Σε αυτό το άρθρο
  1. Αρχάριοι πιανίστες ανάμεσα στα ζώα
  2. Γνώριμες μελωδίες για χελώνες και ελέφαντες
  3. Η χωριστή έκδοση του Κύκνου
  4. Η χορογραφία του Φοκίν και το κοστούμι της Πάβλοβα
  5. Τα δεκατέσσερα μέρη μετά τον θάνατο του συνθέτη
  6. Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Η σύντομη απάντηση

Από το Καρναβάλι των ζώων ο Σαιν-Σανς εξέδωσε όσο ζούσε μόνο τον Κύκνο. Κυκλοφόρησε για βιολοντσέλο και πιάνο το 1887, ενώ τα δεκατέσσερα μέρη εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του το 1922. Άλλα μέρη μιμούνται αρχάριους πιανίστες και μετατρέπουν διάσημους χορούς σε μουσική χελωνών και ελεφάντων. Η μελωδία που αποσπάστηκε από τη σατιρική σουίτα χρησιμοποιήθηκε το 1905 από τον Φοκίν και την Πάβλοβα στο σύντομο μπαλέτο Ο θάνατος του κύκνου.

Σε βάθος

Αρχάριοι πιανίστες ανάμεσα στα ζώα

Ο Σαιν-Σανς έγραψε το Καρναβάλι των ζώων τον Φεβρουάριο του 1886. Η Μεγάλη ζωολογική φαντασία έχει δεκατέσσερα μέρη. Δεν περιλαμβάνει μόνο ζώα: υπάρχουν Ενυδρείο, Απολιθώματα και Πιανίστες. Συνδύασε ζωντανά ζώα, τον χώρο διατήρησής τους, ίχνη παλιών πλασμάτων και ανθρώπους εκτελεστές. Ο υπότιτλος και οι δεκατέσσερις τίτλοι δείχνουν τη συνύπαρξη ζώων και ανθρώπων. Παρουσιάζει διαφορετικά θέματα διαδοχικά με σύντομη μουσική.

Στους Πιανίστες οι δύο εκτελεστές μιμούνται αρχάριους που μελετούν κλίμακες. Η παρτιτούρα ζητά δισταγμό και αδεξιότητα. Έμπειροι μουσικοί πρέπει να αναπαράγουν σκόπιμα τα λάθη της άσκησης. Αντί για γρήγορη σωστή κλίμακα ακούμε έναν αρχάριο που μελετά. Ανάμεσα στα ζώα ο συνθέτης βάζει ανθρώπινες συνήθειες παιξίματος. Ο μαθητευόμενος πιανίστας γίνεται αντικείμενο αστείου και αυτός που τον μιμείται είναι πιανίστας επίσης.

Έγραψε το έργο στην Αυστρία ενώ δούλευε την Τρίτη Συμφωνία. Αρχικά σκεφτόταν σύντομο σόλο για τον τσελίστα Σαρλ-Ζοζέφ Λεμπούκ, πριν από την απόσυρσή του, και το επέκτεινε σε ζωολογική φαντασία. Στη δουλειά για το βιολοντσέλο του Κύκνου πρόσθεσε άλλα μέρη. Αντίθετα με τη συμφωνία της ίδιας περιόδου, χρησιμοποίησε χιούμορ για συναντήσεις φίλων. Ενέταξε το σόλο στη σουίτα και χρησιμοποίησε δύο πιάνα και διάφορα όργανα για τα ζώα.

Γνώριμες μελωδίες για χελώνες και ελέφαντες

Στις Χελώνες το κανκάν από τον Ορφέα στον Άδη του Όφενμπαχ παίζεται αργά. Η γρήγορη μελωδία αναγνωρίζεται, αλλά η ταχύτητα διαφέρει πολύ. Ο Σαιν-Σανς διάλεξε ένα ζώο ασύμβατο με γρήγορο χορό. Το αστείο προκύπτει από αλλαγή του πρωτοτύπου και άλλον τίτλο. Αντί νέας μελωδίας άλλαξε την ταχύτητα γνωστού χορού και τον ανέθεσε σε αργό ζώο. Ο τίτλος της χελώνας και η μουσική του Όφενμπαχ βρίσκονται μαζί.

Ο Ζακ Όφενμπαχ σε λιθογραφία του Nadar.
Ο Ζακ Όφενμπαχ σε λιθογραφία του Nadar.

