Ushbu maqolada
  1. Hayvonlar orasidagi boshlovchi pianinochilar
  2. Toshbaqa va filga berilgan tanish kuylar
  3. Oqqushning alohida nashri
  4. Fokine xoreografiyasi va Pavlovaning oqqush libosi
  5. Vafotidan keyin nashr etilgan o‘n to‘rt qism
  6. Mahinada tinglanadigan musiqa

Qisqa javob

Saint-Saëns Hayvonlar karnavalidan faqat Oqqushni hayotligida nashr qildi. 1887-yilda violonchel va pianino uchun chiqardi, barcha o‘n to‘rt qism esa vafotidan keyin 1922-yilda nashr etildi. Boshqa qismlarda boshlovchi pianinochilarni taqlid qilib, mashhur raqslarni toshbaqa va fil musiqasiga aylantirdi. Ushbu hajviy syuitadan alohida chiqqan violonchel kuyini Fokine va Pavlova 1905-yilda qisqa O‘layotgan oqqush baletiga qo‘lladi.

Batafsil o‘qish

Hayvonlar orasidagi boshlovchi pianinochilar

Saint-Saëns 1886-yil fevralida Hayvonlar karnavalini yozdi. Taglavhasi Buyuk zoologik fantaziya bo‘lib, o‘n to‘rt qismdan iborat. Ro‘yxat faqat hayvon nomlaridan tuzilmagan. Akvarium, Qazilma qoldiqlar va Pianinochilar nomli qismlar ham bor. Tirik hayvonlar, ularni saqlaydigan joy, qadimgi jonzot qoldiqlari va inson ijrochilar bir syuitaga kiritilgan. Taglavha va o‘n to‘rt qism nomlari ham hayvonlar bilan odamlar bir to‘plamga qo‘yilganini ko‘rsatadi. Saint-Saëns turli obyektlarni qisqa musiqada ketma-ket tanishtirdi.

Pianinochilarda ikki pianinochi boshlovchining gamma mashqini taqlid qiladi. Notalarda yangi o‘rganuvchining ikkilanishi va no‘noqligini takrorlash ko‘rsatmasi bor. Mashqdagi xatolarni ham mohir musiqachi ataylab chalishi uchun yozgan. To‘g‘ri gammalarni tez chalish o‘rniga, boshlovchining mashqini eshittiradi. Saint-Saëns hayvonlarni tasvirlovchi qismlar orasiga insonlarning ijro odatini qo‘shdi. Bu yerda pianino o‘rganayotgan odam kulgi obyekti, uni taqlid qiluvchi ham pianinochidir.

Saint-Saëns bu asarni Avstriyada uchinchi simfoniyasi ustida ishlayotganida yozdi. Avval nafaqaga chiqish arafasidagi violonchelchi Charles-Joseph Lebouc uchun qisqa yakkaxon asar o‘ylab, keyin turli hayvonlarga bag‘ishlangan zoologik fantaziyaga kengaytirdi. Oqqush violoncheli uchun boshlangan ishga boshqa qismlar qo‘shdi. Birga yozayotgan simfoniyasidan farqli ravishda, do‘stlar yig‘inida zavqlanadigan hazildan foydalandi. Violonchel yakkaxon musiqasini syuitaga qo‘yib, ikki pianino va turli cholg‘ularni hayvon tasvirida ishlatdi.

Toshbaqa va filga berilgan tanish kuylar

Toshbaqalarda Offenbachning Orphée aux enfers operasidagi kankan sekin chalinadi. Dastlabki tez raqs kuyini tanisangiz ham, tezlik ancha o‘zgargan. Saint-Saëns tanlagan hayvon tez raqsga mos kelmaydigan toshbaqa edi. Mashhur musiqani o‘zgartirib, boshqa nom ostida qo‘llash orqali hazil yaratdi. Yangi kuy yozmay, tanish raqsning tezligini o‘zgartirib, uni sekin hayvonga topshirdi. Ushbu qismda toshbaqa nomi va Offenbachdan olingan musiqa birga keladi.

Nadar litografiyasidagi Jacques Offenbach.
Nadar litografiyasidagi Jacques Offenbach.

