus au bois en Do, do, l’enfant do. De eerste titel kan worden vertaald als ‘We gaan niet meer naar het bos’; de tweede bevat woorden waarmee een kind in slaap wordt gesust. In dit stuk met regen in de titel verwerkte hij melodieën die mensen al zongen. Hij bracht liedmateriaal in de snel bewegende pianopartij en bouwde het laatste van de drie stukken op uit vertrouwde Franse muziek.

Het is mogelijk dat Blanche's portret van Debussy, geschilderd op een regenachtige dag, een aanleiding voor de compositie was. Dat kunnen we echter niet als de vaststaande ontstaansgeschiedenis beschouwen. Daarnaast is er een afzonderlijk spoor: Debussy gebruikte in Jardins sous la pluie opnieuw muziek uit zijn ongepubliceerde Images van 1894. Ook die eerdere partituur bevat Nous n’irons plus au bois. Het laatste stuk, dat na Javaanse muziek en een Spaanse dans staat, bevat dus zowel Franse liedjes als pianomuziek die Debussy negen jaar eerder had uitgeprobeerd.
In het laatste stuk volgt muziek met citaten uit de Franse liedjes, waarna het einde naar E majeur overgaat. We kunnen die verandering vergelijken met zonlicht dat verschijnt wanneer de regen ophoudt. Dat is een interpretatie waarin de titel en de verandering van toonsoort samen worden gelezen. Debussy verandert de toonsoort tijdens het verloop en sluit af in E majeur. Het gedeelte met liedcitaten en de verandering aan het slot behoren tot hetzelfde stuk. Met regen in de titel schreef hij een verloop dat tot het einde van karakter verandert, in plaats van steeds dezelfde muziek te herhalen.
Verschillende materialen op één piano
Als we de drie stukken achtereenvolgens beluisteren, kunnen we het verschillende muzikale materiaal vergelijken dat Debussy voor de piano gebruikte. In Pagodes staat de invloed van een Javaans ensemble centraal; in La soirée dans Grenade de habanera; in Jardins sous la pluie de Franse liedjes. Hij gaf elk stuk een eigen titel en organiseerde de muziek op een andere manier. Zijn ervaring met de klank van gamelan, zijn pogingen met Spaanse pianomuziek en de kinderliedjes uit een eerdere partituur kwamen samen in één bundel. De drie stukken delen de bezetting van een solopiano, maar verschillen in materiaal en verloop.
De lunch- en dinerafspeellijsten van Mahina bevatten alle drie de stukken van Estampes, gespeeld door Zoltán Kocsis. Eén pianist speelt de hele bundel, maar het materiaal van de drie stukken verschilt. Pagodes gebruikt intervallen en verschillende registers die door het Javaanse ensemble zijn beïnvloed; La soirée dans Grenade herhaalt de habanera; Jardins sous la pluie verwerkt twee liedjes die in Frankrijk werden gezongen. Debussy herzag eerdere pianomuziek en bracht het ensemble dat hij op de tentoonstelling had gehoord, dans en vertrouwde liedjes elk in een van de drie solopartituren onder.
Muziek bij Mahina
Bij Mahina hoort u de drie stukken van Estampes, gespeeld door Zoltán Kocsis. Wanneer u weet hoe Javaanse ensemblemuziek, een Spaanse dans en Franse kinderliedjes pianomuziek werden, wordt het ook leuk om de drie stukken van elkaar te herkennen.