Στον Ελέφαντα παραθέτει τον Χορό των συλφίδων από την Καταδίκη του Φάουστ του Μπερλιόζ. Ο ανάλαφρος χορός γίνεται βαλς ελέφαντα σε χαμηλό όργανο. Στη χελώνα είχε δώσει γρήγορο χορό του Όφενμπαχ αργά, στον ελέφαντα δίνει τον ελαφρύ Μπερλιόζ χαμηλά. Και τα δύο συνδέουν γνωστή μουσική με άλλα ζώα. Το πρώτο αλλάζει ταχύτητα, το δεύτερο όργανο και μέγεθος του χορευτή. Η διαφορά αρχικής χρήσης και νέου τίτλου συνεχίζει τη σάτιρα.

Τα Απολιθώματα ενώνουν τέσσερα γαλλικά τραγούδια, μελωδία από τον Κουρέα της Σεβίλλης του Ροσσίνι και τον Χορό του θανάτου του ίδιου του Σαιν-Σανς. Μπορεί να θεωρηθεί σάτιρα που παρομοιάζει την πολύ παιγμένη μουσική με απολιθώματα. Αξίζει να δούμε και το σχέδιο παλιών οστών στην αρχή του μέρους. Δεν δανείζεται μόνο άλλους συνθέτες, αλλά ενώνει έξι μελωδίες, μαζί με δική του. Γνωστά τραγούδια, όπερα και ορχηστρική μουσική γίνονται υλικό της σάτιρας.

Η χωριστή έκδοση του Κύκνου

Ο Κύκνος είναι το δέκατο τρίτο μέρος. Ο Σαιν-Σανς τον εξέδωσε το 1887 χωρίς τα άλλα. Από τα δεκατέσσερα, μόνο η μεγάλη μελωδία βιολοντσέλου κυκλοφόρησε ανεξάρτητα. Οι μουσικοί μπορούσαν να την παίξουν χωρίς όλη τη σουίτα. Τα υπόλοιπα εκδόθηκαν το 1922, την επόμενη χρονιά του θανάτου του. Μεσολάβησαν 35 χρόνια από τον Κύκνο στην πλήρη έκδοση. Όσο ζούσε επέτρεψε αυτό το κομμάτι και ανέβαλε τη γενική παρουσίαση των άλλων.

Βιολοντσέλο του Βιγιόμ από τα μέσα του 19ου αιώνα.
Βιολοντσέλο του Βιγιόμ από τα μέσα του 19ου αιώνα.

Η έκδοση του 1887 είναι διασκευή για βιολοντσέλο και πιάνο. Η αρχική σουίτα χρησιμοποιεί βιολοντσέλο και δύο πιάνα. Η ανεξάρτητη παρτιτούρα μεταφέρει τη συνοδεία σε ένα, επιτρέποντας δύο εκτελεστές. Το σόλο παραμένει, αλλά ο αριθμός πιανιστών διαφέρει. Ο συνθέτης έκανε τη μουσική των δύο πιάνων να παίζεται σε ένα στην ξεχωριστή έκδοση. Ο ίδιος τίτλος αναφέρεται στο μέρος της σουίτας και στο ανεξάρτητο έργο, όμως οι παρτιτούρες ζητούν διαφορετικό αριθμό πιάνων.

Ο Σαιν-Σανς ανησυχούσε για την υποδοχή του γερμανικού κοινού και περιόρισε τις δημόσιες εκτελέσεις. Έπαιζε συχνά ως πιανίστας στη Γερμανία και εκτιμούνταν για σοβαρά έργα. Η γαλλική Société nationale de musique προέβαλλε επίσης επαγγελματική και σοβαρή δημιουργία. Ανησυχούσε πώς τα αστεία των φίλων θα γίνονταν δεκτά δημόσια. Έπαιζε τη σουίτα σε μικρές συναντήσεις, αλλά περιόριζε έκδοση και γενική παρουσίαση. Ακόμη και με το έργο ολοκληρωμένο διάλεγε διαφορετικά ανάλογα με τόπο και ακροατές.

Η χορογραφία του Φοκίν και το κοστούμι της Πάβλοβα

Το 1905 ο Μιχαήλ Φοκίν δημιούργησε τον Θάνατο του κύκνου για την Άννα Πάβλοβα, σύντομο σόλο στη μουσική του Σαιν-Σανς. Είναι άλλο έργο και άλλη μουσική από τη Λίμνη των κύκνων του Τσαϊκόφσκι. Ο Φοκίν δημιούργησε τον χορό, η Πάβλοβα τον ερμήνευσε και η μουσική ήταν το βιολοντσέλο του Κύκνου. Χρησιμοποιώντας το δέκατο τρίτο μέρος της σουίτας, ο χορογράφος δημιούργησε κινήσεις και η χορεύτρια τις παρουσίασε. Οι χειρονομίες του κύκνου που πεθαίνει προστέθηκαν έτσι στο χορευτικό έργο.