Filda Berliozning La damnation de Faust asaridagi Silflar raqsi keltiriladi. Saint-Saëns yengil ruhlar raqsini past cholg‘uda chalinadigan fil valsiga qo‘lladi. Toshbaqaga Offenbach tez raqsi sekin berilgan bo‘lsa, filga Berliozning yengil raqsi past registrda berildi. Ikkala qism mashhur musiqani boshqa hayvonga bog‘ladi. Oldingisida tezlik, bunisida esa raqsni chaladigan cholg‘u va obyekt kattaligi o‘zgartirildi. Olingan kuyning asl vazifasi bilan yangi nom orasidagi farq syuita hajvini davom ettiradi.

Qazilma qoldiqlarga to‘rtta fransuz qo‘shig‘i, Rossinining Il barbiere di Siviglia kuyi va Saint-Saënsning o‘z Danse macabresi kiradi. Ko‘p chalinib tanish bo‘lib qolgan musiqani qazilma qoldiqqa qiyoslovchi hajv deb talqin qilish mumkin. Qism boshida bastakor chizgan qadimgi hayvon suyaklari ham ko‘rsatiladi. Faqat boshqalarning musiqasini emas, o‘z asarini ham qo‘shib, oltita kuyni qisqa qismga jamladi. Tanish qo‘shiq, opera va o‘z orkestr asarini bir qismda joylashtirib, musiqaning o‘zini hajv materiali qildi.

Oqqushning alohida nashri

Oqqush o‘n uchinchi qismdir. Saint-Saëns uni 1887-yilda avval chiqardi, boshqa qismlarni birga nashr qilmadi. O‘n to‘rtta orasidan violonchelning uzun kuyiga asoslanganini mustaqil notalar qilib berdi. Musiqachilar butun syuitani tayyorlamasdan ham ushbu violonchel asarini chalishi mumkin edi. Qolgan musiqa uning vafotidan keyingi yil, 1922-yilda nashr etildi. Oqqushning birinchi bosilishidan to‘liq syuita chiqishigacha 35 yil o‘tdi. Bastakor hayotligida shu bir asar nashriga ruxsat berib, boshqa qismlarning keng ommaga taqdimotini kechiktirdi.

Vuillaume XIX asr o‘rtalarida yasagan violonchel.
Vuillaume XIX asr o‘rtalarida yasagan violonchel.

1887-yilgi Oqqush nashri violonchel va pianino uchun moslashtirilgan. Asl syuitada violonchel va ikkita pianino ishlatiladi. Mustaqil nashrda bir pianino jo‘r bo‘lib, ikki musiqachi chalishi mumkin. Violonchel solo partiyasi saqlanadi, lekin pianino chaluvchilar soni o‘zgaradi. Saint-Saëns mustaqil kichik asarni chiqarganda ikki pianino musiqasini bittada chalishga moslashtirdi. Hayvonlar karnavalining bir qismi va alohida violonchel asari bir xil nomlanadi, ammo notalarda talab qilinadigan pianino soni farq qiladi.

Saint-Saëns nemis tinglovchilari syuitani qanday qabul qilishidan xavotirlanib, ommaviy ijroni chekladi. Germaniyada pianinochi sifatida tez-tez chiqib, jiddiy asarlari bilan ham baholangan edi. Fransiyaning Société nationale de musique jamiyati ham professional va jiddiy ijodni ilgari surgan. Do‘stlar oldidagi hazil ommaviy konsertda qanday qabul qilinishidan xavotirlandi. Kichik yig‘inlarda syuitani chalib, umumiy ommaviy ijro va nashrni chekladi. Bir musiqa yozilgan bo‘lsa ham, kimga va qayerda eshittirishga qarab turli tanlov qildi.

Fokine xoreografiyasi va Pavlovaning oqqush libosi

1905-yilda Mikhail Fokine Anna Pavlova uchun O‘layotgan oqqush xoreografiyasini yaratdi. Bu Saint-Saënsning Oqqush musiqasidagi qisqa yakkaxon raqsdir. Tchaikovskyning Oqqush ko‘li bilan asar va musiqa farq qiladi. Bu baletda Fokine raqs yaratdi, Pavlova sahnaga chiqdi, Saint-Saënsning violonchel musiqasi qo‘llandi. Bastakor o‘n uchinchi qismni yozgach, Fokine unga mos raqs yaratdi va Pavlova sahnada ijro etdi. Jon berayotgan oqqush harakatlari violonchel asaridan foydalangan raqsga shu tarzda qo‘shilgan.

Lavery 1911-yilda chizgan O‘layotgan oqqushdagi Anna Pavlova.
Lavery 1911-yilda chizgan O‘layotgan oqqushdagi Anna Pavlova.

Qisqa balet 1905-yilda Sankt-Peterburgda ilk bor ko‘rsatilib, Pavlovaning mashhur asariga aylandi. U oqqush qanotlarini ifodalovchi libos kiyib raqsga tushdi. Saqlangan tyutyuga yaltiroq bezaklar va g‘oz patlari biriktirilgan, orqasiga esa qanotsimon patlar joylashtirilgan. Ushbu libos 1920-yillar oxirida ishlatilgan deb taxmin qilinadi. Pavlova birinchi ijrodan keyin ham bu rolni davom ettirdi. Tomoshabinlar tanada ifodalangan oqqushni ko‘rishi uchun libosda ham haqiqiy qush patlaridan qanot yasadi.

Serov 1909-yilda chizgan xoreograf Mikhail Fokine.
Serov 1909-yilda chizgan xoreograf Mikhail Fokine.

Fokine xoreografiyasi va Pavlova ifodasini baletda texnikadan tashqari san’at va tuyg‘uni ta’kidlashga urinish deb ko‘rish mumkin. Pavlovaning egiluvchan qo‘l harakatlaridan boshqa raqqosalar Oqqush ko‘lidagi Odette rolida ham foydalandi. Turli musiqali ikkita balet orasida raqqosalarning harakati o‘tdi. O‘layotgan oqqush Saint-Saënsning violonchel asarida ijro etiladi, Pavlova ifodasini esa keyingi raqqosalar boshqa oqqush roliga ham qo‘lladi. Musiqa va asar farq qilsa ham, tana ifodasining ta’siri davom etdi.

Vafotidan keyin nashr etilgan o‘n to‘rt qism

Saint-Saëns 1911-yilgi vasiyatida Durandga to‘liq syuitani vafotidan keyin chiqarishga ruxsat berdi. 1922-yilda o‘n to‘rt qismning notalari bosildi. Bastakor qo‘lyozmasi bilan vafotidan keyingi birinchi nashr o‘rtasida kichik farqlar ham bor. Birinchi nashr bastakorning o‘zi qatnasha olmaydigan davrda tayyorlangan. Muharrirlar qo‘lyozma va bosma nusxani solishtirib, farqlarni tekshiradi. Hayotligida faqat Oqqushni chiqarish va to‘liq syuitani vafotidan keyin nashr qilish tanlovlari turli nota shakllarida qolgan.

Syuitada Oqqushdan oldin Qazilma qoldiqlar, keyin Finale bor. Mashhur qo‘shiqlar birlashtirilgan hajvdan keyin violonchelning uzun kuyi chalinadi, so‘ng turli hayvonlar musiqasi qayta eslanadigan oxirgi qism keladi. Saint-Saëns tez pianino harakati, past cholg‘uda keltirilgan raqs va boshlovchi mashqi taqlididan keyin violonchel asarini qo‘ydi. Alohida Oqqush nashrida boshqa qismlar chalinmaydi, lekin to‘liq o‘n to‘rt qismda turli xususiyatli musiqani ayni musiqachilar ketma-ket chaladi.

Pavlova har bir rol uchun boshqa kiyim tayyorladi. 1909-yil ilk London chiqishida Tchaikovskyning Rus raqsini bajarganda Ivan Bilibin loyihalagan uzun sarafan kiydi. Rus an’anaviy kiyimining bir turi bo‘lib, uzun va trapetsiyasimon, raqs uchun ancha og‘ir edi. Oqqush tyutyusiga g‘oz patlari biriktirilib, sirti yaltiroq bezaklar bilan bezatilgan. Orqasiga patli qanotlar qo‘yilgan. Pavlova qoldirgan kiyimlarda Fokine oqqushi va Tchaikovsky musiqasiga raqs tushgan rus qiyofasi alohida saqlangan.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahinada Oqqushni turli yozuvlarda eshittiramiz. Ovqat paytida ushbu kuy yangrasa, hajviy hayvonlar syuitasidan alohida chiqqan musiqa Pavlova baletida davom etganini ham eslashingiz mumkin.