Η Άννα Πάβλοβα στον Θάνατο του κύκνου, σε πίνακα του Λάβερι του 1911.
Η Άννα Πάβλοβα στον Θάνατο του κύκνου, σε πίνακα του Λάβερι του 1911.

Το σύντομο μπαλέτο παρουσιάστηκε στην Αγία Πετρούπολη το 1905 και έγινε χαρακτηριστικό έργο της Πάβλοβα. Χόρευε με κοστούμι που έδειχνε φτερά κύκνου. Το σωζόμενο τουτού έχει λαμπερές διακοσμήσεις και φτερά χήνας τοποθετημένα ως φτερούγες στην πλάτη. Θεωρείται ότι χρησιμοποιήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1920. Η Πάβλοβα συνέχισε τον ρόλο μετά την πρώτη παράσταση. Για να φαίνεται ο κύκνος που εκφραζόταν με το σώμα, χρησιμοποιήθηκαν πραγματικά πούπουλα στο ένδυμα.

Ο χορογράφος Μιχαήλ Φοκίν σε πίνακα του Σέροφ του 1909.
Ο χορογράφος Μιχαήλ Φοκίν σε πίνακα του Σέροφ του 1909.

Η χορογραφία και η έκφραση μπορούν να θεωρηθούν προσπάθεια έμφασης στην τέχνη και στο συναίσθημα μαζί με την τεχνική. Οι ευλύγιστες κινήσεις των χεριών της χρησιμοποιήθηκαν από άλλες χορεύτριες στην Οντέτ της Λίμνης των κύκνων. Οι κινήσεις πέρασαν ανάμεσα σε μπαλέτα με διαφορετική μουσική. Ο Θάνατος του κύκνου χρησιμοποιεί τον Σαιν-Σανς, αλλά η έκφραση της Πάβλοβα εφαρμόστηκε και σε άλλους ρόλους κύκνων. Έργα και μουσική διαφέρουν, η σωματική επιρροή συνεχίζεται.

Τα δεκατέσσερα μέρη μετά τον θάνατο του συνθέτη

Στη διαθήκη του 1911 ο Σαιν-Σανς επέτρεψε στη Durand να εκδώσει τη σουίτα μετά τον θάνατό του. Τα δεκατέσσερα μέρη τυπώθηκαν το 1922. Υπάρχουν μικρές διαφορές χειρογράφου και μεταθανάτιας πρώτης έκδοσης, που ετοιμάστηκε όταν δεν μπορούσε να συμμετάσχει. Οι επιμελητές συγκρίνουν χειρόγραφο και έντυπο για τις αλλαγές. Η απόφαση έκδοσης μόνο του Κύκνου όσο ζούσε και η άδεια για μεταθανάτια έκδοση ολόκληρης της σουίτας σώθηκαν σε διαφορετικές μορφές παρτιτούρας.

Στη σουίτα πριν από τον Κύκνο βρίσκονται τα Απολιθώματα και μετά το Φινάλε. Μετά τη σάτιρα γνωστών τραγουδιών ακούγεται η μεγάλη μελωδία και ακολουθεί τελικό μέρος που επαναφέρει τα ζώα. Ο Σαιν-Σανς τοποθέτησε το βιολοντσέλο μετά από γρήγορα πιάνα, χορούς σε χαμηλά όργανα και μίμηση αρχάριων ασκήσεων. Η ανεξάρτητη παρτιτούρα δεν ζητά τα άλλα μέρη, αλλά στην πλήρη σουίτα οι ίδιοι μουσικοί παίζουν διαδοχικά διαφορετικούς χαρακτήρες.

Η Πάβλοβα ετοίμαζε άλλο κοστούμι για κάθε ρόλο. Στην πρώτη εμφάνιση στο Λονδίνο το 1909 χόρεψε τον Ρωσικό χορό του Τσαϊκόφσκι με μακρύ σαραφάν του Ιβάν Μπιλίμπιν. Είναι παραδοσιακό ρωσικό ένδυμα, μακρύ, τραπεζοειδές και αρκετά βαρύ για χορό. Το τουτού του κύκνου έχει φτερά χήνας, λαμπερές διακοσμήσεις και φτερούγες στην πλάτη. Τα σωζόμενα κοστούμια διατηρούν χωριστά τον κύκνο του Φοκίν και τη Ρωσίδα στη μουσική του Τσαϊκόφσκι.

Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Στο Mahina ακούτε τον Κύκνο σε διαφορετικές ηχογραφήσεις. Όταν η μελωδία συνοδεύει το γεύμα, μπορείτε να θυμηθείτε πώς η μουσική μιας σατιρικής σουίτας ζώων συνέχισε στο μπαλέτο της Πάβλοβα.